Басқару жүйесінің негізгі компоненттері. Биология, 11 сынып, дидактикалық материал.

Қосымша №1

Стимул/Ынталандыру немесе өзгеретін физиологиялық өзгеріс қалпына келтіру реттелуге жатады. Кең мағынада айнымалы дегеніміз - өзгеретін немесе өзгеретін мән. Өзгеретін айнымалылардың екі мысалы - дене температурасы мен қандағы глюкоза. Өлшеуге және өзгертуге болатынның бәрі айнымалы.

Детектор / сенсор немесе сенсорлық рецептор - бұл қозу немесе физиологиялық өзгергіштің өзгеруін сезетін жасуша, тін немесе орган.

Басқару орталығы / Координатор / Реттеуші - бұл айнымалы немесе берілген шаманың қалыпты ауқымын анықтайтын дене құрылымы.

Эффектор - бұл қоздырғышқа қарсы тұру немесе күшейту арқылы басқару орталығының бұйрықтарына жауап бере алатын кез келген бұлшықет, орган және т.б.

Қосымша №2

Жауап

Қосымша №3

Жауап

Қосымша №4

Теріс кері байланыс жүйенің тұрақтылығын арттырады. Жүйеде тепе-теңсіздік болған жағдайда бастапқы күйді қалпына келтіруге бағытталған іс-шаралар тізбегі іске қосылады. Жүйенің стационарлық күйін қолдайтын теріс кері байланыс принципі организмдегі көптеген физиологиялық процестерге тән.

Мысалы:

1) тыныс алу жиілігі мен тереңдігін өзгерту арқылы қандағы оттегі мен көмірқышқыл газының деңгейі

2) жүрек соғу жиілігі

3) қан қысымы

4) қандағы гормондардың деңгейі, мысалы тироксин және жыныстық гормондар

5) метаболиттердің деңгейі, мысалы глюкоза

6) су-электролит балансы

7) рН

8) дене температурасы

Оң кері байланыс биологиялық жүйелерде сирек кездеседі, өйткені бұл жүйенің тұрақсыздығына және төтенше жағдайларға әкеледі. Мұндай жағдайларда туындаған тыныштық оны одан әрі күшейтетін салдарға әкеледі.

Мысалы, жүйке импульсінің таралуы кезінде нейрондық мембрананың деполяризациясы оның натрий иондарына өткізгіштігін арттырады. Аксонға мембрана арқылы еніп, натрий иондары деполяризацияны күшейтеді және сол арқылы жасушаға өздігінен енеді. Бұл табыстың жылдамдығы тез артып, нәтижесінде іс-әрекет әлеуеті пайда болады. Бұл жағдайда оң кері байланыс жүйенің реакциясын күшейтуге (деполяризация) қызмет етеді. Оң кері байланыс сонымен бірге босану кезінде де жұмыс істейді, окситоцин гормоны жатырдың жиырылуын ынталандырады және олар өз кезегінде осы гормонның жаңа бөліктерін шығаруды бастайды.

Қосымша №5

Ұқсастығы

Басқару жүйесінің компоненттерінде

Айырмашылықтар

Ресурстар

• Биология в 3 т. Тейлор, Стаут, Грин
• https://lifelib.info/biology/science_1/214.html
• https://olymp.hse.ru/data/2018/09/20/1154481993/10+.pdf
• https://med.libretexts.org/Bookshelves/Anatomy_and_Physiology/Book%3A_Anatomy_and_Physiology_(Boundless)/23%3A_Nutrition_and_Metabolism/23.9%3A_Metabolic_Rate_and_Thermoregulation/23.9A%3A_Homeostatic_Process
• https://med.libretexts.org/Bookshelves/Anatomy_and_Physiology/Book%3A_Human_Anatomy_and_Physiology_Preparatory_Course_(Liachovitzky)/01%3A_Levels_of_Organization_of_the_Human_Organism/1.03%3A_Homeostasis_and_Control_Systems