👈 қаріп өлшемі 👉

Бөлім: «Мақал-мәтелдер»

   Мақал — нақыл сөз. Ол өмірдегі түрлі құбылысты жинақтап, түйіп, ықшамдап беріп, бір не екі тармақтан тұратын, алдыңғы жолдарында пайымдап, соңғы жолдарында қорытылған ой айтатын халықтық бейнелі поэтикалық жанрдың бір түрі, ғасырлардан екшеліп жеткен терең мазмұнды, тақырып аясы кең сөз мәйегі. Мақалдар көбіне өлең үлгісінде кейде қара сөзбен де айтылады. Ұйқасқа (“Қайраңы жоқ көлден без, қайырымы жоқ ерден без”), аллитерацияға (“Етігін шешпей ер шыңаймас”), ассонансқа (“Қатты жерге қақ тұрар, Қайратты ерге бақ тұрар”) құрылады. Мақалдар тура және ауыспалы мағынада қолданылады. Ауыспалы мағынадағы сөздер ішкі астары бар, тұтас бір ойды білдіреді (“Бір жеңнен қол шығар, бір жағадан бас шығар”), (“Ырысқа қарай ұл өсер, Қонысқа қарай мал өсер”), (“Ел — ырыстың орманы, ер — ырыстың қорғаны”), (“Ер жігіт үш ақ үй тігеді, үш қара үй тігеді”).
   Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұылымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).
Қыздың көркі – кигені, Жігіттің көркі – сүйгені. 
Жақсы қыз біреу келсе, есік ашар, Жаман қыз біреу келсе, төрге қашар.
Көп беріп, көргендіден қыз алсаң, Тік тұрып, мейманыңа қызмет етер. 
Ақылды қызға ана көп, Аяулы жанға пана көп. 
Суды құм бөгейді, Дауды қыз бөгейді. 
Жерді шым, елді қыз біріктіреді. 
Қыз – әкесіне жұлдыз, шешесіне – күн.  
Өлі тілін – тірі алмасКүні өтті ғапілдікпен пенде білмей,Не білейін мұңдық жайын, басқа келмей."Өлі тілін – тірі алмас," - деген сөз бар,Сақтанбас..
—  Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Жақсыға төр алдынан орын бар ғой, Жаманға қайда жүрсе, дүние тар ғойЖақсыға төр алдынан орын бар ғой,Жаманға қайда жүрсе, дүние тар ғой."Мың өліден..
—  Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Аз сөз – алтын, көп сөз-темірӨзіңе берсін Алла ұзын өмір,Көнгіш бол қорғасындай, болма темір.Разымын өзіңе де, сөзіңе де,Мақал бар: "Аз сөз – алтын..
—  Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Ертең-тұяқ, қылыштан-қитяқОйласам өткен күнді, болдым құса,Кебім көп бір басымда үлкен қыса (қисса)."Ерден-тұяқ, қылыштан-қияқ", - деген,Ұл тусаң..
—  Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Мың өліден бір тірі артық"Мың өліден бір тірі артық, "- деген,Бұрыннан айтылған сөз, мақал бар ғой.(Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы "Жүсіпбек Аймауытұлына").
—  Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Кірсіз-Ай, мінсіз-ҚұдайІРСІЗ-АЙ, МІНСІЗ-ҚҰДАЙ. Тіл қисайса, түзетер ақыл тез бар, Мағқұлатны сезуге көңіл көз бар. Сөзімнің міні болса, сөкпе..
—  Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Жігіт өлсе, қиямет қайымІГІТ ӨЛСЕ, ҚИЯМЕТ ҚАЙЫМ. Кәрі өлсе, айтып тойды жарастықты, "Жігіт өлсе, қиямет қайым!" – деген.(Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы..
—  Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Бір өлім туған жанға дайынІР ӨЛІМ ТУҒАН ЖАНҒА ДАЙЫН. Қайғы ойлап, жарамайды уайым жеген, "Бір өлім туған жанға дайын", - деген.(Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы..
—  Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Жігіт өлсе, асқар тау құлағанымен бірдейКәрі өлсе, жылағанның шықсын көзі,Өлмейтін - патша Құдай жалғыз өзі."Жігіт өлсе, асқар тау құлағанымен..
—  Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Бүгін көрген – таңда жоқБіз келдік аман-есен бес жыл жүріп,Өткізіп әр нәубетті қолдан беріп."Бүгін көрген – таңда жоқ," - деген заман,Жолықтық..
—  Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Әулие өлік емес, тірік"Әулие өлік емес, тірік," - деген,Қолдай гөр біздей кәріп бейшараны!Шам сөніп, болды дүние - қараңғы үйдей,Кеттің ғой бір..
—  Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Аққа пәле жуымасЖуымас аққа пәле деген сөз бар,Қалас боп құтыларсың бір күн ақыр...(Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы "Мәшһүр Жүсіптің Мәдиге сәлемі").
—  Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Ерден иман құтылмас"Ерден иман құтылмас, "- деген сөз бар,Дүниені шашып-төгіп Мекке барған.(Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы "Ізбас қажы").
—  Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Бір тойған - шала байлықНе болар жеген тамақ арын сатып,Тұрған жоқ еріп іші, сені ұнатып!"Бір тойған - шала байлық," - деген қазақҚызығып тойғандыққа..
—  Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Ойын[да] [озған]шында озарДүние тап, еңбекқыл да өнерменен,Мақал бар: "Ойын[да] [озған]шында озар!"- деген.(Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы "Ағашсыз жапырақ").
—  Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Еккен орар, - деген сөз, - берген алар"Еккен орар, - деген сөз, - берген алар", -Көрдің бе бәйге алғанды қарап тұрып?!(Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы "Қолыма..
—  Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Әйелге сенбе – діні жоқ,Суға сенбе – түбі жоқ"Әйелге сенбе – діні жоқ,Суға сенбе – түбі жоқ",Бекер сөзге мас болып,Далада жатып не етелік!

Біз cookie файлдарын пайдаланамыз!
Біздің сайтты пайдалануды жалғастыра отырып, сіз сайттың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ететін cookie файлдарын өңдеуге келісім бересіз. Cookie файл деген не?
Жақсы