Шығармалар ✍️

Буллинг сөзі қазақ қоғамында 2010 жылдардан кейін ғана қолданысқа ене бастады. Ал 2020 жылдан бері бұл ұғым күнделікті тілдік айналымға толықтай сіңді. Бұрын «мазақтады», «қорлады», «кемсітті», «күш көрсетті» деп айтсақ, бүгінде «буллингке ұшырады» деп бір-ақ ауыз сөзбен түйіндейміз. Қазіргі таңда буллинг көптеген баланың жан жарасына айналып отыр. Әсіресе сана-сезімі толық қалыптаспаған мектеп оқушылары арасында бұл құбылыстың жиілеуі қоғамды алаңдатып отыр.

ЮНИСЕФ-тің балалық шақты қорғау бағдарламасының жетекшісі Айсұлу Бекмұсаның айтуынша, дүниежүзінде 13–15 жас аралығындағы әрбір үшінші жасөспірім құрдастарының қысымына ұшырап, буллинг құрбанына айналады. Ең өкініштісі — мұндай жағдайлар кейде ауыр психологиялық күйзеліс пен қайғылы оқиғаларға алып келуі мүмкін.

### Соңғы жылдардағы алаңдатарлық оқиғалар

Астанада Ыбырай Алтынсарин атындағы №83 мектеп-гимназиясында 2024 жылдың қыркүйек айында 9-сынып оқушылары жасөспірімді соққыға жыққан жағдай тіркелді. Әлеуметтік желіде ата-аналар бұл мектепте мұндай жағдай алғаш рет емес екенін айтып, мектеп әкімшілігінің әрекетіне алаңдаушылық білдірді.

Ал Алматы қаласындағы «Quality Schools International» мектебінде буллинг салдарынан 14 жастағы қыз ауыр хәлге түсіп, жансақтау бөліміне жеткізілген. Дәрігерлердің жедел көмегінің арқасында бала аман қалған. Бұл туралы қыздың әкесі әлеуметтік желіде жазды.

Мәжіліс депутаты Олжас Құспеков бұл мәселе жекелеген ата-ананың эмоциясы емес, білім беру ұйымдарының жауапкершілігіне қатысты жүйелі мәселе екенін атап өтті. Мамандардың айтуынша, мұндай қайғылы оқиғалардың көпшілігі алғашында қарапайым келемеж сөздер мен мазақтан басталып, кейін үлкен трагедияға ұласуы мүмкін.

Атырау облысында 13 жастағы бозбаланың қайғылы өлімі де қоғамда үлкен резонанс тудырды. Жамбыл облысында да балаларға қатысты бірнеше қайғылы жағдай тіркеліп, өңір басшыларына сөгіс жарияланғаны белгілі. Бұл оқиғалар буллинг мәселесінің тек мектеп ішінде ғана емес, қоғам деңгейінде күрделі екенін көрсетеді.

### Буллингтің себептері мен салдары

Мамандар буллингтің негізгі себептері ретінде қызғаныш, агрессия, әлеуметтік ортаның әсері, ата-ана бақылауының әлсіреуі және әлеуметтік желілердегі кибербуллингті атап өтеді. Баланың психологиялық сауатының төмен болуы да үлкен әсер етеді.

Салдары өте ауыр болуы мүмкін:

* өзіне деген сенімнің жоғалуы;
* оқу үлгерімінің төмендеуі;
* психологиялық күйзеліс;
* физикалық жарақат;
* қоғамнан оқшаулану.

Астана қалалық психологиялық қолдау орталығы мамандарының айтуынша, балаларды дер кезінде бақылап, мінез-құлқына назар аудару арқылы буллингтің алдын алуға болады. Әрбір ата-ана баласымен ашық сөйлесіп, қиын жағдай туындағанда не істеу керектігін түсіндіруі қажет.

### Заң және жауапкершілік

Соңғы жылдары Қазақстанда буллингке қатысты жауапкершілік күшейтілді. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекске тиісті өзгерістер енгізіліп, мектептегі буллинг үшін айыппұл мөлшері артты.

Егер буллингті кәмелетке толмаған жасаса, ата-анасы жауап береді. Ал ауыр зардаптарға әкелген жағдайда қылмыстық іс қозғалады. Алғаш рет анықталған буллинг үшін 10 АЕК көлемінде айыппұл салынса, қайталанған жағдайда 30 АЕК айыппұл қарастырылған.

### Буллингтің алдын алу жолдары

Буллингпен күресу үшін:

* ата-ана мен бала арасындағы ашық диалог қажет;
* мектептерде психологтардың жұмысы күшейтілуі тиіс;
* балаларға құрмет пен жанашырлық мәдениетін үйрету маңызды;
* буллингті жасыру емес, дер кезінде айту керек.

### Қорытынды

Буллинг — жасөспірімнің қоғамдағы өмірін қиындатып, өзін қауіпсіз сезінуіне кедергі келтіретін құбылыс. Бұл мәселеге ата-ана, мектеп және қоғам болып бірге қарсы тұруымыз қажет. Баланың тек физикалық емес, психологиялық жағдайына да мән беру — әрбір ересектің міндеті.

Буллингтен қалған жара көзге көрінбеуі мүмкін. Алайда ол адамның бүкіл өміріне әсер етуі ықтимал. Сондықтан әрбір бала өзін қауіпсіз, құрметті және қорғалған сезінетін орта қалыптастыру — баршамыздың ортақ жауапкершілігіміз.