Азаматтардың ДНК номерін беруде автоматтандырылған интернет жүйесі

Қызылорда облыстық білім басқармасы

Қызылорда қалалық білім бөлімі

№187 М. Шоқай атындағы қазақ орта мектебі

Жұмыс тақырыбы:

Азаматтардың ДНК номерін беруде автоматтандырылған интернет жүйесі

Секциясы:

Информатика

Орындаушы:

Өрікбай Айсана Қанатқызы - Қызылорда қаласындағы №187 М. Шоқай атындағы қазақ орта мектебінің 10 «ә» сынып оқушысы

Жетекшісі:

№187 М. Шоқай атындағы қазақ орта мектебінің информатика пәнінің мұғалімі

Нысанова Нұргүл Қуанышқызы

Ғылыми жетекші:

Қорқыт Ата атындағы Қызылорда Мемлекеттік Университетінің аға оқытушысы

«Есептеу техникасы және ақпараттық жүйелер» кафедрасының меңгерушісі информатика ғылымының кандидаты Дәуренбеков Қуаныш

2013-2014 оқу жылы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ............................................................................................................	3
І. ЖАЛПЫ БӨЛІМ
Объектілі-бағытталған бағдарламалау тілі арқылы автоматтандырылған жұмыс орнын құру............................................................................................	5
1.1. Ақпараттық жүйелердің қоғамдағы ролі және құрылымы....................	5
1.2. Автоматтандырылған жұмыс орнының тілдік құралдары.....................	10
1.3. Объектілі-бағытталған бағдарламалау тілі..............................................	20
1.4. Мәліметтер қорына қысқаша түсінік........................................................	22

ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Жеке тұлғалардың генетикалық құжаттарын беруді автоматтандыру........	25
2.1. Объектілі -бағытталған Visual Basic бағдарламалау тілі жайлы жалпы түсінік..................................................................................................... 2.2. Генетикалық төлқұжат түсінігі мен оның қажеттілігі...........................	25 34
2.3. Генеология саласындағы әлемдік ғылыми жетістіктер..........................	36
2.4. Қазақстандағы ДНК-құжат жобасының дамуы.......................................	38
2.5. Генетикалық жеке төлқұжат беру бағдарламасының құрылымы.........	41
2.6. Генетикалық жеке құжат беруді автоматтандыру бағдарламасының жұмыс істеу принциптері.................................................................................	42

ІІІ. ЭКОНОМИКАЛЫҚ БӨЛІМ
3.1. Объектілі-бағытталған бағдарламалау тілін пайдаланудағы экономикалық сипаты.......................................................................................	48
3.2. Автоматтандырылған бағдарлама құру шығындары........................... 3.3. Жеке құжат беруді автоматтандыру бағдарламасының тиімділігін есепке алу..........................................................................................................	50 58

ҚОРЫТЫНДЫ................................................................................................	60
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР .........................................................	61
ҰСЫНЫСТАР.................................................................................................	62

Кіріспе

ХX және XXI ғасырлар тоғысындағы ғылыми-техникалық прогрестің адамзат алдындағы басты жетістіктерінің бірі – ақпаратты басқару құралына, ал ақпарат ағынын қажетті қор көзіне айналдырып және оны тиімді өңдеу құралы - компьютерлік техниканы қоғамдағы барлық салаларға жаппай ендіру болып отыр. Басқару үрдісіндегі негізгі элемент болып саналатын ақпарат жүйесінің және оған қатысты жаңа технологиялардың даму қарқыны – оны жобалаудағы жаңаша ыңғайларды қалыптастыруда.

ХХІ ғасырдың бас кезіндегі адамзаттың даму процесі информациялық қоғамның қалыптасуымен ерекшеленеді, оның негізгі бағыты информация және оны өңдеу ұғымымен анықталады. Осыған байланысты бірінші кезекке қарапайым еңбек құндылығы шығады. Информация мемлекеттің даму деңгейін анықтайтын стратегиялық ресурсқа (қорға) айналып, ақпараттық мәдениетті қалыптастыру, яғни мәлімет өңдеу мен оны тасымалдау ісін атқару өркениетті дамудың қажетті шарты болып табылады.

Соңғы кездегі жеке пайдаланылатын компьютерлердің өндірісте, бизнесте кеңінен қолданыла бастауы жалпы көпшілікке кәсіби ақпараттық технологияларды пайдалана білудің аса қажеттігін көрсетті. Бүгінгі күнде ақпараттардың ағымы ұлғаюда және де ешқандай анықтамалар ақпаратты үнемі және өз уақытында жаңарта да, сыйғыза да алмайды. Компьютерлік технологиялардың көмегімен осы мәселелер өз шешімдерін табуда.

Ақпараттық жүйе және технология өндірісте, басқаруда және қаржылық қызметте кең қолданысқа ие. Ақпараттық технологиялардың дамуы қазіргі таңда мекемелер жұмысын компьютерсіз, яғни автоматтандыру жүйесінсіз елестету мүмкін емес. Адам өмірі салаларының барлығына дерлік ақпараттық техника мен ақпараттық технологиялар ендіріліп қолданылуда. Ғылыми жұмыстың мақсаты – адамдардың жеке генеологиялық төлқұжатын беретін автоматтандырылған бағдарлама құру. Мұндай төлқұжат негізінен генеологиялық, ДНК-зертханалардың көмегімен негізгі нәтижелерін ала отырып, осы бағдарламаның мәліметтер қорына енгізіп, соның нәтижесі бойынша жеке ДНК-төлқұжатын ала алады.

Ғылыми жобаның толық мақсатына жету үшін төмендегідей тапсырмалар қойылып отыр:

Объектілі-бағытталған бағдарламалау тілдеріне анализ;
Объектілі-бағытталған Visual Basic бағдарламалау тілінің жұмыс істеу принциптерімен танысу;
Мәліметтер қорымен жұмыс істеуді жүзеге асыру;
ДНК-генеология туралы жалпы мәлімет жинақтау;
ДНК-құжат беруді автоматтандыруды ұйымдастыру.

I. ЖАЛПЫ БӨЛІМ

Объектілі-бағытталған бағдарламалау тілі арқылы автоматтандырылған жұмыс орнын құру

1. Ақпараттық жүйелердің қоғамдағы ролі және құрылымы

Қазіргі уақытта компьютерлік технологиялардың қоғамда немесе адам өміріндегі манызды ерекше. Олардың көмегімен кез келген жұмыс орындарын автоматтандыру процесі қарқынды дамуда.

Техникалық прогресс көбінесе адам қызметінің әр түрлі салаларында автоматтандырылған жүйелерді енгізу көмегімен анықталады. Біздің елде әлеуметтік жаңашылдық қоғамдық өмірдің демократияландыру қызметінің барлық салалары ақпараттық қамтамасыз етушілікті жүргізуді талап етеді. Қоғамда ақпараттың қажеттілігінің өсімі бақыланып отыратындықтан, ақпараттандырудың деңгейі әлі жеткіліксіз. Мұндай қоғамда пайдаланушыға көрсетілетін ақпараттық қызметтердің деңгейі мен көлемінің өсуіне байланысты оның барлық мүшелеріне талап етілетін акпараттың қамтамасыз етілу көлемі де кеңейетіндігі сөзсіз.

Ақпараттандыру — бұл қазіргі қоғамның дамуындағы шешуші фактор, бірақ қоғам бұған алдын ала дайын болуы керек. Мұндағы ерекше өзектілік экономикалық және елеуметтік сұрқтарды шешуде ақпараттық-есептеуді қамтамасыз етуде халықтың ақпараттық қажеттілігін қанағаттандыру қажет.

"Жүйё" ұғымына ақпараттық сөзінің қосылуы оны кұру және жұмыс істеу мақсатымен бейнеленеді. Ақпараттық жүйелер қандай да бір облыста қабылдау процесінде қажетті ақпараттарды іздеу, беру, өңдеу, сақтау және жинауды қамтамасыз етеді. Олар жаңа өнімдерді құруға және мәселелерді талдауға көмектеседі.

Ақпараттық жүйе нақты экономикалық объект үшін құрылады. Ақпараттық жүйе - алға қойылған мақсатқа жету мүддесінде ақпараттарды беру және өңдеу, сақтау үшін қолданылатын тәсілдер мен құралдардың өзара байланысқан жиынтығы.

Қазіргі уақытта ақпараттық жүйенің әр түрлі тағайындалуында ақпараттық жүйелердің үлкен көлемі жұмыс істейді. Олар бір-бірінен келесі факторлар бойынша ерекшеленеді: ақпараттық жүйені жинақталған тәжірибе бойынша құру және жұмыс істеу; қолданылған құралдарымен деректерді жинау өңдеу және т.б.

Қандай да бір тағайындалуда ақпараттық жүйелердің жұмысын қамтамасыз ететін процестерді шартты түрде блоктардан тұратын схемалар түрінде көрсетуге болады:

сыртқы және ішкі көздерден ақпараттарды енгізу;

енгізілген ақпаратты өндеу және оны қолайлы түрде көрсету;

пайдаланушы көру үшін акпараттарды шьғару және басқа жүйеге табыстау;

кері байланыс - бұл өтілген ақпараттьң түзетілімі үшін берілген мекеменің адамдарымен өңделген ақпарат.

Ақпараттық жүйелердің компоненттері — бұл деректерте айла-шарты жасау мен жүйелерді сақтауды құрайтын ақпараттық процессор, концептуалдық сызбанұсқа, деректер қоры. Кез келген мекеме үшін ақпараттық жүйесін құру және қолдану келесі тапсырмаларды шешуге бағытталған.

Ақпараттық жүйенің құрылымы, оның атқарымдық тағайындалуы мекеменің алдына қойған мақсатымен сәйкес болуы керек. Мысалы, коммерциялық фирмада шешімді бизнес, ал мемлекеттік кәсіпорындарда экономикалық және алеуметтік тапсырмаларды шешу.

Ақпараттық жүйе негізгі әлеуметтік және әдептік принциптерге сәйкес қолданатын адамдармен бақыланып отыруы тиіс.

Ақпараттық жүйе құрылымы - бұл қосалқы жүйенің атқарымдылық тағайындалуы мен олардың ішкі ортадағы өзара әрекетін анықтайтын бөлек қосалқы жүйелері мен элементтері арасындағы ішкі кеңістіктік-уақытша байланыстары мен қатынастарының салыстырмалы орнықты тәртібі.

Жалпы тұрғыдан алғанда, ақпарат - белгілер мен сигналдар түрінде берілетін зат немесе адам туралы малімет, есептеу техникасында ЭЕМ енгізіліп, оның жадында сақталатып, қажет кезінде өңделетін және сыртқы ортаға шығарылатын деректер.

Ақпарат[1] ақпарат беру процесінен бөлінбейді, өйткені ақпаратты пайдаланушы мен оның шығу көзін қарастыру керек. Ақпараттағы пайдаланушының ролі осындай анықтауда ерекшеленеді. Ақпарат ақпаратты тұтынушушының кеңейтілген білім қоры туралы мәлімет болып табылады. Ақпараттың бояу фазалары мыналар:

ассимицияланған ақпарат - адамның санасына, оның түсінігі мен бағалауына хабарды ендіру;

құжатталған ақпарат - бұл бір жерде белгілі түрінде жазып алынған мәлімет;

берілудегі ақпарат - бұл ақпарат көзінен пайдаланушызға беру

кезінде қарастырьылатын мәлімет.

Қазіргі уақытта үлкен мекемелерде деректер мен ақпратгарды өндеу,

пайдаланушылық қызметті іске асыру тапсырмаларын шешетін және басқарушьшық

шешімді қабылдау мен дайындау процесінде қызмет көрсететін ақпараттық жүйелер құрылған және тиімді жұмыс істейді.

