Эсселер ✍️

«Адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ» — Абай Құнанбайұлы.

Қазақ даласының кең төсінде дүниеге келген Абайдың үні бір ғасырдан астам уақыт өтсе де, өзінің өзектілігін жоғалтқан жоқ. Себебі Абай белгілі бір дәуірдің ғана мәселесін жырлаған ақын емес, адам болмысының мәңгілік сауалдарын зерттеген ойшыл. Ол «Қазақ қандай болуы керек?» деген сұрақпен шектелмей, «Адам қандай болуы керек?» деген әлдеқайда биік сауалды алға шығарды. Сондықтан мен үшін Абай — өткеннің ұлы тұлғасы ғана емес, бүгінгі күнге бағыт сілтейтін рухани темірқазық. Оның мұрасын оқыған сайын мен Абайдың қазақ үшін туғанымен, адамзат үшін ойланғанын тереңірек сезінемін.

Абайдың «адамзаттың алыбы» аталуының бір себебі — оның адамды ұлт, ру, дәулет немесе мансап арқылы емес, ақыл, білім, ар, мінез арқылы бағалауы. Оның «Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ» деген сөзі бүгінгі қоғам үшін де аса маңызды. Бұл ойды Қазақстанның мемлекеттік ресурстарында да Абайдың адамды білім мен адамгершілік арқылы бағалаған тұжырымы ретінде келтіреді. Меніңше, осы бір сөйлемнің өзінде Абайдың бүкіл дүниетанымының өзегі жатыр. Ол адамға өзгеден озудың сыртқы жолын емес, ішкі жолын көрсетті. Байлықпен озу — уақытша, атақпен озу — өткінші, ал ақылмен, ғылыммен, армен, көркем мінезбен озу — адамды мәңгілік биікке көтеретін өлшем. Қазіргі жастар үшін бұл сөздің мәні тіпті терең. Себебі бүгінгі заманда ақпарат көп болғанымен, ақылды қолдану, білімді ел игілігіне жұмсау, жетістікке жеткенде ардан аттамау — нағыз кемелдіктің белгісі. Абайдың адам туралы ойлары оның қара сөздерінде ерекше тереңдей түседі. Ақынның 45 қара сөзі — адамның тәрбиесі, мінезі, ғылымы, ар-ұяты, иманы, қоғамдағы жауапкершілігі туралы философиялық ойлар жүйесі. Қара сөздерінде Абай өз дәуірінің кемшіліктерін сынау арқылы ұрпағына өзін-өзі танудың жолын көрсетеді. Абайдың жетінші қара сөзінде адам баласының дүниеге келгеннен кейінгі табиғи ізденісіне назар аударады. Ол баланың «білсем екен» деген құштарлығын адам болмысының асыл қасиеті ретінде танытады. Осы ойды қазіргі жас ұрпаққа қатысты қарасақ, білімге деген қызығушылық — жай ғана жақсы баға алу үшін емес, дүниені тану үшін қажет екенін түсінеміз. Абайдың ғылымға көзқарасы да осыдан көрінеді. Ол білімді атақ үшін емес, ақиқатқа жету үшін үйренуге шақырды. Бұл ой отансүйгіштікпен де тікелей сабақтас. Меніңше, Отанды сүю — тек көк туды көтеріп, Әнұранды орындаумен шектелмейді. Отанды шын сүю — оның болашағына жауапкершілікпен қарау. Ал жауапкершілігі бар азамат білімді болуы, адал еңбек етуі, өз елінің тілін, тарихын, мәдениетін құрметтеуі керек. Абайдың «Ғылым таппай мақтанба» деген өсиеті осы тұрғыдан алғанда жастарға арналған ұран іспетті. Ол «бес нәрседен қашық бол, бес нәрсеге асық бол» деп, талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым секілді қасиеттерді адамдық дамудың негізіне қояды. Абай үшін білім мен адамгершілік бір-бірінен ажыраған ұғым емес. Мұны оның отыз сегізінші қара сөзінен анық көруге болады. Бұл қара сөзінде ойшыл ғылым, рақым, әділет ұғымдарын адам болмысының биіктігімен байланыстырады. Абайтанушы Нағима Байтенова да Абай философиясын талдай отырып, толық адамға тән негізгі қасиеттердің қатарында шындық, ізгілік пен даналықты атап көрсетеді. Осыдан мен Абайдың «толық адам» идеясын ерекше бағалаймын. Толық адам — бәрін білетін немесе баршаға танымал адам емес. Толық адам — білгенін ізгілікке жұмсайтын, жүрегінде мейірімі, санасында сәулесі, ісінде әділеті бар адам. Сондықтан Абайдың даналығы адамның сыртқы жетістігін емес, ішкі сапасын өлшейді.

