Бөлім: «Мақал-мәтелдер»

   Мақал — нақыл сөз. Ол өмірдегі түрлі құбылысты жинақтап, түйіп, ықшамдап беріп, бір не екі тармақтан тұратын, алдыңғы жолдарында пайымдап, соңғы жолдарында қорытылған ой айтатын халықтық бейнелі поэтикалық жанрдың бір түрі, ғасырлардан екшеліп жеткен терең мазмұнды, тақырып аясы кең сөз мәйегі. Мақалдар көбіне өлең үлгісінде кейде қара сөзбен де айтылады. Ұйқасқа (“Қайраңы жоқ көлден без, қайырымы жоқ ерден без”), аллитерацияға (“Етігін шешпей ер шыңаймас”), ассонансқа (“Қатты жерге қақ тұрар, Қайратты ерге бақ тұрар”) құрылады. Мақалдар тура және ауыспалы мағынада қолданылады. Ауыспалы мағынадағы сөздер ішкі астары бар, тұтас бір ойды білдіреді (“Бір жеңнен қол шығар, бір жағадан бас шығар”), (“Ырысқа қарай ұл өсер, Қонысқа қарай мал өсер”), (“Ел — ырыстың орманы, ер — ырыстың қорғаны”), (“Ер жігіт үш ақ үй тігеді, үш қара үй тігеді”).
   Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұылымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).
 Ер салмағын ел көтереді, Ел салмағын жер көтереді.

Ел мен жер туралы сіз не ойлайсыз?
Елге салмақ салмай, ауырын жеңілдетуге, қауымын..
—  Гүлтас Құрманбай
 Белгісі болса, жолдан жаңылмас, Білімі болса сөзден жаңылмас.
* Сіз жолынан, сөзінен жаңылмаған жанды кездестірдіңіз бе?
* Білім туралы..
—  Гүлтас Құрманбай
  Ұлыны ұлы тұтса – құт болар.

Ұлылық дегенді қалай түсінесіз? Адамды қандай белгілеріне қарап ұлы дейді?
Сіз кімді ұлы дейсіз? Неге?..
—  Гүлтас Құрманбай
 Еккенде келісіп алса, жинағанда жанжал болмайды.

Қазіргі бизнеспен айналысып жүрген жандарға өте-мөте қажет мақал сияқты. Сіз қалай..
—  Гүлтас Құрманбай
 Пышақ қанша өткір болғанмен, өз сабын өзі кесе алмайды.

Мақалды қалай түсінесіз?
Дәрменсіздік деген сөздің мағынасын ашып айтыңыз. Сол..
—  Гүлтас Құрманбай
 Тексіз адам қонаққа тесіле қарайды.

Ешуақытта адамға тесіле қарауға болмайды. Ол әдепсіздік болып саналады. Байқадыңыз ба ондай адамды..
—  Гүлтас Құрманбай
 Тай өссе – ат тынығады, Ұлы өссе – әке тынығады.

Мақалдың мәнін қалай түсінесіз? Ұлы-қызы қандай болса әке-шеше тынығады?
Сіз..
—  Гүлтас Құрманбай
Жазбайтын мерген болмас, Жаңылмайтын білгіш болмас.

 Кейбір адамдар біреулердің жасаған кемшілігін, қателігін кешіре алмайды. Ол дұрыс емес...
—  Гүлтас Құрманбай
     Еріншекке есік те асу көрінер, Жалқауға бұлт та жүк көрінер.
* Осы мақалды есіңізде ұстаңыз. Өзіңіздің бойыңызда еріншектік пен..
—  Гүлтас Құрманбай
 Ас тасыса – майы төгілер, Ашу тасыса – ақыл төгілер.

Мақалдың мәнін түсіндіріп беріңіз.
Өзіңізбен араласып  ..
—  Гүлтас Құрманбай
  Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш.

«Кеш» дегені «кешір» дегені. «Алдыңа келсе» дегені «кешірім..
—  Гүлтас Құрманбай
 Су татырмағанға сүт бер. Таспен ұрғанды аспен ұр.

Осы екі мақалдың ұқсатығы мен айрмашылығы қандай?
Біздің халықтың тамаша бір қасиеті..
—  Гүлтас Құрманбай
 Құты қашқан құдыққа құласа, үстіне құм құйылар.

Құт сөзінің синонимі береке. Сонда берекесі қашқан адам дегенді білдіреді. Ал осы мақалдың..
—  Гүлтас Құрманбай
    Ердің ісін ауыр қылма, Сәйгүлікті жауыр қылма.

Сәйгүлік дегеніміз тұлпар ғой. Тұлпар атты жауыр қылатын адам (күте алмайтын) қандай..
—  Гүлтас Құрманбай
  Бұтағы көп ағашқа құс қонады, Атағы жақсы адамға сөз ереді. Ағаш басына жел үйір, Жақсы адамға сөз үйір.

Осы мақалдың мәнін ашатын сіздің..
—  Гүлтас Құрманбай
 Қос қылыш қынға симас.
*Шынында да қос қылышты бір қынға сайдыра алмайсыз ғой. Мәтелдің мәні не? Нені меңзейді? Өз сөздеріңізбен түсіндіріп..
—  Гүлтас Құрманбай
 Тау тауға қосылмас, адам адамға қосылады.

Дана халқымыз осы сөзбен нені білдіргісі келді екен?
«Адамның күні адаммен» деген..
—  Гүлтас Құрманбай
     Қуантар болсаң асық, Мұңайтар болсаң сабыр тұт.

Сізге осы мақал ұнай ма? Адамдарға қуаныш сыйлау дегенді қалай түсінесіз?..
—  Гүлтас Құрманбай
      Жiгiттiң құны ­ жүз жылқы, Ары ­ мың жылқы.

«Құны» деген сөздің синонимдерін атаңыз. Ол сөздің орнына..
—  Гүлтас Құрманбай
  Елiңдi жек көрсең, Елге қайтiп сиярсың. Жерiңдi жек көрсең, Көрге қайтiп сиярсың.

Мақалды жаттап алып, мәніне көңіл аударыңыз. Ойланып..
—  Гүлтас Құрманбай
 Ауыр iстен қорықпа, Ауыр сөзден қорық.

Хақымызда: «Таяқ еттен өтеді, сөз сүйектен өтеді» деген сөз бар емес пе? Ауыр жұмысты..
—  Гүлтас Құрманбай
       Атаға баланың алалығы жоқ.
 

Ата-ана үшін өзінен туған баланың бәрі бірдей. Кейін қарым- қатынастарында алалық..
—  Гүлтас Құрманбай
      Әр құс ұясына қарай ұшады.

Мәтел сөздің мағынасын өз сөзіңізбен түсіндіріп беріңіз.

Өмірдегі жағдаяттардың бірін мысалға..
—  Гүлтас Құрманбай
         Iстiң сәтi ­ өз уақыты.

Көптен ойыңа алған ісің біткенде кеудеңді шаттық кернеп, иығыңнан жүк түскендей..
—  Гүлтас Құрманбай
 Әдiл тiл ­ ақыл таразысы.
Адам баласына сыпайы, қарапайым болған жарасады.Ал жалпы, адамды көріктендіретін – тілі. Тілі шешен, үні..
—  Гүлтас Құрманбай

Біз cookie файлдарын пайдаланамыз!
Біздің сайтты пайдалануды жалғастыра отырып, сіз сайттың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ететін cookie файлдарын өңдеуге келісім бересіз.
Жақсы