Ақпараттық процесс негізінде материалдық әлемнің екі объектісі арасындағы өзара байланыс процесі түсіндіріледі. Оның нәтижесінде бір объектінің екіншісіне бейнелену қорытындысын білдіретін кестелік ақпарат пайда болады. Бейнеленуде сипаты жағынан ақпарттық болып табылатын үлгі құрастырылады. Ақпараттық процесс бейнеленуі нәтижесінде ақпараттық байыту құрылымына ие болуы қажет. Байытуды құрылымдық семантикалық және программалық түрлерге бөлінеді. Құрылымдық байыту зерттелу процессіндегі спекторлардың жиілігіне, ақпарат көздерінің қызмет көрсету жылдамдығына және талап етілген дәлдікке сәйкес ақпаратты бейнелейтін мәліметтер параметрлерінің өзгерісіне байланысты анықталады. Статикалық байытуда статикалық мәліметтерді жинақтап, жинақталған берілгендер жиынында алынған өңдеу дисперсиянын есептеу және т.с.с. іс-әрекеттер орындалады.
Ақпараттық жүйелер әр түрлі белгілері бойынша жіктеледі.

Көлемі бойынша жіктелуі:

Жалғыз ақпараттық жүйе тәртіп бойынша дербес
компьютерлермен (желі қолданылмайды) іске асырылады. сондай жүйе
жалпы ақпараттық қорлардың байланысқан бірнеше қосымшаларынан
тұрады және бір жұмыс орны бір пайдаланушының немесе пайдаланушы
топтың жұмысына уақыт бойынша бөлінген.

Топтық ақпараттық жүйе жұмыссыз топтың мүшелеріне ақпаратты ұжымдық қолдану бағдарланған және ол жиі жергілікті желіде тұрғызылады. мұндай қосымшаларды әзірлеу кезінде жұмысшы топ үшін деректер қоры серверлері (8СІ1 сервері деп аталатын) қолданылады.

Корпоративтік ақпараттық жүйе жұмысшы топ үшін жүйелердің дамуы болып табылады, олар үлкен компанияларда желілер арқылы іске асырылады.

Қолдану ортасы бойынша жіктелуі.

Трансакциялық өңдеу жүйесі оперативтік және пакеттік ақпараттық
жүйелер болып бөлінеді. Мекемелік басқарудық ақпараттық жүйесі кез
келген уақытта паттентік облатын актуальды жағдайын бейнелеу үшін ОСТР-опертивтік трансакция режимін қамтиды, ал пакеттік өндеу мұнда тек шекгелген бөлігін ғана алады.
Шешім қабылдау жүйелері әр түрлі бөліктерде және басқа да көрсеткіштермен деректерці іріктеу және талдау күрделі сұраньстар көмегімен жүргізілетін ақпараттық жүйенің басқа типін көрсетеді.

Жалғыз ақпараттық жүйелер, автономды дербес компьютерде (желі қолданылмайды) жүзеге асады. Мұндай жүйе бір жұмыс орнын уақыт бойынша бөлетін, бір қолданушы немесе қолданушылар тобының жұмыс жасауына есептелген, жалпы ақпараттық қормен байланысқан бірнеше қосымшалардан тұрады. Қосымшалар Жергілікті деректер қоймасын басқару жүйелері (ДҚБЖ) көмегімен жасалады. Жергілікті ДҚБЖ-лар арасында Clarion, Clipper, FoxPro, dBase және Qicrosoft Access белгілі.

Топтық ақпараттық жүйелер, әдетте Жергілікті есептеуіш желі базасында құрылады және ақпаратты жұмысшы топ мүшелерінің ұжымдық пайдалануына бағдарланған. Мұндай қосымшаларды құруда жұмысшылар тобы үшін деректер қоймасы серверлері (SQL-серверлері деп аталатын) қолданылады.

Корпоративті ақпараттық жүйелер, үлкен компанияларға негізделген, территориялық желілер және тораптарды қолдайтын жұмысшы топ үшін жетілдірілген жүйелер болып табылады. Негізінен олар бірнеше деңгейден тұратын иерархиялық құрылымды болады. Мұндай жүйелер үшін арнайы серверленген клиент-сервер архитектурасы немесе көпдеңгейлі архитектура сай. Мұндай жүйелерді жасауда топтық ақпараттық жүйелерді жасауда қолданылатын деректер қоймасы серверлері қолданылады. Бірақ, үлкен ақпараттық жүйелерде келесі серверлер кеңінен қолданылады: Oracle, DB2, Qicrosoft SQL Server. Топтық және корпоративтік жүйелер үшін мәліметтердің қызмет етуі мен сақталу сенімділігі талабы жоғарылайды. Бұл қасиеттер деректер қоймасы серверлеріндегі мәліметтердің, сілтемелердің және транзакциялардың бүтіндігін қолдауды қамтамасыз етеді.

Ақпараттық жүйелер қолдану ортасы бойынша төрт топқа бөлінеді:

Транзакцияны өңдеуші жүйелер;
Шешім қабылдаушы жүйелер;
Ақпараттық-анықтамалық жүйелер;
Офистік ақпараттық жүйелер;

Транзакцияны өңдеуші жүйелер, өз кезегінде мәліметтерді өңдеу оперативтілігіне байланысты: пакеттік, оперативтік ақпараттық жүйелерге бөлінеді. Ұйымдастырушылық басқарудың ақпараттық жүйелерінде пәндік облыстың актуальді жағдайын кез келген уақытта бейнелеу үшін, транзакцияны оперативті өңдеу режимі – OLTP (On Line Transaction Processing) қолданылады, ал пакеттік өңдеу мұнда тек шектелген бөлікті ғана алады.

Шешім қабылдауды қолдау жүйелері- DSS (Decision Suppor Systeq) – географиялық, уақыттық және тағы басқа көрсеткіштері бойынша, басқа да көрсеткіштер мен деректерді іріктеу және талдау күрделі сұраныстар көмегімен жургізілетін ақпараттық жүйенің басқа типі болып табылады.

Ақпараттық-анықтамалық жүйелер, гипертексттік құжаттарға және мультимедиаға негізделген. Мұндай ақпараттық жүйелер Интернет желісінде кеңінен қолданылуда.

Офистік ақпараттық жүйелер, қағаз құжаттарды электрондық түрге өзгертуге, іс жүргізуді автоматтандыруға және құжат айналымын басқаруға негізделген.

2. Автоматтандырылған жұмыс орнының тілдік құралдары

Бағдарлама – техникалық кешен “бақылаушының құндылықтары мен жұмыс жасау бойынша автоматтандырылған жұмыс орны”- операция бөліміндегі бақылаушының өндіріс еңбегін жоғарлату үшін арналған.

Тмімді жұмыс істеу мынадай жетістіктерге әкеледі:

сенімділіктің жоғарлауына және есептің ыңғайлылығына;
орындалатын функцияның еңбек жылдамдығын төмендету;
жинақталмалы есеп бөлімінен және бақыланатын бөлімімен ақпараттың бірігуі.

Автоматтандырылған жұмыс орны екі қатынас жасау денгейін бір-бірінен айыра алады.

Банк клиенттерімен және басқа да бөлімдерімен бақылаушының операциялық жұмысын тікелей орындайды;
Программа конфигурациясы, операциялар және құндылықтардың тізбесімен анықталған жұмысына автоматтандырылған жұмыс орнын құру бойынша жұмысын орындайды.

Екінші қатынас жасау денгейінде тек әкімгер жүйесі бар.

Ауысымдағы бақылаушыға енетін операциялар:

жүйе бойынша қалдықтарды енгізу және түзету;
құндылықтарды қайтарылуы – жұмсалуы;
клиенттермен операцияларды жүргізу;
жүргізілген операцияларды түзету;
басып шығару және қалыптастыру;
бүгінгі күннің аяқталуы және келесі күнге көшу;
баланс үшін ақпараттың жазылуы;
автоматтандырылған жұмыс орнының жұмыс іскерлігін қалпына келтіру.

Жүйе әкімгеріне барлық жүйенің функциялары енгізілген. Бақылаушыға енгізілген операциялардан басқа жүйе әкімгері келесі функцияларды жүзеге асырады:

- жаңа пайдаланушыны тіркеу;

- бағдарлама конфигурациясы;

Программаны ең алғаш шығару кезінде сол программаны келтіріп алып орындау қажет. Сонымен қатар бұл программа пороль енгізумен басталады.

Программаны ең алғаш шығару кезінде анықтамаларды толтыру қажет:

қолданыста жоқ құндылықтар жөнінде анықтамалық;
құндылықтар мінездемесі жөнінде анықтамалық,
пайыздық мөлшерлеме жөнінде анықтамалық;
бағалы қағаздар жөнінде анықтамалық;

Операцияның барлығы екі бөлімнен тұрады:

Программа тез жүктеліп жатқан кезінде тез таңдау үшін ұсынылады. Бұл операцияларды көбінесе бақылаушылар жиі пайданылады.
Басқалар деген атпен біріккен. Операцияның бұл бөлімін бақылаушылар жиі пайдаланбайды және сондықтан басқа операцияларды таңдау мәзірі “басқалар” пунктін тандағаннан кейін ұсынылады.

Операция және бақылаушы құндылығын таңдағаннан кейін берілген операциялар және құндылықтарға сәйкес сұраныс бойынша жүргізуге болады. Кейбір ақпаратты енгізу кезінде бос мәнді енгізуге болмайды. Ақпаратты енгізгеннен кейін программадан шығудың екі варианты бар

Егер құндылық нөмері рет-ретімен келмесе, онда олар бірнеше операциялармен рәсімденеді. Келесі күнге өту кезінде құнды қалдықтары автоматты түрде қоректенеді. Құндылық сомасына коректировка қажеттілігі жағымдағы құнды қалдықтарына кіреді. Баланстан тыс шот әр құндылық үшін 25 формасындағы оперкүнделікке шоттық шифрге сәйкес келеді.

Басып шығару режимінде шығару формаларын алуға болады:

бақылаушының операциялық күнделігі;
бақылаушының валюталық операциялық күнделігі.

Егер өткен күннің жұмысын аяқтаусыз қалса, онда өткен күнді көрсетіңіз, өткен операциялық күннің барлық құжаттарын басып шығарып және содан кейін күннің басталу режиміне бастауға болады. Жаңа күнді таңдағаннан кейін, өткен күннің операциясы бойынша барлық ақпараттар өшіріліп қалады, ағымдағы күн қойылып күнделіктегі номер бірге ұлғаяды.

Бірінші пайда болған автоматтандырылған жұмыс орны кешені қазіргі уақытта екі модификацияда (1988) шығарылды:

АЖО комплекстері радиоэлектронды аппаратураларды жасау процестерін автоматтандыруды және ақпаратты өңдеу үшін;
АЖО кешендері машина жасау процестерін автоматтандыру және ақпараттарды өңдеу үшін кешендер перифериялық құрылыстар жиынтығы аттары бірдегі болып оларды операциялық және тест монитор жүиесінде біреуін және аталғандарды пайдаланылады.

Үш құрылыс комплекстері графикалық дисплей, әр түрлі канструктивті орындалуда және функционалды мүмкіндікте болады. Ал бұлар белгілі бұйымның жұмыстарының мамандануын ескереді. Бірінші пайда болған кешендердің кемшіліктері перифериялық құрылыстардың кеибір артықшылығы болады.(кемшілік олардың қызметтерінің әмбебаптығына байланысты болады).