Абайдың он жетінші қара сөзіндегі ақыл, қайрат және жүректің таласы да осы тұжырымды тереңдете түседі. Ақын адам бойындағы үш қасиеттің арасындағы үйлесімді іздейді. Ал жүректің орны бөлек. Өйткені білімді адам әділетсіз болса, оның білімі қоғамға қауіп төндіруі мүмкін; қайратты адам мақсатына жеткенімен, мейірімнен айырылса, қатігездікке бой ұруы ықтимал. Ал жүрек ақыл мен қайратқа адамгершілік бағыт береді. Абай дүниетанымындағы осы үйлесім бүгінгі жас ұрпаққа да аса қажет. Мен Абайды оқығанда оның халықты сынағанын емес, халықтың болашағына алаңдағанын сезінемін. Оның «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» деп басталатын мұңды үні — елін жек көрген адамның сөзі емес, халқын шын сүйген азаматтың жанайқайы. Абай өз заманындағы жалқаулықты, надандықты, алауыздықты сынады. Бірақ оның сынының түпкі мақсаты — халықты төмендету емес, ояту еді. Осы жерде Абайдың патриотизмі ерекше көрінеді. Менің түсінігімдегі патриотизм — Отаныңды мінсіз деп қабылдау емес, оның кемшілігін көріп, түзелуіне үлес қосу. Абай да өз халқына сырт көзбен қараған жоқ. Ол елінің ауыртпалығын өз жүрегінен өткізді. Сондықтан оның сыны — сүйіспеншіліктен туған сын. Бұл — мен үшін нағыз азаматтық ұстаным.

Абайдың отыз бірінші қара сөзінде білімді есте сақтау мен оны игерудің жолдарын айтып, адамның есті болуы үшін естігенін ой елегінен өткізіп, ғибрат алу керектігін түсіндіреді. Бұл қарапайым көрінгенімен, терең мағынасы бар қағида. Ақын үшін білім — жаттап алу емес, ойлану. Ақпарат — санаға жиналған мәлімет емес, адамды өзгертетін рухани күш. Бүгінгі цифрлық дәуірде бұл ойдың маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Қазір адам бір күнде жүздеген ақпарат көреді. Бірақ оның бәрі білімге айнала бермейді. Абай айтқандай, көрген нәрседен «ғибрат» алып, оны оймен қорыту керек. Мен үшін Абайдың осы қағидасы — әлеуметтік желідегі ақпараттың жетегінде кетпей, әр дүниеге сын көзбен қарауға үйрететін өмірлік сабақ.

Абайдың даналығының тағы бір ерекшелігі — оның уақыттан биік тұруында. ХІХ ғасырда айтылған сөз ХХІ ғасырдағы жасқа да жауап береді. Ғылым дамыды, технология өзгерді, әлем кішірейді. Бірақ адам бойындағы жалқаулық, мақтан, қызғаныш, надандық, мансапқорлық секілді мінездер әлі де бар. Сондықтан Абайдың сыны ескірмейді. Абайдың «Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та, бар қалан» деген өсиеті менің өмірлік ұстанымымның бірі болуға лайық деп ойлаймын. Бұл жолдар адамға өзінің қоғамдағы орнын табуға шақырады. Әр адамның қабілеті әртүрлі болғанымен, елге пайда келтіру мүмкіндігі бәрінде бар. Біреу ғылыммен қызмет етеді, біреу ұстаздықпен, біреу өнермен, біреу журналистикамен, енді біреу адал еңбегімен елдің дамуына үлес қосады. Маңыздысы — өз орныңды тауып, сол орынға адал болу.

