Эсселер ✍️

Еркінқызы Нұрсезім, "Qadaz News" редакторы

Қысқы Олимпиада – спорттық дәрежесі жоғары, халықаралық назарды аударған шара. Алайда соңғы онжылдықтарда ойындардың мәні мен мағынасы қайта қаралып жатыр: экология, қаржылық шығын, саяси ықпал және спорттық мұра туралы сұрақтар күн тәртібіне шықты. Бұл мақалада мен Қысқы Олимпиаданың қазіргі проблемаларын талдап, оның қоғам үшін қандай тәуекелдер мен мүмкіндіктерге жол ашатынын қарастырамын.
Климат және экология: Жасанды қардың құны
Климат өзгерісі салдарынан табиғи қар қоры тұрақсызданып, дәстүрлі тау аймақтарында қар жабындылары азаюда. Ғылыми зерттеулер болашақта тау шаңғысы орындарының бір бөлігі жойылып кетуі мүмкін екенін көрсетеді. Бейжің-2022 Олимпиадасы тарихта алғаш рет 100% жасанды қармен өткен ойын болды. Ол үшін шамамен 185 миллион литр су жұмсалды. Бұл су тапшылығы бар аймақ үшін үлкен экологиялық салмақ салды. Ал Ванкувер-2010 және Сочи-2014 ойындарында ауа райының жылынуынан қар еріп, ұйымдастырушылар тікұшақпен тонналап қар тасуға мәжбүр болған.

Сондықтан ұйымдастырушылар жиі жасанды қарға жүгінеді; алайда оның өндірісі үлкен көлемде су мен энергияны талап етеді. Осы тұрғыдан алғанда, ойындардың «табиғи» тұтастығы мен тұрақтылығын сақтап қалу қиын мәселеге айналды.
Экономика және инфрақұрылым: Пайда ма, әлде «Ақ пілдер» ме?
Олимпиадалар әдетте ауқымды инфрақұрылымдық жобалармен байланысты. Тарих көрсеткендей, болжамды шығындар жиі асып кетеді, ал кейбір қымбат құрылыстар кейін қалалық бюджетке жүк болатын «ақ пілдерге» (пайдасыз нысандарға) айналады.
* Сочи-2014: Бастапқы бюджеті 12 миллиард доллар деп жоспарланғанымен, нақты шығын 51 миллиард доллардан асып, тарихтағы ең қымбат Олимпиада атанды.
* Пхенчхан-2018: Оңтүстік Кореяда 110 миллион долларға салынған 35 мың орындық орталық стадион небары 4-ақ рет қолданылып, Олимпиададан кейін бірден бұзылды.
* Сараево-1984 және Турин-2006: Бұл қалалардағы шана-бобслей трассалары қазір қараусыз қалып, қаңқасы ғана тұр. Оларды күтіп ұстау жергілікті бюджет үшін тым қымбат.
Қала мен ел билігі үшін маңызды сұрақ – қысқа мерзімді бедел үшін ұзақ мерзімді қаржылық тұрақтылықты құрбан етуге бола ма?
Саясат және қоғам: Ойындардың «жұмыс» алаңы ретінде қолданылуы
Олимпиада – спорт қана емес, сонымен бірге жаһандық көзқарасты қалыптастыру алаңы. Соңғы жылдары ойындарды саяси мақсатта, тіпті «спорттық легитимизация» (sportswashing) үшін қолдану оқиғалары байқалды. Мысалы, Бейжің-2022 ойындары кезінде АҚШ, Ұлыбритания және Канада бастаған елдер адам құқықтарының бұзылуына байланысты ресми делегацияларын жібермей, «дипломатиялық бойкот» жариялады. Бұл Олимпиаданың тек спорттық жарыс емес, үлкен саяси қысым құралына айналғанын көрсетеді.
Идеал мен шындық: Оң тәжірибелер
Дегенмен, дұрыс жоспарланған Олимпиада өңірді дамытуға үлкен үлес қоса алады. Мәселен, Ванкувер-2010 Олимпиада ауылы кейіннен әлеуметтік тұрғын үй кешеніне айналды, ал салынған жаңа көлік магистральдары қала халқына әлі де қызмет етуде. Ал Милан-Кортина-2026 ойындарында ұйымдастырушылар жаңа нысандар салудан бас тартып, 90% жарысты бұрыннан бар стадиондарда өткізуді жоспарлап отыр.

Қысқы Олимпиаданың болашағы – ұйымдастырушылардың экологияға, қаржылық есептілікке және әлеуметтік мұраға қаншалықты жауапты қарайтынына байланысты. Шешім ретінде мынадай қадамдар маңызды:
* Тұрақтылық: Жасыл энергетика мен модульдік (уақытша) нысандарды қолдану.
* Ашықтық: Бюджеттің және ойындардан кейінгі шығындардың нақты есебі.
* Бақылау: Адам құқықтары мен экологиялық стандарттарды тексеретін тәуелсіз комиссиялар.
Олимпиада жауапты органдары ойынның мәнін сақтай отырып, оны қайта ойластырса оңды бастама болар еді. Әйтпесе, спорттық жеңіс пен халықаралық бедел ұзаққа созылмайтын, қысқа мерзімді «жарық шоуға» айналып қалуы мүмкін.

Дереккөздер:

* Prettenthaler, F., Steininger, K. et al. (2024). Climate change and the future of Winter Olympic sports. – NCBI. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
* Flyvbjerg, B., Stewart, A. (2015). Sochi Winter Olympics cost billions more than estimated. University of Birmingham. birmingham.ac.uk
* Time Magazine (2024). Artificial Snow and the Climate Impact of the Winter Olympics. time.com
* International Olympic Committee (IOC). Sustainability and Legacy Reports. olympics.com
* Müller, M. (2015). What makes an event a mega-event? Definitions and sizes. Leisure Studies Journal.
* Business Insider (2022). The massive cost of the Beijing Winter Olympics.