Екінші пайда болған АЖО кешендері бұрынғыдан айырмашылықтары бірнеше интелектуал пайдаланушылар бір біріне байланысты емес, бірдей уақытта жұмыстарын ұйымдастыру мүмкіндігі кешендердің функционалды қызметі кешен құрамына кіретін проблемалық – жуықтау техникалық құралдарының белгілі жиынтығымен анықталады.

АЖО эффективтілігі жүиені пайдалануға және оны құруға кеткен шығындарға берілген жоғарыда келтірілген принциптерді таратудың интегралды көрсеткіш денгейі деп қарастыруға болады. АЖО ның функционалды жұмыс істеуі машина құралдары мен ақпаратты өңдеу және адам арасындағы сонымен бірге үміттенетін эффекті жүктеме мен функциялардың дұрыс таратылу жағдайында болуы мүмкін, бұлардың бәрінде ядро боп комьпютер аталады. Кәзіргі уақытта проблема болып табылатын осындай гибритті интеллекті құру. АЖО ды жасағанда және қызмет істеткенде оны тарату әдісі белгілі қорытынды әкелу мүмкін, яғни АЖО құралы басқару эффектісімен еңбек өнімділігін арттырып қоймай маманның әлеуметтік жағдайын арттырады. Мұнда АЖО жүиесінде адам жетекші звено болып қалу керек. АЖО жеке топты коллективті болуы мүмкін. АЖО коллективті және топты болғанда ЭВМ жүиесін эффективті қызмет атқару мақсатында мамандарға (коллективке) АЖО жұмыстарын ұйымдастыруға қатаң талап қою қажет және бұл жүиеде әкімгершіліктің функциясы дәл анықталуы керек. АЖО жүйесі машина болғанда ол ашық иілгіш жаңарып отыруға тұрақты дамуға бейім болу керек. Мұндай жүйеде қамтамасыз етілу үшін:

- мамандардың максимальді жақындауы машина құралдарының ақпараттық өңдеуіне;

- диалог режимінде жұмыс;

- эргономика талаптарына сәйкес АЖО қамтамассыз етілуі;

- комьпютердің жоғары өнімділігі;

- рутинді процестердің максимальді автоматтандыруы;

-еңбек жағдайында маманның моральді қанағаттандырылуы ал ол шығармашылық белсенділікті арттырады, одан әрі қарай жүйе дамиды;

-мамандардың өздігінен оқу мүмкіндігі.

АЖО шешілетін есептер шартты түрде ақпараттық және есептеуіш деп бөлуге болады. Ақпараттық есептерге кадирлеу, жіктелуі, жинау құрылымдық ұйымдастыру, карректирлеу, сақтау, ақпаратты беру және іздеу жатады. Ақпараттық есептер жиі түрде күрделі емес есептеу және логикалық процедурадан тұрады. Ақпараттық есептер ең қиын болып және мамандардың жұмыстық уақытының үлкен бөлімін алады. Есептеуіш есептер формализмді және толық емес формализмді болады. Формализмді есептер формальді алгоритм базасында шешіліп екі топқа бөлінеді, тура счет есебі және математикалық модулдер негізінде есептер. Тура счеттегі есептер қарапайым алгоритмдер көмегімен шешіледі. Күрделі есептер үшін әр түрлі математикалық модулдер пайдалану талабы қойылады. Сонғы уақытта семетикалық деп аталатын есептерге үлкен көңіл бөлінеді, яғни толық емес формалды есептерді шешу құралын жасау. Мұндай есептер экономикалық обектілерді жедел басқару кезінде әсіресе толық емес ақпарат жағдайында шешім қабылдауда пайда болады. АЖО структурасы орындардың жүйе асты және элементтерінің жиынтығы болып табылады. Қамтамассыз ету жүйелерінің бірінші кезекте мыналар жатқызады: техникалық ақпараттық бағдарламалық және ұйымдастыру. Бұдан басқа көптеген жүйе асты қатарлары болады. Техникалық қамтамассыз ету техникалық құралдар кешенінен тұрады, ал оның негізі кәсіби персоналды комьпютер. Ол арқылы маман жұмысы делдалсіз программиссіз операторсыз және басқаларсыз жұмыстар қарастырылады. Топты АЖО да мұндай комьпютерлерді 4-6 адам пайдалана алады. Кәсіби персоналды компьютер комплектісіне процессор дисплеиі, клавиатура, ақпараттың магнитті жинағыштары, жазатын құрылыстар және графо құрылысшылар. Техникалық құралдар кешендеріне желідегі әр түрлі АЖО байланыстары үшін коммуникация құралдарын сонымен бірге телефон байланыстары құралын жатқызуға болады. Ақпараттық қамтамасыз ету локальді базаларда беріліп сақталған ақпараттар массиві болып табылады. Ақпарат ұйымдастырылуы және сақталуы негізінен магниттік дискілерде болады. Оны басқару берілген базаларды басқарудың бағдарламалық жүйесінің көмегімен болады. Яғни ақпарат жазу іздеу санау корректирлеу және ақпараттық есептерді шешу. АЖО да бірнеше берілу базасы болады. Ұйымдастыруды қамтамассыз ету АЖО ды дамыту жетілдіру функциясының ұйымдастырылу әдісі және құралдарынан тұрады. Сонымен қатар кадрларды дайындау мен мамандығын көтеру. АЖО коллективтік және топтық үшін ұйымдастыруды қамтамассыз ету жұйе астына АЖО әкімгершілік функциялары кіреді: жобалау, жоспарлау, еске алу, бақылау, анализ жасау, реттеу, информациялармен ұйымдастыру байланыстары ж.т.б. Ұйымдастыруды қамтамассыз ету АЖО пайдаланушының міндеттерін және құқұқтарын құжатты түрде толтырып және анықтылығын қарастырады. Бағдарламалық қамтамасыз ету қолданбалы және бағдарламалы қамтамасыз ету жүйелерінен тұрады. Жүйелі қамтамассыз ету негізі операциялық жүйелерін және бағдарламалы жүйелерден тұрады. Мыс: Бейсик алгоритм тілі жүйелі бағдарламалар. Ақпаратты өңдеудің рационалды технологиясын қамтамасыз етуі.

Қызмет көрсетудегі бағдарлама - жүйеде операциялық жүйенің мүмкіндігін созып қажеттілікке байланысты комплектация жасалады. Әр түрлі каналда АЖО байланыстарында және АЖО желілерінде ақпараттық байланысты қамтамассыз ету үшін тағы да программалық құралдар қолданылады, ал оларды жүйелік программалауға жатқызуға болады. Қолданбалы программалық қамтамассыз ету әр түрлі қызметтегі қолданбалы программалар пакеттері мен пайдаланушылар программаларынан құралады. Пайдаланушылардың стандартты программалары жиі түрде Бейсик алгоритм тілінде боп келетін анықталған емептердің программалық шешулері болып келеді. ППП модуль принципінде белгілі класс есептерінің шешіміне жуықталып орындалған. ППП проблемалық программалық қамтамассыз етудің негізгі түрлері болып табылады. Олар алгоритмдерді формулалауға, берілген класс есептерін шешу шартын өзгертуге, шешулердің жүрісін бақылауға, алгоритмдерге коррективтеу енгізуге т.б пайдалануға мүмкіндік береді. АЖО жұмысында ППП диалог режимінде релязация жасалады. ППП мысалдарына мыналар жатады: ППП есептеу операцияларын орындау мен әр түрлі құжаттарды жасау үшін, ППП пландарды оптимизациялау есептері үшін, ППП баланстық есептері. ППП автоматтандырылған ақпараттық жүйелерді құру үшін ол жүйелер әр түрлі қызметте болып, оларға ерекше орын беріледі: анықтамалық, таблицаларды өңдеу үшін, ақпарат массивтерін келтіру, деректер қорын келтіру және құру, құжаттар. Графикалық ақпараттар жұмысы үшін пакеттер обектіге ұқсас көрнекілік және компактті түрде күйі мен процестері, прогноз анализінің қорытындыларын эллюстрациялауға мүмкіндік береді. Ескере кететін жағдай программалық қамтамассыз етуді жасау қымбат және күрделі процесс. Ал ол жоғарғы квалификация маманға мәлім.

Жұмыс орнын автоматтандырудың тілдік құралдары ең алдымен тұтынушының біржақты мағыналы сәйкес әрекетінің ДЭЕМ реакциясы үшін қажет. Оларсыз оқыту процесі, диалогты ұйымдастыру, қателерді табу мен жөндеу мүмкін емес. Мұндай тілдерді өңдеудің қиындығы сол олар процедуралық емес мүмкіндігі болуы қажет. Егер процедуралық тіл берілген әрекетті орындау ретін көрсетсе, онда процедуралы емес тіл детальсіз қажетті орындайды. Ол үшін талап етілетін қандай да бір әрекетсіз, деталсыз орындалуын қажет етеді.

Жұмыс орнын автоматтандырудың тілдері тұтынушылық бағытталған оның ішінде білікті бағытталған болуы қажет. Бұл тұтынушылардың классификациясының әртүрлілігіне байланысты, яғни мамандығы бойынша ғана бөлінбейді, сондай-ақ қызметтік жағдайдың иерхиясы оқыту мөлшері, қажет етілетін мәліметтердің түрлері және басқалар бойынша да бөлінеді.

Жұмыс орнын автоматтандырудың тілдік негізін алдын-ала анықталған терминдер құруы тиіс, ал сондай- ақ терминдерді құру, ауыстыру немесе басқа да толықтырулардың болуы көмегімен әдістер бейнеленеді. Ол жұмыс орнын автоматтандыруды жобалау кезінде белгілі бір үлгіде жұмыс орнын автоматтандырудың терминологиялық негізін классификациялау қажеттілігіне әкелді, яғни барлық негізгі тілдің синтаксистік құрылымын және терминдер мен олардың жиынтығының арасындағы симантикалық қатынастарды анықтайды. Осыған байланысты жұмыс орнын автоматтандыруды қарапайым классификациялауда қажеттіліктер тууы мүмкін. Мысалы, көптеген тұтынушылық режимдегі мәліметтерді беруді өңдеудің мүмкіндіктері бойынша сандық, текстік, аралас болады. Жұмыс орнын классификациялаудың біршама қиын жағдайында мәліметтер базасын ұйымдастырумен анықталуы мүмкін. Тілдің мүмкіндіктері көбінесе ереже тізбесін анықтайды, яғни тұтынушы сәйкес іске асырылатын ақпараттық қажеттіліктерді формалді конструкциялауды құруы мүмкін.

Мысалы, кейбір жұмыс орнын автоматтандыруда барлық мәліметтер мен конструкциялар кесте түрінде беріледі (кестелік жұмыс орнын автоматтандыру) немесе арнайы түрдегі операторлар түрінде (функционалдық жұмыс орнын автоматтандыру).

Жұмыс орнын автоматтандырудың тұтынушылық тілін сондай ақ диолог түрлері бойынша да бөлінеді. Сонғы есепте диалогты қолдау құралы тілдік конструкцияны, тұтынушыға қажетті білімді анықтайды.

Жұмыс орнын автоматтандырудың конструкциясын бір ғана емес бірнеше мүмкін диалог типтері қарастырылады, яғни оқу процесі немесе жұмыста тұтұнушының активтілігінің өсуімен байланысты. Сондай-ақ жұмыс орнын автоматтандыруды тұтынушының құралдарымен дамыту қажет. Жұмыс орнын автоматтандыруды өңдеу кезінде бір диалогтардың ішінен біршама көп пайдаланылатыны: диалог, ПЭЕМ, формаларды толтыру диалогтары, гибридті диалог, оқытылмаған тұтынушының диалогті және тіркеуге алынған кадрлардың көмегімен алынған ақпарат диалогы.

