Бөлім: «Мақал-мәтелдер»
Мақал — нақыл сөз. Ол өмірдегі түрлі құбылысты жинақтап, түйіп, ықшамдап беріп, бір не екі тармақтан тұратын, алдыңғы жолдарында пайымдап, соңғы жолдарында қорытылған ой айтатын халықтық бейнелі поэтикалық жанрдың бір түрі, ғасырлардан екшеліп жеткен терең мазмұнды, тақырып аясы кең сөз мәйегі. Мақалдар көбіне өлең үлгісінде кейде қара сөзбен де айтылады. Ұйқасқа (“Қайраңы жоқ көлден без, қайырымы жоқ ерден без”), аллитерацияға (“Етігін шешпей ер шыңаймас”), ассонансқа (“Қатты жерге қақ тұрар, Қайратты ерге бақ тұрар”) құрылады. Мақалдар тура және ауыспалы мағынада қолданылады. Ауыспалы мағынадағы сөздер ішкі астары бар, тұтас бір ойды білдіреді (“Бір жеңнен қол шығар, бір жағадан бас шығар”), (“Ырысқа қарай ұл өсер, Қонысқа қарай мал өсер”), (“Ел — ырыстың орманы, ер — ырыстың қорғаны”), (“Ер жігіт үш ақ үй тігеді, үш қара үй тігеді”).
Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұылымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).
Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұылымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).
Не дұрыс емес-жау сыбырлап айтады.
Нанмен барлық қайғы азырақ.
Сүйел қолдар масқара етпейді.
Зұлымдықтың қанаттары бар.
Жүз тігінші, жүз диірменші және жүз тоқушы-үш жүз ұры.
Ешкімді тістемейтін таппаған иттер бір-бірін тістейді.
Батыл сөз жүректі қолдайды.
Қажет болса, оқу үшін жылаңыз: кейінірек күлесіз.
Ара тамағы балға, ал өрмекшінің тамағы уларға айналады.
Бірінші қадам — ең қиын.
Егер көше кең болмаса, ақымақпен кездесуден сақ болыңыз.
Тәжірибе-ғылымның атасы.
Бір ара Бір уыс шыбыннан жақсы.
Бір қасқыр екіншісін тістемейді.
Сөздер мен қауырсындар желдің меншігінде жасалады.
Махаббат үшін айырылысу, от үшін жел сияқты: әлсіз махаббат өшеді, ал үлкені көбейеді.
Жеткілікті алу үшін көп сұраңыз.
Әдеттер-бұл алдымен өрмек, содан кейін күшті желі.
Үйленбестен бұрын жақсылап ойланыңыз, өйткені бұл түйінді шешу қиын болады.
Әкімі зұлым болса, елі азады.
Мейірімді адам кетеді, ал зұлым адам қалады.
Сабақтағы түйінді көруге болады, ал жүректегі түйінді көруге болмайды.
Егер киім кішкентай болса, ол жылытпайды.
Ерте келген ең жақсы бөлікті алады, кеш келсе сілекейді жұтады.
Бөтеннің ауласында тазаламас бұрын, өзіңізде тазалаңыз.