Бөлім: «Мақал-мәтелдер»

   Мақал — нақыл сөз. Ол өмірдегі түрлі құбылысты жинақтап, түйіп, ықшамдап беріп, бір не екі тармақтан тұратын, алдыңғы жолдарында пайымдап, соңғы жолдарында қорытылған ой айтатын халықтық бейнелі поэтикалық жанрдың бір түрі, ғасырлардан екшеліп жеткен терең мазмұнды, тақырып аясы кең сөз мәйегі. Мақалдар көбіне өлең үлгісінде кейде қара сөзбен де айтылады. Ұйқасқа (“Қайраңы жоқ көлден без, қайырымы жоқ ерден без”), аллитерацияға (“Етігін шешпей ер шыңаймас”), ассонансқа (“Қатты жерге қақ тұрар, Қайратты ерге бақ тұрар”) құрылады. Мақалдар тура және ауыспалы мағынада қолданылады. Ауыспалы мағынадағы сөздер ішкі астары бар, тұтас бір ойды білдіреді (“Бір жеңнен қол шығар, бір жағадан бас шығар”), (“Ырысқа қарай ұл өсер, Қонысқа қарай мал өсер”), (“Ел — ырыстың орманы, ер — ырыстың қорғаны”), (“Ер жігіт үш ақ үй тігеді, үш қара үй тігеді”).
   Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұылымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).
Оқ жарасы бітер, сөз жарасы бітпес.
Тіл атағыңды өсірер де өшірер.
Тіл қоса алар жер мен көктің арасын,Тіл айырар анасынан баласын.
Тілден тілдің кеңдігі болғанымен, кемдігі жоқ.
Тізеңнен сүрінсең де, тіліңнен сүрінбе.
Балаға өз тіліңмен сөйлеме, өз тілімен сөйле.
Тіл сүйексіз болса да, өзі сүйектен өтеді.
Адамға келген он бәленің тоғызы - тілден.
Малдан малдың несі артық - бір асым еті артық,Ерден ердің несі артық - бір ауыз әділ сөзі артық.
Жаман көлдің суы ащы, жаман қатынның тілі ащы.
Aйтпас жерде тілің тарт,ашу келсе, қолың тарт.
Адам көңілден азады, тілінен жазады.
Ауыз көркі - сөз, жүздің көркі - көз .
Сөзді сөзбен ұста, қашағанды құрықпен ұста.
Су төркіні - әуіз, сөз төркіні - ауыз.
Тау мен тасты су бұзады, адамзатты сөз бұзады.
Жақсының сөзі ақыл шақырады,жаманның сөзі ашу шақырады.
Жақсы сөз жараны да жазады.

Біз cookie файлдарын пайдаланамыз!
Біздің сайтты пайдалануды жалғастыра отырып, сіз сайттың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ететін cookie файлдарын өңдеуге келісім бересіз.
Жақсы