Бөлім: «Мақал-мәтелдер»

   Мақал — нақыл сөз. Ол өмірдегі түрлі құбылысты жинақтап, түйіп, ықшамдап беріп, бір не екі тармақтан тұратын, алдыңғы жолдарында пайымдап, соңғы жолдарында қорытылған ой айтатын халықтық бейнелі поэтикалық жанрдың бір түрі, ғасырлардан екшеліп жеткен терең мазмұнды, тақырып аясы кең сөз мәйегі. Мақалдар көбіне өлең үлгісінде кейде қара сөзбен де айтылады. Ұйқасқа (“Қайраңы жоқ көлден без, қайырымы жоқ ерден без”), аллитерацияға (“Етігін шешпей ер шыңаймас”), ассонансқа (“Қатты жерге қақ тұрар, Қайратты ерге бақ тұрар”) құрылады. Мақалдар тура және ауыспалы мағынада қолданылады. Ауыспалы мағынадағы сөздер ішкі астары бар, тұтас бір ойды білдіреді (“Бір жеңнен қол шығар, бір жағадан бас шығар”), (“Ырысқа қарай ұл өсер, Қонысқа қарай мал өсер”), (“Ел — ырыстың орманы, ер — ырыстың қорғаны”), (“Ер жігіт үш ақ үй тігеді, үш қара үй тігеді”).
   Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұылымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).
Көлдің көркі — құрақ,Жігіттің көркі — пырақ.  
Жоқты керек таптырар,Жалғыз атты саттырар. 
Жігіттің іскерлігі ісінен мәлім.Жылқы жасы тісінен мәлім. 
Жомарттыққа не жетсін?Жүйріктен құтылып не кетсін?  
Құлындаған биеден,Құдық суы артылмас,Боталаған түйеденБұлақ суы артылмас? 
Тегін келген аттыңТісіне қарама. 
Жылқының еті:Жемесең түсіңе кіреді,Жесең тісіңе кіреді. 
Ат жүйрігі —Азаптан құтқарады.Тіл жүйрігі —Мазақтан құтқарады. 
Сиыр алсаң танып ал,Танымасаң тарғыл ал. 
Сиыр сипағанды білмейді,Жаман сыйлағанды білмейді. 
Өгізге туған күнБұзауға да туады. 
Жастардың оқу-тәрбие жұмысы түзелмей, жұрт ісі түзелмейді. 
—  Ахмет Байтұрсынұлы
Атағы шыққан жақсыға,Ақылды байлап қылма құл. 
—  Шәкәрім Құдайбердіұлы

Біз cookie файлдарын пайдаланамыз!
Біздің сайтты пайдалануды жалғастыра отырып, сіз сайттың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ететін cookie файлдарын өңдеуге келісім бересіз.
Жақсы