Бөлім: «Мақал-мәтелдер»
Мақал — нақыл сөз. Ол өмірдегі түрлі құбылысты жинақтап, түйіп, ықшамдап беріп, бір не екі тармақтан тұратын, алдыңғы жолдарында пайымдап, соңғы жолдарында қорытылған ой айтатын халықтық бейнелі поэтикалық жанрдың бір түрі, ғасырлардан екшеліп жеткен терең мазмұнды, тақырып аясы кең сөз мәйегі. Мақалдар көбіне өлең үлгісінде кейде қара сөзбен де айтылады. Ұйқасқа (“Қайраңы жоқ көлден без, қайырымы жоқ ерден без”), аллитерацияға (“Етігін шешпей ер шыңаймас”), ассонансқа (“Қатты жерге қақ тұрар, Қайратты ерге бақ тұрар”) құрылады. Мақалдар тура және ауыспалы мағынада қолданылады. Ауыспалы мағынадағы сөздер ішкі астары бар, тұтас бір ойды білдіреді (“Бір жеңнен қол шығар, бір жағадан бас шығар”), (“Ырысқа қарай ұл өсер, Қонысқа қарай мал өсер”), (“Ел — ырыстың орманы, ер — ырыстың қорғаны”), (“Ер жігіт үш ақ үй тігеді, үш қара үй тігеді”).
Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұылымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).
Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұылымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).
Әділдік бар жерде, татулық та бар.Татулық бар жерде, бақыт та бар. Бақыт бар жерде, керемет өмір бар.
Әминадай сенімдіге тиіскен сыбағасын алады
Таңертеңгі аштық кешкі аштыққа қарағанда нашар.
Сірне қайда, сонда шыбындар бар.
Гүл қайда, сонда тікенек бар.
Ақымақтық қорқынышты білмейді.
Сыйлыққа берілген қашардың тістеріне қарамайды.
Ағаш жемістерден танылады.
Бес саусақты майда ұстаңыз.
Аш үшін, тіпті бұршақ сары май сияқты жағымды.
Әр заттың өз уақыты бар.
Әкесі қандай, ұлы да сондай.
Жылан қандай, жыланның төлі сондай.
Өлім келгенде-ит те ғибадатханаға қашады.
Есекті тамақтандыру-бұл күнә, жақсылық емес.
Пілдерге иттердің үруі қорқынышты емес.
Біреуде толығынан гөрі үйде жартысы болған жақсы.
Бекершілікке қарағанда мәжбүрлі жұмыс жақсы.
Өз ісің үшін басқа жағаға да өтесің.
Қарызды төлеп біту, бай болу сияқты.
Өз ақыл ойын және өзгенің байлығын әрқашан асырып айтады.
Бір жағалауда Жолбарыс та ешкі де су ішеді.
Кімнің бидайы жоқ, ол бұрқағына да қуанады.
Пілді жұтып қойып , бірақ құйрықты жұтуға батылын бармайма.
Аяғыңызды көрпеше мүмкіндік бергенше созыңыз.