Диалог типі сондай-ақ жұмыс орнын автоматтандырудың классификациясын анықтауы мүмкін, мысалы оқытылмаған тұтынушының диалогтық құралдар көмегімен жұмыс орнын автоматтандыру. Осы белгі бойынша жұмыс орнын автоматтандырудың классификациясы тұтынушының профессионалдық бейімделуі бойынша классификациямен байланысты. Мысалы, меню әдісі бойынша диалогпен жұмыс орнын автоматтандыру тұтынушы экономист үшін мақсатты үлгіде болмауы мүмкін, сол уақытта жетекші персоналға жатқызылып үлкен сандағы қайталанатын операциялар салдарынан тиесілі болады.

Егер жұмыс орнын автоматтандыруды бағдарламалық құралдар көзқарасымен қарастыратын болса оларды іске асыратын жұмыс орнын автоматтандырудың классификациясы біршама кеңірек болуы мүмкін. Олар бағдарламалық тіл бойынша, тұтынушыға процедуралық бағдарлама құралдарын беру мүмкіндіктері, мәліметтер базасын басқару жүйесінің болуы, транслятор немесе тұтынушы тілімен интерпретатор, қателерді табу және жөндеу құралдары бойынша классификациялануы мүмкін. Жұмыс орнын автоматтандыруда пайдаланылатын қолданбалы программалар дестесі нақты ұсынысқа жүйені байланыстыруды қамтамассыз ету үшін параметрлендірілуі мүмкін. Қолданбалы программалар дестесінің өзіндік генераторлары пайдаланылуы мүмкін.

Жұмыс орнын автоматтандырудың құрамына міндетті түрде әр түрлі бағдарламалық компоненттер, яғни негізгі есептеу функциялары мен диалогтарды ұйымдастыруды қамтамассыз ететін компоненттер кіреді, сондай-ақ мәліметтер базасын басқару жүйесінің болуы, транслятор немесе тұтынушы тілімен интерпретаторлар, қателерді табу және жөндеу құралдары бойынша классификациялануы мүмкін. Жұмыс орнын автоматтандыруда пайдаланылатын қолданбалы программалар дестесі нақты ұсынысқа жүйені байланыстыруды қамтамассыз ету үшін параметрлендірілуі мүмкін. Қолданбалы программалар дестесінің өзіндік генераторлары пайдаланылуы мүмкін.

Жұмыс орнын автоматтандырудың құрамына міндетті түрде әртүрлі бағдарламалық компоненттер, яғни негізгі есептеу функциялары мен диалогтарды ұйымдастыруды қамтамассыз ететін компонеттер кіреді, сондай-ақ мәліметтер базасын басқару жүйесі, трансляторлар, анықтамалық жүйелер, өзіндік мәліметтер жүйесі, мысалы мыналардан тұратын негізгі мәліметтер, диалог сценарийлері, инструкциялар, басқару параметрлері, қателер тізбесі, т.б. Жұмыс орнын автоматтандырудың негізгі компоненттері оның құрамын анықтайды және әр түрлі белгілер бойынша жұмыс орнын автоматтандырудың классификациясының мүмкіндіктерін қамтамассыз етеді.

Жұмыс орнын автоматтандырудың құралдарынан шегінде сонғы тұтынушының жұмыс орнын қолдануға байланысты автоматтық дамытуды қамтамассыз ететін автоматтандыруды екі үлкен класқа бөлеміз:

қызмет етуші 2) интеллектуалдық

Қызмет етуші жұмыс орнын автоматтандыру ұйымдық басқару сферасында мынадай болуы мүмкін:

ақпараттық-анықтамалық
есептеуіш
текст өңдеуші.

Иттеллектуалды жұмыс орнын автоматтандыруды алдымен мәліметтерге бейімделген және тапсырмаға бейімделген деп бөлуге болады(даталогиялық және фактологиялық).

Ақпараттық-анықтамалық жұмыс орнын автоматтандыру қандай да бір басқару процесіне қызмет етеді. Есептеуіш жұмыс орнын автоматтандыру өзіндік мазмұны бойынша әртүрлі және тұтынушының көптеген сандық категориялармен қолдануы мүмкін. Олардың көмегімен ұйымдастыру экономикалық тапсырмалар қойылуы мүмкін және шешіледі, бір-бірімен байланысты және байланыссыз, жұмыс орнын автоматтандыруды функционалдау процесінде алдын-ала анықталатын немесе анықталмайтын мәліметтерді іздейді және өңдейді. Текст өңдеуші жұмс орнын автоматтандыру әртүрлі құрылымдар мен ұсыныстардың тексттік ақпараттарының генерациясы және өңдеу үшін бағытталған. Интелектуалдық жұмыс орнын автоматтандырудың даталогиялық типі кең қолданылатын мәліметтер базасы мен тұтынушылардың тілдеріне негізделген, сондай-ақ тұтынушы өз еркімен мәліметтер базасы мен тілдерді модификациялайды, диалогтық мүмкіндіктерін басқарады. Бұл жұмыс орнын автоматтандыруда білім базасы жоқ, яғни басқару обьектісінің маңыздылығын түсініктемемен қамтамассыз ететін ережелер жиынтығы мүмкін емес. Білім базасы құрылымдық компоненті ретінде фактологиялық типтегі жұмыс орнын автоматтандыруға кіреді. Фактологиялық жұмыс орнын автоматтандыру мына жағдайда пайдалы, яғни жұмыс орнын автоматтандыру жағдайындағы жұмыста оның негізінде логикалық қорытындылар мен тәжірибелер жинақталады.

Ұйымдық басқаруды автоматтандыру шегінде іске асырылатын бірнеше функцияларды бөліп көрсетейік:

интерпретация (заттық облыстан олардың өзара байланысы мен жүйесін бекіту үшін факторлар мен мәліметтерді сипаттау және талдау);
диагностика (басқару обьектісінің жағдайын сипаттау және анықтау, ізденіс);
мониторинг(жұмыс орнын автоматтандыруды функцияландыруды үздіксіз қадағалап отыру және алынған нәтижелерді тіркеп отыру);
жоспарлау (берілген тізбектегі әрекеттермен қамтамассыз ету);
жобалау (тұтынушылық интерфейстермен қамтамассыз ету және дамыту).

1.3. Объектілі-бағытталған бағдарламалау тілі

Кез келген өте күрделі жүйені құру кезінде қиындықтар кездеседі. Ондай қиындықтарды шешуге бөлек бөлек мәліметтер қорын қорып, оны біріктіре отыру. Осыған байланысты объектіге бағытталған бағдарламалау тілдері пайдаланылуда. Объектілі-бағытталған бағдарламалау тілінің негізгі мақсаты кез келген бір объектілерді нақты уақыттағы қимылдарын виртуальды компьютерлік бағдарламалау түріне айналдырып, кез келген оқиғаларды автоматтандырылған бағдарламаланған жұмыс орнына айналдыру. Бүгінгі таңда компьютерлік жүйеде бағдарламалық өнім құрудың негізгі екі түрі пайдаланылуда. Олар:

Функциональдық-модульдік;
Объектіге-бағытталған;

Объектіге-бағытталған жүйелерде бір-бірінен бөлек, бірақ олардың арасында байланысын орнату мүмкіндігіне ие объектілерден тұрады. Объектіге-бағытталған бағдарламалау тілдері өткен ғасырдың 90 жылдарының басында пайда болған бағдарламалау тілдерінің бірі болып табылады. Ол кезде алғаш шыққан бағдарламалау тілдері ретінде төмендегілер пайдаланылған және кейбіреуі әлі де сақталып келуде: Simula 67, Smalltalk, Lisp, Clu, Actor, Eiffel, Objective C, C++, Visual Basic.

Visual Basic әмбебап бағдарламалау тілі болып табылады, бірақ оның мүмкіндіктерін тек қана деректер өңдеу жөніндегі қосымшаларын жасау тұрғысынан қарастырамыз. Көптеген бағдарламалар пакеттеріне қарағанда Visual Basic-тің әзірлеуші интерфейсінің барлық қалған элементтерін біріктіретін басты терезесі болмайды. Visual Basic-тің әрбір элементтерінің өзінің тәуелсіз терезесі болады, ол экранның кез келген жерінде басқаларға тәуелсіз алып тастала немесе орналаса алады. Visual С ++ ең қуатты объектілі-бағытталған бағдарламалау тілі, шексіз қызметтерге ие. Жылдамдығы қысыл-таяң операцияларды орындауға арналған қосымшалар компоненттерін жасауға арналған.

Солардың бірі Visual Basic тілі объектілік-бағдарланған болып табылады. Олар нысандар мен әдістерді пайдаланады, бірақ инкапсуляция, мұрагерлік және полиформизм сияқты объектілік бағдарланған тіл, ол деректер мен кодты бір класқа біріктіруге (инкапсуляция), еншілес кластар құруға (мұрагерлік) және клас-ұрпақтармен туыстық кластар сияқты (полиформизм) жұмыс істеуге мүмкіндік жасайды. Бұл бағдарламалау тілі туралы жалпы түсінік дипломдық жобаның екінші бөлімінде толығырақ қарастырамыз.

Жалпы объектілі-бағытталған бағдарламалау тілдерінің ең негізгі артықшылықтары мыналар:

Объектілі-бағытталған бағдарламалау тілдері кез келген қиын немесе күрделі жүйелерді құру мүмкіндігіне ие;
Бұл бағдарламалау тілдерін бірнеше рет пайдаланып, өзгерту мүмкіндігіне ие;
Объектілі-бағытталған бағдарламалау тілдері тез әрі жеңіл қолданылады;
Және тағы басқалар.

1.4. Мәліметтер қорына қысқаша түсінік

Мәліметтер қоры (МҚ) дегеніміз ақпараттың электронды қоймасы, осы мәліметтер қорына бір немесе бірнеше компьютерлер көмегі арқылы қол жеткізу. Мәліметтер қоры кестелерден тұрады. Кестелер өрістерден (бағандардан) және жазулардан (жолдардан) тұрады. Мәліметтер қорын жасаушы МҚ-ң құрылымын анықтайды, яғни өрістер құрады (атын береді, өрістердің қасиеттерін және типін анықтайды), ал қолданушы оны толтырады, яғни жазуларды енгізеді, өзгертеді немесе жояды.

Мәліметтер қорын басқару жүйелері (МҚБЖ) – бұл мәліметтер қорын құру, толтыру және жою үшін арналған бағдарламалық құралдар. МҚБЖ тағайындалуы бойынша үш түрге бөлінеді: Әмбебап өндірістік, арнайы өндірістік және нақты тапсырушының сұранысына арналған. Әмбебап МҚБЖ мысалы ретінде Access, FoxPro, Oracle, DB2 бола алады. Арнайы өндірістік бір бағыттағы есептерді шешуге арналған сондықтан олар мамандардың пайдалануына ыңғайлы етіп жасалады. Бұндай МҚБЖ-ң мысалы ретінде бухгалтерлік немесе қоймалық бағдарламалар жатады (БЭСТ, 1С бухгалтерлік, Гарант құқықтық жүйесі және т.б.). МҚБЖ, нақты тапсырушының сұранысымен жасалатын МҚБЖ тапсырыс берушінің қажеттіліктерін максимал ескере отырып жасалады және қолданушы үшін қосымша білім қажет етілмейді. Бірақ бұл МҚБЖ өте қымбат жасақтауға және қателіктерін жөндеуге, өндіріске енгізуге көп уақытты қажет етеді. Әмбебап және арнайы МҚБЖ-лар салыстырмалы арзан бірақ көптеген жағдайда қосымша білімді қажет етеді, сонымен қатар қолданушының жоғарғы кәсіби білімін қажет етеді.

