Циклоалкандар. Химия, 11 сынып, қосымша материал.

«ЦИКЛОАЛКАНДАР»

Циклоалкандар – құрамындағы көміртек атомдары өзара дара байланыстар арқылы байланысқан, жалпы формуласы С_nН_2n болатын циклді қаныққан көмірсутектер.

Жалпы формуласы - С_nH_2n

Барлық С атомдарының гибридтену түрі - sp³,

Байланыс ұзындығы 0,154нм, С-С және С-Н байланыстары σ-байланыс болып табылады.

Циклоалкандардың номенклатурасы

• Циклоалкандарды сәйкес алкан атауларына цикло- деген сөз қосып атайды.
• Егер бүйір тізбектері болса, онда олардың орны көрсетіліп, аты аталады.
• Егер бүйір тізбекте бір ғана орынбасушы болса, онда оның орны көрсетілмейді.
• Егер бүйір тізбекте екі орынбасушы болса, онда олар аттарына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша номерленеді.
• Егер бүйір тізбекте үш немесе одан да көп орынбасушылар болса, оларды сандардың қосындысы ең аз болатындай номерленеді, содан кейін орынбасарлар алфавиттік ретпен аталады.

Изомерия түрлері – көміртек қаңқасының изомериясы

 - классаралық (алкендермен)

 - кеңістіктік (цис-транс).

• Көміртек қаңқасының изомериясы
• Сақинаның өлшемі бойынша:
• Бүйір тізбек бойынша:
• Орынбасушылардың сақинадағы орны бойынша:

• Алкендермен класаралық изомерлері:

• Кеңістіктік (цис-транс).

цис-1,2-диметилциклопентан транс-1,2-диметилциклопентан

Физикалық қасиеттері

Циклоалкандардың алғашқы екі мүшесі циклопропан мен циклобутан газдар, кейінгілері — сұйық заттар, жоғары циклоалкандар — қатты заттар. Циклоалкандардың қайнау және балқу температуралары сәйкес алкандар мен алкендерден жоғары. Алкандар сияқты бұлар да суда ерімейді.

Химиялық қасиеттері

Алу жолдары

• Дигалогеналкандарды металдармен (Zn, Mg) әрекеттестіріп, үш- және төртмүшелі циклоалкандарды алады:

Сl–CH₂–CH₂–CH₂–Cl + Zn → + ZnCl₂

^{1,2-дихлорпропан циклопропан}

• Ароматты көмірсутектеді гидрлеу арқылы алады.

+ 3Н₂

^{бензол циклогексан}