Мен үшін Абайға деген көзқарас — өткен тарихқа деген құрметтен әлдеқайда кең ұғым. Абайды құрметтеу — оның портретін төрге ілу немесе өлеңін жатқа айтумен ғана өлшенбейді. Абайды құрметтеу — оның сөзін өмірде қолдану. Егер мен білімге ұмтылсам — Абай аманатын жалғастырғаным. Егер адалдықты таңдасам — Абай тағылымына жақындағаным. Егер туған жерімнің дамуына өз үлесімді қоссам — Абайдың елдік мұратын жалғастырғаным.

Мен туған елімнің болашағын ойлаған сайын Абайдың «бірлік» туралы ойлары еске түседі. Ол ел ішіндегі алауыздықтың халықты әлсірететінін жақсы түсінді. Сондықтан оның мұрасы бізге тек жеке тұлға ретінде кемелденуді емес, қоғам ретінде бірігуді де үйретеді. Нағыз патриот — өз елінің жетістігіне қуанып қана қоймай, оның мәселесіне де бейжай қарамайтын азамат деп білемін.

Абайдың әлемдік деңгейдегі ойшыл екендігін оның шығармаларының қазақ шеңберінен асып, адамзаттық мәселелерді қозғауынан көруге болады. Оның шығармаларында білім, махаббат, әділет, ар, еңбек, ғылым, иман, адамгершілік секілді ұғымдар тоғысады. Қазақстанның ресми ресурстарында да Абай мұрасы тек ұлттық емес, барша адамзатқа ортақ құндылық ретінде бағаланады.

Сондықтан «Адамзаттың алыбы — Хәкім Абай» деген тақырып мен үшін жай ғана көркем атау емес. Абайдың алыстығы — бойының немесе атағының биіктігінде емес, ойының тереңдігінде. Ол өз дәуірінің шекарасынан шығып, адамзаттың ортақ мәселелеріне үңілді. Ол қазақтың мұңын айта отырып, адамның мұңын айтты; қазақтың болашағын ойлай отырып, адамзаттың болашағын ойлады.

Хакім Абайдың бізге қалдырған ең үлкен мұрасы — кітаптағы сөздер ғана емес, адам болудың өлшемі. Ол бізге «қандай адам боламын?» деген сұрақты қоюды үйретті. Бұл сұрақтың жауабы әр адамның өз өмірінде көрінуі керек.

Меніңше, Абайды танудың ең биік деңгейі — оны жатқа білу емес, оны жүрекпен түсіну. Оның «ақыл, ғылым, ар, мінез» туралы өсиетін өз өміріміздің қағидасына айналдырсақ, Абай мұрасы қайтадан тірі рухани күшке айналады. Себебі ұлы ойшылдың сөзі кітап бетінде қалған сайын емес, адам мінезінде көрінген сайын өміршең.

Мен Абайды — қазақтың ғана ақыны емес, қазақ арқылы адамзатқа сөз айтқан хакім деп қабылдаймын. Оның туған жері — қазақ даласы, тілі — қазақ тілі, ал ойының кеңістігі — адамзат әлемі.

Абай бізге дайын бақыттың жолын көрсеткен жоқ. Ол бізге өзімізді өзгерту жолын көрсетті. Ал елін өзгерткісі келген адам алдымен өзін тәрбиелеуі керек. Сондықтан мен үшін Абайға тағзым етудің ең шынайы түрі — оның сөзін қайталау емес, оның сөзіне лайық өмір сүруге талпыну. Ғылымға ұмтылу, адал еңбек ету, елді сүю, ана тілді құрметтеу, әділетті қорғау, адамға мейіріммен қарау — менің Абайдан алатын басты тағылымым. Абайдың «Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та, бар қалан» деген аманаты бүгінгі жас ұрпаққа бағытталғандай. Мен сол кірпіштің бірі болсам, оның сапалы қалануына өз біліміммен, еңбегіммен, азаматтық ұстанымыммен үлес қосқым келеді.

Өйткені Отанның ертеңі — бүгінгі жастың таңдауы. Ал сол таңдаудың алдында Абайдың үні әлі де анық естіледі:

адам бол;
ғылым ізде;
еңбек ет;
арды сақта;
еліңе қызмет ет.

Міне, менің түсінігімдегі адамзаттың алыбы — Хәкім Абай.