Орналасуы бойынша МҚБЖ локальды және үлестірілген болып бөлінеді. Локальды МҚБЖ-ң барлық бөлімі бір компьютерде орналасқан. Егер бір уақытта бір мәліметтер қорына бірнеше қолданушылар қатынас жасаса, онда әрбір компьютерде өзінің локальды МҚБЖ-ң толық көшірмесі болуы тиіс. Локальды МҚБЖ-ға қарағанда үлестірілген МҚБЖ-ң аппаратты-бағдарламалық құралдарның белгілі бөлігі орталықтандырылған және жеткілікті қуатты компьютерде (сервер) орналасады. Негізгі бөлігімен байланыстыруды рұқсат ететін МҚБЖ-ң үлкен емес бөлігі қолданушының компьютерінде орналасады (клиент). Үлестірілген МҚБЖ-ны Клиент серверді МҚБЖ деп те атайда. Локальды МҚБЖ желіменде, желісізде жұмыс істей алады, ал үлестірілген МҚБЖ желілік компьютерде ғана жұмыс істейді.

МҚ-ң әрбір кестесінің бір немесе бірнеше өрісінде – алғашқы кілт болуы қажет, ол кестенің әрбір жазуын бір мәнді анықтайды. Алғашқы кілттің мәні бірегей болуы тиіс, яғни кестенің алғашқы кілтінің жазулары екі немесе одан көп бірдей мән болмау керек.

Мәліметтер қоры транзакция рамкаларында өзгереді. Ішкі транзакция әсері мәліметтер қорының тұтас күй-жағдайының бірінен екіншісіне аудару түсіндіріледі. Әсеретулер МҚ кестесіндегі мәліметтерді өзгертулерден болады. Егер транзакция рамкасында МҚ-на бір өзгеріс енгізілсе, онда сәтсіз аяқталады, транзакция басталғанға дейінгі орны бар МҚ-ң күй-жағдайына шегіну туындысы болуы тиіс. Демек, бір транзакция рамкасында барлық өзгерістер не бір уақытта бекітіледі, не олардың еш қайсысыда бекітілмейді.

МҚ-н жобалау процессі көп жағдайда өңдеушінің сезуіне және тәжірибесіне тәуелді, яғни шығармашылық болып табылады. Сонымен қатар, мәліметтер қоры үлкен көлемді ақпараттар сақтайды, сондықтан компьютердің жадында көп орын алуы мүмкін соған байланысты ықшамдау қажет етеді. Осы мақсаттар үшін МҚ-ң құрылымын құрудың белгілі ережелері өңделді – ол нормальды форма деп аталды. МҚ-н нормальды формаға келтіру процессін нормалау деп атайды. Барлығы жеті нормальды форма бар.

Қазіргі таңда МҚБЖ-ны құру үшін көптеген жаңа заманғы жоғары деңгейлі бағдарламалау жүйесі бар. Алға қойылған есепті шешу үшін жаңа заманғы кең тараған мәліметтер қорын басқару жүйелерінің артықшылықтарын, кемшіліктерін және ортасын анықтап салыстырмалы таңдалады, олар: Lotus Approach, Microsoft Access, Borland dBase, Borland Paradox, Microsoft Visual FoxPro, Microsoft Visual Basic, ал қосымшаларда қолданатын Microsoft SQL Server және Oracle сияқты мәліметтер қоры «клиент-сервер» технологиясы бойынша құрылған. Бұл пакеттердің ерекшеліктері мәліметтерді қолданудың және үйлесімді жұмысының интеграциясының үлкен мүмкіндіктері болып табылады.

Visual FoxPro жоғары жылдамдықпен ерекшеленеді, SQL және xBase қолдануға болатын объектілі-бағытталған бағдарламалау тілі бар. Объектілі модельдің жоғарғы деңгейі бар. Есептеуіш желіні қолдану кезінде мәліметтерге қолданушылардың қол жеткізуін бөліпте және монопольды қамтамасыз етеді.

Visual FoxPro’ң өте жақсы жақтарын төмендегідей сипаттауға болады:

Қолданбалы бағдарламаны жылдам өңдеудің мүмкіндіктерін қамтамасыз ету құралдарын қосуға базалайды, бұл бағдарламалаушының жұмысының жылдамдығын жоғарлатуға мүмкіндік береді. Біріншіден бұл құрал қолданушыға өзінің жобасының (объектісінің) компоненттерін құруға рұқсат ететін объектілі-бағытталған бағдарлама. Осыған байланысты дәстүрлі Xbase тілінің Visual FoxPro 3.0’да мәні кеңейтілді, айқын объектілер, класстар және ішкі класстар құруға рұқсат етеді. Сонымен қатар, объектілер визуалды құралдар көмегімен құрылуы мүмкін және кез келген уақытта көп есе қолданылады.

Оқиғаларды басқару үшін құралдардың толық жиынтығын қамтамасыз етеді. Visual FoxPro 3.0 модель оқиғаларын айқын басқаруға мүмкіндігі бар болғандықтан жүйе пайдаланушыдан бұрын объектілі оқиғаларды қалыпты жағдайда өңдейді.

Бағдарламалаушы үшін инструментальды құралдардың қуатты жиынтығын қамтамасыз етеді. Негізгі жаңалығы – бұл SQL тілінің кеңейтіндісі. Серверде мәліметтерді жаңарту мүмкіндігі өзіндегі транзакцияны қамтамасыз ету механизмі, курсорды редакциялау арқылы.

Visual FoxPro 3.0 Microsoft’ң қолданбалы бағдарламасының толық интеграциясын қамтамасыз етеді. Біріккен интерфейс Microsoft қолданбалы бағдарламасының жұмысын интерактивті режимде интуитивті түсінікті етеді. Тышқанның оң жақ батырмасын басу арқылы жүйенің мәзіріндегі ұзақ сапардан құтқарады және МҚБЖ-ң жаңа мүмкіндіктерін үйренуді анағұрлым жеңілдетеді.

Access ең атақты Microsoft Office пакетінің құрамына кіреді. Негізгі артықшылықтары: соңғы көп пайдаланушыларға таныс және мәліметтердің жоғары орнықтылығына ие, игеруге қарапайым, кәсіпшілігі төмен бағдарламалаушы қолданады, әртүрлі форматтағы мәліметтер қорынан есептер дайындауға рұқсат етеді. ДК минимальды ресурстары: 468DX процессоры, Windows 3.1, 95, NT, оперативті жадының көлемі 12 (16) Мб, қатты дискіде (ЖМД) алатын көлемі 10-40 Мб.

Visual Basic – бұл диалектілері Access, Visual FoxPro’ларды қолдануға мүмкіндігі бар әмбебап объектілі-бағытталған бағдарламалау тілі. Артықшылығы: әмбебаптылығы, OLE компоненттерін құру мүмкіндігі, ЭВМ-ң аппаратты ресурстарына талаптары жоғары емес. Microsoft Office компоненттерінің интеграциясы, OLE компоненттерін құру, мәліметтерді өңдеудің үлкен интенсивтілігіне байланыссыз, орта қуатты қосымшаларды құру үшін қолданылады. ДК минимальды ресурстары: 368DX процессор, Windows 3.1, 95, NT, оперативті жадының көлемі 6 (16) Мб, қатты дискідегі алатын көлемі 8-36 Мб.

Visual Basic бағдарламалаудың әмбебап құралы болып табылады, бірақ біз оның мүмкіндіктерін мәліметтерді өңдеу бойынша қосымша құру жағынан ғана қарастырамыз.

Көптеген бағдарламалар пакеттерінен айырмашылығы Visual Basic’те жасаушының барлық қалған интерфейс элементтерін қосатын басты терезе болмайды. Visual Basic’ң әрбір элементінде өзінің тәуелсіз терезесі болады, оларды басқаларына тәуелсіз экранның кез-келген жеріне орналастыруға немесе алып тастауға болады.

Visual Basic’ті іске қосқанда құру режиміне түсесіз және қалыпты жағдай бойынша жаңа жоба құруға дайын форма ашылады. Visual Basic’ң негізгі мүмкіндіктері, ақпаратты өңдеу үшін қосымшаны құру кезінде қолдану, мәліметтерге қол жеткізу үшін олардағы объектілерді тарату Data Access Object (DAO), берілгендерді басқару элементтерінің жұмысы үшін арналған 32 разрядты мәліметтер процессоры – JET 3.0 көмегімен болады.

Мәліметтер процессоры Visual Basic’те кестені құру, өзгерту және жою, сұраныстар мен индекстер бойынша барлық стандартты операциялар бола алады. Мәліметтер процессорінде МҚ-ң форматы Visual Basic’те Access форматына сәйкес. Сонымен қатар JET 3.0 жазуларды және өріс деңгейіндегі мәліметтерді енгізуді және өзгертуді тексеру және орталықтандыруды қамтамассыз етеді. JET 3.0 мәліметтерді өзгерту үшін SQL тілін қолдануға рұқсат етеді, бірақ бұл ANSI стандартына 100% сәйкес келмейді.

МҚ-н басқару мәліметтерге объектілердің қол жеткізу көмегімен мәліметтердің қарапайымдылығын қамтамасыз етеді. Бұл объектілер жасаушыға DAO әдістері және сәйкес қасиеттері көмегімен мәліметтерді манипуляциялауға, МҚ құрылымын басқаруға, соған қоса құрылуын бағдарлама жолымен рұқсат етеді. Visual Basic’тің алдыңғы нұсқаларымен салыстырғанда объектілердің мәліметтерге қол жеткізу мүмкіндігі анағұрлым кеңейтілді. Сіз мәліметтермен жұмыс үшін бірнеше жұмыс облыстарын пайдалануыңызға, мәліметтерді орталықтандыруға, жаңартуға, оған қоса жоюдың каскадты түрін және оларды санкционерлі емес қол жеткізуден қорғауды қамтамасыз етуге болады. Бағдарламалық кодты анағұрлым қысқарту коллекциясын қолдануға рұқсат етеді.

Visual C++ – бағдарламалаудың едәуір қуатты объектілі-бағытталған тілі, шексіз функционалға ие. Жылдамдығы бойынша критикалық операцияларды орындайтын қосымшалардың компоненттерін құру үшін арналған.

SQL Server – мәліметтер қорының сервері, көрсетілген пакеттермен өзара әсерлеседі және «клиент-сервер» технологиясын қолданады. Басты ерекшелігі: мәліметтерді қорғаудың жоғары деңгейі, мәліметтерді өңдеудің қуатты құралы. Қолдану облысы: үлкен көлемдегі мәліметтерді сақтау, жоғары-бағалы мәліметтерді немесе құпия режимінде сақталу керек мәліметтерді сақтау. ДК минимальды ресурстары: 468DX-33МГц процессор, Windows NT, оперативті жадының көлемі 16 (32) Мб, қатты дискіде (ЖМД) алатын көлемі 80 Мб.

ACCESS негізінде қосымшаны тез құрудың концепциясы жатқандықтан ең аз уақыт шығындап Windows 95 және Windows NT үшін әр түрлі қосымшалар құруға болады.

ACCESS ортасының кілттік ерекшеліктері:

Қосымшаны құрудың интеграцияланған ортасын құруға, компиляциялауға, тестілеуге және жобаны редактілеуге рұқсат етеді.

Бағдарламаны жасаудың визуалды технологиясы стандартты компоненттер формасында қосымшаны тез құру жолдарына рұқсат етеді. Сонымен қатар бағдарламаның сәйкес коды ACCESS’ке автоматты түрде генерацияланады. Бұндай технология жасаушының пайдаланушы интерфейсін құру бойынша жұмысынан босатады және мәліметтерді өңдеу мен бағдарламаның ішкі ұйымдастырылуына көп көңіл бөлуге мүмкіндік болады.

