Шығармалар ✍️

Жоғары білім – ұзақ уақыт бойы тұрақты жұмыс пен әлеуметтік тұрақтылықтың кепілі ретінде қабылданып келді. Алайда соңғы жылдары «диплом бар, жұмыс жоқ» деген тіркес жас түлектердің шынайы жағдайын сипаттайтын ұғымға айналды. Университетті аяқтаған жас маман еңбек нарығына шыққанда, теориялық білім мен жұмыс беруші талаптарының арасында үлкен алшақтық бар екенін аңғарады. Бұл – жеке адамның мәселесі ғана емес, қоғамдағы құрылымдық сәйкессіздіктің көрінісі.

Қазақстанда жыл сайын мыңдаған студент оқу орнын тәмамдайды. Алайда олардың бәрі бірдей мамандығы бойынша жұмысқа орналаса бермейді. Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, жастар жұмыссыздығы жалпы жұмыссыздық деңгейінен жоғары болып отыр (stat.gov.kz). Бұл көрсеткіш тек сандық мәселе емес, сапалық мәселені де аңғартады.Жұмыс берушілер көбіне тәжірибесі бар мамандарды іздейді. Ал жас түлекке тәжірибені қайдан алу керек? Университет бағдарламаларының бір бөлігі теорияға негізделген, ал практикалық дағдылар еңбек нарығы талап еткен деңгейде қалыптаса бермейді. Соның салдарынан жас маман бәсекеге қабілетті бола алмайды.

Тағы бір маңызды фактор – мамандық таңдаудың саналы жүргізілмеуі. Көп жағдайда талапкер болашақ еңбек нарығындағы сұранысты емес, грант мүмкіндігін, ата-ананың кеңесін немесе беделді мамандық атауын негізге алады. Нәтижесінде еңбек нарығында белгілі бір салалар бойынша маман артық, ал техникалық немесе өндірістік бағыттарда кадр тапшылығы байқалады. Мектеп деңгейіндегі кәсіби бағдар беру жұмысы жүйелі жүргізілмей отырғаны да әсер етеді. Егер оқушы 10–11-сыныптан бастап нақты бағытта тәжірибелік бағдар алса, жоғары оқу орнындағы таңдауы да, кейінгі жұмысқа орналасуы да әлдеқайда нәтижелі болар еді.

Жастар жұмыссыздығы тек экономикалық көрсеткіш емес, әлеуметтік құбылыс. Жұмыссыз жүрген жас маман қаржылық тәуелділікке ұшырайды, кәсіби сенімділігі төмендейді, қоғамға деген сенім әлсірейді. Кейбірі мамандығы бойынша емес, мүлде басқа салада жұмыс істеуге мәжбүр болады. Бұл – білімге жұмсалған уақыт пен ресурстың толық ақталмауы деген сөз.Сонымен қатар жастардың шетелге кету үрдісі де осы мәселемен байланысты. Жоғары білімі бар, бірақ өз елінде мүмкіндігін таппаған жас маман шетелдік еңбек нарығын таңдауы ықтимал. Бұл – «ми ағымы» құбылысының күшеюіне әкеледі.

Менің ойымша, мәселенің шешімі тек жас маманның жеке жауапкершілігіне тірелмеуі тиіс. Бұл – мемлекет, білім беру жүйесі және жұмыс берушілер арасындағы үйлесімді саясатты талап ететін күрделі проблема. Университет бағдарламаларын еңбек нарығы талаптарына сәйкестендіру, дуальды оқыту жүйесін кеңейту, студенттердің өндірістік Менің ойымша, мәселенің шешімі тек жас маманның жеке жауапкершілігіне тірелмеуі тиіс. Бұл – мемлекет, білім беру жүйесі және жұмыс берушілер арасындағы үйлесімді саясатты талап ететін күрделі проблема. Университет бағдарламаларын еңбек нарығы талаптарына сәйкестендіру, дуальды оқыту жүйесін кеңейту, студенттердің өндірістік тәжірибесін күшейту – нақты қадамдардың бірі бола алады.Сонымен бірге жастардың өздері де белсенді ұстаным танытуы қажет. Қосымша курстарға қатысу, тағылымдамадан өту, еріктілік қызмет арқылы тәжірибе жинақтау – еңбек нарығында артықшылық береді. Қазіргі заманда дипломның өзі жеткіліксіз, дағды мен икем шешуші рөл атқарады.

Жастар жұмыссыздығы – тек статистикалық көрсеткішпен өлшенетін құбылыс емес, ол елдің әлеуметтік капиталы мен адами әлеуетінің қаншалықты тиімді пайдаланылып жатқанын айқындайтын маңызды индикатор. Дипломның еңбек нарығында сұранысқа ие болмауы – білім беру жүйесі мен экономикалық құрылым арасындағы байланыстың әлсіздігін көрсетеді. Егер жоғары білім алған жас өз кәсібінде жүзеге аса алмаса, бұл жеке адамның ғана емес, тұтас қоғамның ресурстық шығынына айналады. Мәселенің түп-төркіні жүйелік сипатта болғандықтан, оны шешу де кешенді тәсілді қажет етеді. Білім мазмұнын жаңарту, университет пен жұмыс беруші арасындағы әріптестікті нығайту, кәсіби бағдар беруді ерте кезеңнен бастау – уақыт күттірмейтін міндеттер. Сонымен қатар еңбек нарығы да жас маманға тек талап қоюшы тарап емес, бейімделуге мүмкіндік беретін серіктес ретінде қарауы тиіс. Диплом – тек білім туралы куәлік емес, ол – ел болашағына бағытталған инвестиция. Сол инвестиция нақты нәтиже бергенде ғана қоғам дамуы тұрақты болады. Сондықтан «диплом бар, жұмыс жоқ» деген тіркес қалыпты жағдайға айналмауы керек. Жас маманның үнсіз күресі қоғамның ортақ жауапкершілігіне айналғанда ғана бұл мәселенің шешімі табылмақ.

Орындаған:Ұлдана Қарашбаева.

Қолданылған дереккөздер: stat gov kz, gov kz