Бөлім: «Мақал-мәтелдер»
Мақал — нақыл сөз. Ол өмірдегі түрлі құбылысты жинақтап, түйіп, ықшамдап беріп, бір не екі тармақтан тұратын, алдыңғы жолдарында пайымдап, соңғы жолдарында қорытылған ой айтатын халықтық бейнелі поэтикалық жанрдың бір түрі, ғасырлардан екшеліп жеткен терең мазмұнды, тақырып аясы кең сөз мәйегі. Мақалдар көбіне өлең үлгісінде кейде қара сөзбен де айтылады. Ұйқасқа (“Қайраңы жоқ көлден без, қайырымы жоқ ерден без”), аллитерацияға (“Етігін шешпей ер шыңаймас”), ассонансқа (“Қатты жерге қақ тұрар, Қайратты ерге бақ тұрар”) құрылады. Мақалдар тура және ауыспалы мағынада қолданылады. Ауыспалы мағынадағы сөздер ішкі астары бар, тұтас бір ойды білдіреді (“Бір жеңнен қол шығар, бір жағадан бас шығар”), (“Ырысқа қарай ұл өсер, Қонысқа қарай мал өсер”), (“Ел — ырыстың орманы, ер — ырыстың қорғаны”), (“Ер жігіт үш ақ үй тігеді, үш қара үй тігеді”).
Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұылымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).
Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұылымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).
Итке іс тапсырылды, ал ит құйрығына тапсырды.
Сыйлық сыйды қажет етеді.
Қатты тиелген есекті бәрі тездетіп айдайды.
Байсалды қонақ жақсы, ал қожайын - Жомарт.
Қонақ қонақты шақырды, ал екеуінің қожайыны қуып шықты.
Бүкірді қабір түзетеді, бірақ кейде ол да әлсіз.
Махаббат жоқ жерде қуаныш та жоқ.
Арбаны көбірек басқан жерде ол сол жер сықырлайды.
Әйел таңдауда - көзіңізге қарағанда құлағыңызға көбірек сеніңіз.
Тәрбиелілікті базарда сатып ала алмайсың.
Маған қол тигізбейтін Қасқыр ұзақ өмір сүрсін.
Су ағып кетеді, құмдар қалады.
Теңізде аман қалды-тамшыға батып кетті.
Арқан ұзын болған кезде жақсы, ал сөйлеу қысқа болған кезде жақсы.
Шарапта суға қарағанда көп адам батып кетеді.
Бал болса болғаны, ал шыбындар Бағдадтан да ұшып келер еді.
Бауыр(дос) ең алдымен қиындықта қажет.
Үлкен ағаш қатты желді жақсы көреді.
Үлкен желкендерді тек қатты жел ғана үрлей алады.
Мылжың адам мылқаудан шаршайды.
Байлық — Құдай алдындағы күнә, кедейлік-адамдар алдында.
Арба айналса-сонда ғана жол пайда болады.
Өмір бойы қой қасқырдан корқып еді, оны бақташы жеп қойды.
Өрмекші бар жерде, өрмекшінің торы бар.
Жолбарыс терісіндегі қой.