Компоненттер кітапханасы қосымшаны құру кезінде қолдануға болатын көптеген стандартты компоненттерге ие. Бұл жерге негізінде Windows 95 стиліндегі басқару элементтері сонымен қатар эксперттер және форма үшінгі шаблондар кіреді.

1.1. сурет. Microsoft Access ортасында мәліметтер құру терезесі

Two Ways Tools технологиясы компоненттермен эффективті жұмыс жасайды. ACCESS редакторы кодының терезесінде бағдарламаның кодын өзгерткенде сәйкесінше компоненттердің өздеріде өзгереді. Екінші жағынан ACCESS’те объектілер инспекторы көмегімен компоненттер қасиетін өзгертсе, тез арада редактор коды терезесінде көрінеді.

1.2. сурет. Мәліметтер қорын толықтыру терезесі

ACCESS ортасында мәліметтер қоры екі жақты жүргізіледі. Бірінші жағынан онда мәліметтер қорымен жұмыс үшін арналған компоненттер кеңінен қолданылады. Олардың көмегімен мәліметтерді өңдеу үшін арналған қарапайым қосымшалар және компонент/сервер типіндегі қосымшаларды құруға болады. Мұндай компоненттердің ерекшеліктері ACCESS қосымшасын құру кезінде мәліметтерді өңдеудің нәтижесі көрінеді және бағдарламаның жұмысы кезінде пайда болуы мүмкін әр түрлі жағдайларды талдауға рұқсат ету болып табылады. Екінші жағынан ACCESS’те мәліметтер қорының болуы байланыстыру драйверлерінің жиынтығы көмегімен жүзеге асырылады.

ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ

Жеке тұлғалардың генетикалық құжаттарын беруді автоматтандыру

2.1. Объектілі -бағытталған Visual Basic бағдарламалау тілі жайлы жалпы түсінік

Visual Basic программалау тілі – кез келген типті қосымшаны дайындауға болатын жылдамдығы тез, түсінікті, қуатты тілдердің бірі. Оның алғашқы нұскасы 1991 жылы дайындалып, 32 разрядты процессормен жұмыс істейтін жетілдірілегн нұсқалары 1997- 1999 жылдары жарық көрді. GWBasic, QBasic сияқты Бейсик программалау тілдері түрлері түрлі сандық, мәтіндік, графикалық информацияны өңдеуге пайдаланылады.

Visual Basic ең аз уақыт ішінде Windows үшін кәсіпшілік қосымшаны құруға мүмкіндік беретін бағдарламалау тілінің әмбебабы. Мұндай бағдарламалау тілі онша үлкен емес офистік бағдарламаларға және сонымен қатар күрделі қосымшалар үшін де қолдануға болады (Microsoft Office пакеттік бағдарламасы осы тілде жазылған). Бұл ірі және үлкен емес берілгендер қорымен жұмыс істеу үшін жақсы тілдердің бірі.

Қазіргі таңда Visual Basic'те жұмыс істейтін бағдарламалаушылар саны бойынша дүние жүзінде ең кең тараған бағдарламалау тілі болып табылады. Басқа кез-келген бағдарламалау тіліне қарағанда, бұл тілде қосымшаларды өңдеу жылдамырақ және арзандау өткізіледі. Көптеген басқа бағдарламалау тіліне қарағанда Visual Basic кодты тестілеу ретін жылдамдатуға және жөндеуге, жазуға рұқсат етеді. Жалпы қол жеткізу және қымбат емес компоненттер Visual Basic үшін ең аз шығындарда да қосымшаларды кең мүмкіндіктерімен жасауға рұқсат етеді. Visual Basic 6.0 – осы уақыттағы өңдеудің ең мықты құралдарының бірі болып табылады. Ол дайын компоненттердің үлкен кітапханасына, өзіңнің компоненттеріңді құруға және жаңа класстар, объектілер жазуға мүмкіндіктеріне, қосымшаға анықтамалық файлдарды қосу және т.б. объектілі-бағытталған бағдарламалау тілінің қасиеттеріне ие. Әр түрлі кодты енгізудің басқада жеңілдеткен тәсілдері ең көп таралған қателерден құтылуға көмектеседі. Қосымшаны атқару ортада жіберудің ыңғайлы мүмкіндігі тестілеу және жөндеу процесстері үшін тездетіледі. Шындық кодтың негізінде қосымша дистрибутивін құруды қуатты компилятор жеңілдетеді.

Visual Basic мүмкіндіктері:

Visual Basic басқа программалау тілдеріне қарағанда өзінің көрнектілігімен және қарапайымдылығымен көзге түседі.
Visual Basic тез дамып отыратын тілдердің бірі.
Visual Basic Word, Excel сияқты программаларға қоса салынған. Оның көмегімен осы программа арқылы басқа программа құруға болады.

Visual Basic – бұл объектілі-бағдарлы тіл. Бұл тілдің негізгісі объектілер болып табылады. Мысалға: программа жұмыс жасайтын терезе, түйме, тізімдер алаңы.

Әрбір объект:

қасиеттерден;
әдістерден;
оқиғалардан тұрады.

Қасиеттер – объектіні сипаттайтын көрсеткіштер.

Әдістер – объектілер арқылы жасалатын әрекеттер.

Оқиғалар – объктімен бірге орындалатын әрекеттер.

Visual Basic-пен жұмыс жасау үшін: Пуск → Программы → Microsoft Visual Basic 6.0. → Microsoft Visual Basic 6.0. Үш бөлімнен тұратын терезе пайда болады:

2.1-сурет. Объектіні шақыратын терезе.

Осы терезелер арқылы жаңа проект құруға немесе бұрынғысын ашуға болады.

Жаңа проектіні құру:

Жаңа→стандартты ЕХЕ→Ашу. Сол кезде төмендегідей форма терезесі ашылады.

2.2-сурет. Visual Basic программалау ортасы терезесі.

1- элементтер панелі;

2-проект жол бастаушысы (окно проводника проекта) терезесі;

3-қасиеттер терезесі;

4-форманы мониторға орналастыру терезесі;

5-командаларды енгізу терезесі.Командалар енгізілгенне кейін бірден орындалады.

6- форма терезесі.

Программалау орталығының элементтері – бұл әртүрлі ақпараттар шығаратын және проектінің басқада күрделі бөліктерін басқаратын кішкене ғана терезе.

Терезелерді Көрініс (Вид) арқылы экран бетіне шығаруға немесе жасырып қоюға болады.

проектінің жол бастаушысы (проводник проекта) – объектілер топтарын бейнелейді. Мысалға, формалар, модульдер.

2.3-сурет. Проектінің жол бастаушысы.

Жаңадан объект қосу үшін проектілер мәзіріне барып проектіні қосу немесе Проект-Форма қосу-Ашу деп те беруге болады.

Қасиеттер терезесі – орындалып жатқан объектінің қасиеттерін бейнелейді.

2.4-сурет. Қасиеттер терезесі.

Объекті атауы
Алфавит және Категории бөлімі – сүзгілеу қасиеттерінің ретін өзгертеді: алфавит және категориясы бойынша.
Қасиеттер атауы графасы.
Қасиеттер мағынасы графасы.
Орындалып жатқан проекті қасиетінің түсініктемелері.

2.2. Генетикалық төлқұжат түсінігі мен оның қажеттілігі

Қазіргі таңда барлық салалардағы технологиялар даму нәтижесінде көптеген жаңа өзгерістер мен прогресс болуда. Солардың бірі генеология саласында әрбір адамдардың ДНК құрамын тексеру қарқынды дамуда. Дүние жүзі бойынша ДНК құрамын тексеру нәтижесінде олардың бұрынғы туыстығын, қандарының ұқсастықтарын тексеру нәтижесінде анықтай алуда. ДНК құжат беру заман талабы болуына байланысты, АҚШ сияқты ірі дамыған мемлекеттерде әрбір адамның денесінің кез келген жері бойынша зертханаға жіберіп, ДНК құрамын тексеру арқылы мәліметтер қорын толықтыра отырып олардың бір-бірімен генетикалық байланысын анықтай алады.

Жалпы генеология түсінігі-бұл туыстық тарихын зерттеуге арналған тарих ғылымының қосымша бөлігі. Бұрынғы кезде генеология тек құжаттық мәліметтере сүйене отырып қана анықталатын болса, қазіргі таңда түрлі биологиялық зерттеулер нәтижесінде де анықтай алады. Әрбір адамның өзіндік генеологиялық У-хромосома және mtDNA құрамына ие. У-хромосома әке жағынан, ал mtDNA аналық жағынан берілетін генетикалық құрамы. Бүгінгі таңда ДНК-генеология мұрағаттық мәліметтерді жинақтап, генеологиялық сұраныс жүргізуге үлкен мүмкіндік береді.

Төмендегі суретте жалпы Европа елдерінде бұрын тұрғандардың географиялық орналасуы көрсетілген. Мұнда берілген символдар бойынша адамдардың қай кездері тұрғандығы мен орналасқан жерлерін және олардың бір-бірлерімен туыстық қатынастарын көрсететін генеологиялық зертханалар нәтижелерінің көрінісі.

2.5-сурет. Европа елдерінде тұрған халықтың географиялық орналасу картасы

Қазіргі таңда ДНК генеологиялық құрамын анықтауға ДНК-тесттер жүргізіледі. Ол тесттер арнайы зертханаларда өткізіліп, адамдардың біртуыстықтарын анықтайды. Мәселен, қазіргі таңдағы зерттеулер бойынша атақты Шыңғыс хан ұрпақтары дүние жүзінін көптеген жерлерінде табылып жатқандығы осындай ДНК- тесттер нәтижесінде анықталуда.

Әрбір адам ата-аналарынан генетикалық мәліметтер ата-аналарынан беріледі. Осыған байланысты әрбір адамның өзіндік генетикалық ұқсастықтары болады туыстық жағынан. ДНК генеологиялық процесс ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырады, сондықтан әрбір адамның өзінің ДНК генеологиясы арқылы оның кім екендігі және кімнің ұрпағы екендігі туралы мәлімет беретін ДНК маркерлері болады. Сонымен қатар ДНК-ның әртүрлі болуы оның даралық мәліметін бере отырып, оның туған-туыстарын анықтау мүмкіндігіне ие болады. Ол үшін адамнан алынған ДНК үлгісі арнайы генетикалық маркерін анықтайтын зертханаға жіберіліп, сол алынған мәлімет электронды мәліметтер қорына тіркеледі. Содан кейін басқа адамдармен туыстық қатынасын анықтау үшін бір ұрпақтан берілген адамдардың жеке идентивтік гені немесе маркері тексеріледі. Осының барлығы электронды мәліметтер қорынан сұраныс арқылы ізделіп табу мүмкіндігіне ие болады. ДНК генеологияда жалпы бірнеше адам жасушаларында болатын типтері болады:

ДНК У-хромосома (Y-DNA);
Митохондриальды ДНК (mtDNA);
Аутосомальды ДНК.

Біріншісі әке жағынан туыстықты, екіншісі ана жағынан туыстықты, ал үшіншісі қыздар жағынан туыстықты білдіретін ДНК генеология типтері болып табылады.

2.3. Генеология саласындағы әлемдік ғылыми жетістіктер

Жаңа заманғы генеология саласының қарқынды дамуы елдер арасындағы халықтар жайлы мәліметті бір мәліметтер қорында жинауға мүмкіндік береді. Осыған орай осы сала бойынша әр мемлекеттердің ұсыныстары мен пікірлері бір ортаға салынып, қарым-қатынас қарқынды дамуда.

Мәселен, Мәскеулік ғалымдар генеология болашақта үлкен жетістікке жететіндігін және оған National Genographic сияқты жобалардың қосар ү.лестері зор болатындығын сөз етіп отыр.

ДНК тест тапсыру үшін әрбір адам өз еркімен төмендегі қызмет көрсету түрлерін таңдай отырып, тест тапсыру мүмкіндігіне ие бола алады:

Family Tree DNA (АҚШ), Relative Genetics (АҚШ), DNAPrintTM Genomics (АҚШ), Epicentre Biotechnologies (АҚШ), Gene Tree (АҚШ), Trace Genetics (АҚШ), GeoGene (Англия), DNA Heritage (Англия), Oxford Ancestors (Англия), Roots for Real (Англия), GEN by GEN (Германия) және т.б.

Жоғарыда көрсетілгендей ДНК тест тапсыру негізіне АҚШ-та кеңінен дамығандығын көрсетіп отыр.

Сорен молекулярлық генеологиялық қоры мәліметтер қорын Интернет желісі арқылы жариялап, әрбір адамның ДНК генеологиясы жайлы ақпарат алуларына мүмкіндік беріп отыр. Яғни ол арқылы әрбір адам мәліметтер қорынан ДНК тест нәтижесі бойынша дүние жүзінде өзіне туыстық қатынасы бар немесе генеологиялық құрамдары ұқсас адамдарды таба алу мүмкіндігіне ие. SMGF қоры Джеймс Соренс пен Бригама Янга Скоттос университеті профессорымен ДНКны генеологияда пайдалануы туралы ақпарат алмасуы кезінде пайда болған. Содан бері SMGF 60000 ДНК үлгілерін жинақтап, дүние жүзінің 100 елдерінен 4 ұрпақ бойынша мәліметтер базасын толықтырған. Бұл туралы мәліметті http://www.smgf.org сайтынан толығырақ алуға болады. Бұл мәлімет арқылы өзіңіздің әке немесе ана жағынан туыстық қатынастағы адамдарды табу мүмкіндігіне ие боласыз.

Мұндай дүниежүзілік ДНК үлгілерін бір мәліметтер қорына жинақтау жобасының негізгі мақсаттарын былайша көрсетуге болады:

әлем халықтарының негізгі генетикалық типтерін анықтау мақсатында әлемдік мәліметтер қорын жинақтау;
туыстық қатынасты генетикалық мәліметтерге сүйене отырып қайта жаңарту. Яғни бұл мәлімет арқылы кейбір жоғалып кеткен құжаттарды қайта қалпына келтіру мүмкіндігін алу;
бір немесе бірнеше халықтар арасында генетикалық байланысын анықтау. Сонымен қатар бұл арқылы ежелгі миграциялық карталар қайта қалпына келтіріледі;
ата тегін білмейтін адамдарға ол туралы мәлімет беру мүмкіндігіне ие;

Негізінен бұл жалпы қазақ халқының ата тегін толығымен анықтау олардың болашағына үлкен үлес қосады. Себебі, қазақтар үшін жеті атасына дейін туыстарды бір-бірімен үйлендіріп, отбасын құруға болмайтындығын генетикалық зерттеулерсіз ақ біліп отырған. Соған байланысты, мұндай жобалардың осындай мақсаттарда пайдалануға өте қажет екендігі сөзсіз.

2.4. Қазақстандағы ДНК-құжат жобасының дамуы

Қазақстанда ДНК жоба да дамып келеді. Оның бір айғағы ретінде Интернет желісінде жұмыс істеп тұрған «Шежіре» жобасы. Ол жоба бойынша әрбір адам өзінің ата тегін, мәліметтер базасына енгізіп, дүние жүзінің түкпір түкпірінде орналасқан туған-туыстарын іздеп солар арқылы мәлімет алмасу мүмкіндіктеріне ие.

Мәселен, кез келген адам өзінің руы бойынша таңдай отырып, әке аталарын жылдар бойынша мәліметтер базасының кестесіне толықтырады. Және сол ру бойынша басқа да мәлімет енгізген адам генетикалық схема картасы бойынша мәліметтерді толықтырып, ДНК тест көмегінсіз туғандарымен табысу мүмкіндіктеріне ие болады. Әрине бұл әзірге тек әрбір адамның толықтырған мәліметтерімен ғана белгіленіп отыр. Дегенмен, олардың ДНК генеологиялық құрамын арнайы зертханаларда тексеріп барғаннан кейін ДНК құжат беру арқылы мәліметтер қорын толықтырып, кез келген адамдармен байланысын анықтауға болады.

Жалпы бұл жоба бойынша Қазақстандықтардың арасында онмыңдаған адамдар өздерінің ДНК үлгілерін беріп, дүниежүзілік мәліметтер қорына енгізіліп, ДНК құжат алуға өз еріктерімен ниеттерін білдіруде. Кейбір мәліметтерге сүйенетін болсақ, дүниежүзінің көптеген елдерінде Шынғысхан ұрпақтары табылып, олардың көбісінің ата тегі Шыңғыс хан болғандығы анықталды.

2.6-сурет. Қазақстандағы ДНК жобасының Интернет желісіндегі мәліметтер қоры

Төмендегі схема бойынша қазақтардың тұрған уақыты мен олардың генеологиялық мәліметтері көрсетілген.

2.7-сурет. Қазақ руларының гаплогруппа схемасы

Яғни бұл схема бойынша қазақ руларының ру бойынша гаплогруппасын көрсетіп өтілген. Осы бойынша әрбір рулы қазақтың ата тегін өмір сүрген уақыттар бойынша анықтау мүмкіндігіне ие болады.

2.5. Генетикалық жеке төлқұжат беру бағдарламасының құрылымы

Ғылыми жоба бойынша мақсатқа жету үшін адамдардың жеке төлқұжатын, яғни ДНК-құжатын беруді автоматтандыру бағдарламасын құру көзделген. Сол бағдарлама бойынша ДНК-құжат беру процесінің алгоритмі төмендегідей схемада көрсетілген.

2.8-сурет. ДНК-құжат беруді автоматтандыру бағдарламасының жұмыс істеу принципінің алгоритмі.

Бұл схема бойынша әрбір келген адам ДНК үлгісі бойынша тексеруден өткізіліп, соның нәтижесін мәліметтер қорына енгізе отырып, автоматты түрде оған ДНК құжатты цифрлы түрде береді. Сол алынған ДНК-құжатты мәліметтер қорынан сұраныс арқылы іздей отырып, ол адамның бұрынғы ата тегі мен туыстарын анықтай алады. Осылайша басқа да адамдардың ДНК генеологиялық зерттеулерінің нәтижесі мен олар жайлы мәліметтер арқылы мәліметтер қоры толықтырылып отырады.

2.6. Генетикалық жеке құжат беруді автоматтандыру бағдарламасының жұмыс істеу принциптері

Ғылыми жоба бойынша құрылған бағдарлама объектілі-бағытталған Visual Basic бағдарламалау тілі ортасында құрылған. Мәліметтер қоры Microsoft Access мәліметтер қорын басқару жүйесінде жасалған. Осы бағдарламаның құру кезіндегі Visual Basic бағдарламалау ортасындағы жұмыс істеу суреті төменде көрсетілген.

Осындай бағдарламалау тілі арқылы құрылған ДНК-құжат беруді автоматтандыру бағдарламасының алғашқы сұхбат беті терезесі төмендегідей:

2.10-сурет. ДНК-құжат беруді автоматтандыру бағдарламасы

Осы бастапқы бетте бүкіл мәліметтер қорындағы адамдар туралы ақпарат пен олардың ДНК-құжат нөмерлері көрініп тұрады. Келген адам туралы мәліметті осы терезеде тіркей отырып, оны алдымен ДНК генеологиялық құрамын тексеруге жолдама береді. Сондағы орындалу терезесі төмендегідей:

2.11-сурет. ДНК анализ тапсыруға жолдама беру.

Оны баспаға шығару парағы төмендегідей

Осылайша ДНК анализ тапсырып келген адамды қайта мәліметтер қорына тексеріп, оған сәйкесті ДНК-құжат беруді автоматтандыруды ұйымдастыратын терезе төмендегідей:

2.12-сурет. ДНК-құжат беруді ұйымдастыру терезесі.

ДНК-құжат әрбір адамның ДНК анализ қорытындысы бойынша, оның ішінде қан тобы, гаплогруппасы, микробиология, Y-хромосомасы, Х-хромосомасы, ДНК-маркерлерінің параметрлері бойынша беріледі. Сол берілген ДНК-құжатты мәліметтер қорынан іздеп, оның ата-тегін және туыстарын анықтау терезесі төмендегідей:

2.13-сурет. ДНК-құжат бойынша ата-тегі мен туыстарын іздеу терезесі.

Сонымен, объектілі-бағытталған Visual Basic бағдарламалау тілі көмегімен адамдардың жеке төлқұжатын, яғни олардың генеологиялық нөмерін беруді автоматтандыру бағдарламасы құрылды. Бұл дипломдық жобаның практикалық мәні болып табылады. Мұндай бағдарламаның жүзеге асырылуы тек қана Қазақстан үшін ғана емес, дүниежүзілік қажеттілік болып отыр. ДНК-құжатты бір жағынан түрлі құқық қорғау органдары үшін де көмекші құрал ретінде пайдалана алу мүмкіндіктері бар. Бұл медициналық судмедэкспертиза жасағанда да өте таптырмайтын құжат болып табылады.

Ғылыми жоба бойынша құрылған бағдарлама тек бұл саланың тек азғантай бөлігін ғана қамтиды. Әрине күн санап осы жобаны дамытылса, онда оның болашақта қоғамда алар орны ерекше болары сөзсіз.

ІІІ. ЭКОНОМИКАЛЫҚ БӨЛІМ

3.1. Объектілі-бағытталған бағдарламалау тілін пайдаланудағы экономикалық сипаты

Экономика – ғылым, иелену процессі барысында екі жақтың адам және қарым-қатынас қажеттіліктерін қанағаттандыруда әр түрлі шектелген қорларды пайдалануды зерттейді. Шаруашылықтың өзі адамдар өз қажеттіліктерін қанағаттандыру барысындағы қор лардың шектеулігі.

Тиімділік – бұл қабылданған шешім, керек затты қалай шығару жөніндегі қарар. Белгіленген сөйлемдегі тиімділік сөзі өндірісте жұмсалған қаржының минимальни екендігін білдіреді. Экономисттер бұдан да нақтырақ анықтамаларды пайдаланады.

Бөлудегі тиімділік «кімге?» сұрағы бұған тікелей қатысты. Кез-келген нәрсенің бөлінуін - алмастыру арқылы жақсартуға болады, нәтижесінде екі жақтың да қажеттіліктері толығырақ қанағаттана алады. Бұндай алмасуға мүмкіндік бар кезде, жалпы қаражат саны өзгерусіз қалса да, бөлудегі эффективтілік жақсаруы мүмкін.

Экономикалық тиімділік сөзі өзгерту енгізуге келмейтін жағдайды білдіреді, дәлірек айтқанда бірінші адамның қажеттілігін қанағаттандыра отырып, екінші бір адамның мүддесіне қол сұқпастан. Бұндай тәсілмен анықталатын тиімділік кей жағдайда Парето тиімділігі деп аталады, Итальяндық экономист Вильфредо Паретоның құрметіне.

Экономикалық тиімділік – бұл қамтамасыз етудегі нәтиженің күші мен максималды (ең жақсы) нәтиженің ресурсты шығынының іс әрекеті. Егер сатып алушыны тауарды алғанда бәрінен бұрын қызықтыратыны оның пайдалылығы болса, онда сатушы (өндіруші) үшін маңыздысы өндіріс шығындары. Жетілген бәсеке жағдайында өндіруші нарық бағасының деңгейіне іс жүзінде әсер ете алмайтын болғандықтан, нақ осы өндіріс шығындарының деңгейі пайда мөлшеріне де, өндірісті ұлғайту мөлшеріне де, анықтаушылық әсерін тигізеді. Сонымен, жиынтық ұсыныс жекелеген фирмалардың рыноктағы ұсыныстарының жиынтығы ретінде ақыр соңында өндіріс шығындарының деңгейіне тәуелді болады, ал ұсыныс қисық сызығы, шығындардың өсуімен тікелей байланысты. Ұсыныс пен өндіріс шығындарының өзара баланысының негізгі принциптерін кеңінен көрсетемін. Шығындар екі үлкен категорияға бөлінеді: тұрақты және өзгермелі болады.

Объектілі-бағытталған бағдарламалау тілінде бағдарламаларды халықаралық стандарттарға сай етіп, қана қоймай бір құжатта, бір уақытта бірнеше технологияларды қолдануға мүмкіндік береді. Сондықтан да Visual Basic көмегімен жүзеге асыру оңтайлы болып саналады. Бұл жұмыстың жаңашылдығы – бір құралдың шеңберінде ДНК-құжат беруді ұйымдастыруды бір бағдарламалау ортасында жүзеге асыруға болады. Visual Basic – ең қуатты объектілі-бағытталған бағдарламаларды бірі, құрамында мәліметтер қорымен байланыстырудан бастап, веб-браузерде Интернет желісімен байланыстыру қамтамасыз етілген. Visual Basic – ең қуатты бағдарламалардың бірі, қазіргі ғаламтордың стандарттарына сәйкес келеді және қиын тапсырмаларды жеңілдетуге мүмкіндік беретін бағдарлама болып табылады. Эконмикалық шығынына тоқталсақ біріншіден – адам саны мен күшін тиімді етіп пайдаланада. Толықтыра айтсақ мәліметтер мен мәліметтер қорымен байланыстыруды ұйымдастыру үшін бір адам күші жеткілікті. Екіншіден – уақыт үнемділігін ысырап етпейді, бір бағдарлама жасау үшін, өз тәжірибемнен алсам тек бағдарламаны дайындап шығу үшін бірнеше күн уақыт ғана жеткілікті. Сонымен бастан–аяқ Visual Basic бағдарламасының көмегі арқылы төрт күн уақыт толық жетеді. Үшіншіден – қаржы мәселесіне тоқтала кетсем, негізі Visual Basic бағдарламасы өзі 35000 теңгені құрайды, ал адам күші мен уақытына аса көп қаражатты керек етпейді. Сондықтанда Visual Basic бағдарламасы экономикалық жағынан тиімді, әрі пайдалы.

3.2. Автоматтандырылған бағдарлама құру шығындары

Материалдық емес активтер қатарына белгiлi бiр уақыт кезеңi iшiнде табыс әкелетiн ақыға сатып алынған өндiрiстiк ақпарат немесе оны субьектiнiң өзi жасап шығаруға кеткен шығындар жатады. Мысалы, елдiң iшiнде және шетелдерде субьектiнiң өнiмiн болашақ тұтынушылар, туралы шикiзатпен, материалдармен қызметтермен жабдықтаушылар, бәсекелестер және тағысын тағылар туралы мәлiметтер.

Бiрлескен немесе акционерлiк кәсiпорындарды құру кезеңiнде пайда болған шығындары ұйымдастыру шығындарына жатқызылады. Бұл шығындар пайда болған кезден бастап материалдық емес активтер болып есептеледi. Бұған кәсiпорын қызметiнiң бастапқы кезеңiндегi шығындар мен кәсiпорынның әрбiр қатысушысының ұйымдастыру шығындары кiрмеуге тиiс. Мұндай шығындарға жарнамаларға кеткен шығын, кеңесшiлерге төленген ақы, кәсiпорынды тiркетуге, құжаттарды дайындауға, банктерде шоттар ашуға тағы да басқа шығындар жатады.

ЭЕМ бағдарламасымен жабдықтау. ЭЕМ бағдарламасымен жабдықтау деп кәсiпорын алған және ұзақ уақыт бойы пайда әкелу қабiлетi бар бағдарламаларды пайдалануға қажеттi бағдарламалық құжаттармен мәлiметтердi өңдеу жүйесiнiң жиынтығын айтады.

Материалдық емес активтердiң амортизациясын (тозуын) есепке алуға 11 «материалдық емес активтердiң амортизациясы» бөлiмшесiнiң шоттары арналған: 112 «материалдық емес активтердiң амортизациясы- бағдарламалық жабдықтау». 113 «материалдық емес активтердiң амортизациясы-патенттер», 114 «материалдық емес активтердiң амортизациясы-ұйымдастыру шығындары», 115 «материалдық емес активтердiң амортизациясы-Гудвилл», 116 «материалдық емес активтердiң амортизациясы-тағы басқалар».

Бұл шоттар пассивтi, реттеушi, контрактивтi. 11-бөлiмше шоттарының кредитi бойынша ай басындағы амортизацияның (тозудың) қалдығын, ағымдағы айға есептелiнген амортизацияны және есеп берiлетiн айдың соңындағы амортизацияның қалдығын көрсетедi, ал дебетi бойынша-материалдық емес активтердiң амортизациясын (тозуын) есептен шығару (төмендету) көрсетiледi. Материалдық емес активтердiң амортизациясы олардың бастапқы құнынан және тиiмдi пайдаланудың болжамды мерзiмiне анықталған нормалар бойынша әр ай сайын есептелiп тұрады.

Жұмысты орындаудың толық шығындары төмендегiдей компоненттерден тұрады:

З_м– материалдар шығыны;

З_з.п– еңбекақы шығындары;

З_а– жабдықтауды амортизациялау шығындары;

З_э– электроэнергияның шығындары;

З_пр– басқа да шығындар мен есептеулер;

З= З_м+З_з.п+З_а+З_э+З_пр (3.2.1)

Материалдар шығындары шығын нормалары мен қажеттi материалдар құнының есебiнен анықталады. Бағдарламалақ өнімді жаратудың шығынының анықтамасы.Бағдарламалық өнімнің шығыны құрушының еңбек ақысынан және бағдарламаны отладкалау кезіндегі машиналық уақытқа кеткен төлемінен құралады:

(3.2.2)

Мұндағы:

– бағдарламалық өнімді жасауға кеткен шығын;

– бағдарламаны құрушының еңбек ақысы;

– машиналық уақытқа кеткен шығын;

– жалпы шығын;

Экономикалық тиімділікті есептеу тәсілі. Экономикалық тиімділік көрсеткіші келесі формула бойынша есептелінеді:

Э_эф = Э_∑– Е_нК, (3.2.3)

мұндағы Э_∑ — ҒЗЖ енгізу нәтижесінде алынған жабдықтарды үнемдеудің жылдық өлшем қосындысы;

Е_н— капиталсалымының нормативті тиімділігінің коэффициенті, ол 0,25-ке тең;

К — капиталсалымы, берілген жағдайда ҒЗЖ шығындар сметалары және ҒЗЖ енгізуге арналған капиталдық салым қосындысы.

Осылайша экономикалық тиімділік тікелей Э_S өлшеміне бағынышты. Бұл әртүрлі жолдармен алынуы мүмкін. Біздің жағдаймызда жабдықтарды үнемдеудің жылдық қосындысы келесі түрде есептелінеді:

Э_å=Э₁+Э₂, (3.2.4)

мұндағы;

Э₁ – шешім нәтижелерінің шынайылығын көтеру;

Э₂ – басқа ұжымдарға ҒЗЖ шешім нәтижелерін сатудан түскен пайда.

(3.2.5)

мұндағы S – мөлшері шешім нәтижелерінен байланысты болатын өнім және қызмет бағасы;

k₁ – жанама әдістерді пайдаланып шынмәні шешім ;

k₂ – әдісті қолданудағы шешім шынайылығы

, (3.2.6)

мұндағы V– технология бағасы, (экспертнтік баға);

k – берілген технологияны сатып алатын сатыпалушы саны (эксперттік баға);

Бағдарламалық өнімді жасау еңбек сиымдылығының есебі. Бағдарламалық өнімді жасау еңбек сиымдылығын келесі түрде анықтауға болады:

t = t _о+ t_а + t_б + t_п + t_д + t_от

Мұндағы:

t_о– жұмыстың өнімділік сипаттамасы еңбегінің шығыны;

t_а– жұмыс шешімінің алгоритімін құру еңбегінің шығыны;

t_б– жұмыс шешімін алгоритімнің блок-схемаларын жасау еңбегінің шығыны

t_п– бағдарламаны дайын блок-схемалармен құрастыру еңбегінің шығыны;

t_д– жұмыс құжаттамасын дайындау еңбегінің шығыны;

t_от–жұмыста кешендік отладкалау барысында, бағдарламаны ДЭЕМ-де отладкалау еңбегінің шығыны.

Шығынды шығарушылар өз кезегінде келісімді операторлық Q санымен есептеуге болады. Бұл жағдайда орындалған бағдарламада операторлардың саны Q=4000.

Жұмысты дайындау еңбегінің есебі. Сипаттаманы дайындау еңбегінің шығыны есептеу мүмкін емес, өйткені жұмысты творчестволық мінездемесіне байланысты, оның орнына жұмыстың сипаттауын зерттеуге кекеншығынды бағалаймыз. Бұл кезде сипаттаманың нақтылауын және бағдарламашының тәжірибелік дәрежесін есепке аламыз. Олар өз кезегінде келесі түрде есептеледі:

t₀ = Q * B /(75...85 * K),

Мұндағы:

В – Жұмыстың толық сипаттауының әсерінен еңбектің шығын коэффицентін көбейту, (нақтылауды және кейбір аяқталамаған жұмысты аяқтамау) В= 1,2…5;

К – бағдарламашының тәжірибелік дәрежесінің коэффиценті, коэффиценттік дәрежесі 2 – жылдық дәрежеге дейінгі жұмысшыларға К=0,8;

Аталмыш жұмыстың сипаттамасын зерттегенде нақтылау және аяқтаулар көп көлемде кететініне байланысты, сипаттамада В коэффицентін 4-ке тең деп аламыз.

t_о = 4000 * 4/(80 * 0.8) = 250 (адам/сағ).

Алгоритімді жасау еңбегінің шығынын есептеу.

Жұмыс шешімінің алгоритімін құру еңдегінің шығыны:

t_а = Q/(60...75 * K) = 4000/(70*0.8) = 71.43 (адам/сағ).

Блок – схемаларды жасау еңбегінің шығыны:

t_б = Q /(60...75 * K) = 4000/(70*0.8) = 71.43 (адам/сағ).

Бағдарламаны құру еңбегінің шығынын есептеу. Бағдарламаны дайын блок-схемалармен құрастыру еңдегінің шығынын мына формуламен есептейміз:

t_п = Q/(60...75 * K) = 4000/(70*0.8) = 71.43 (адам/сағ).

Жұмыста кешендік барысында, бағдарламаны ДЭЕМ-де отладкалау еңдегінің шығынын есептеу:

t_от = 1.5 * t^A_от ,

мұндағы:

t^A_от – бір жұмысты тәуелді орындау кезінде бағдарламаны ДЭЕМ-де отладкалау еңбегінің шығынын есептеу: (адам/сағ)

t^A_от = Q/(40...50 * K) = 4000/(45*0.8) = 111.11 (адам/сағ).

бұдан,

t_от = 1.5*111.11 = 166.67 (адам/сағ).

Құжаттаманы дайындау еңдегінің шығынын есептеу. Жұмыс бойынша құжаттаманы дайындау еңбегінің шығынын агықтау:

t_д = t_др + t_до ,

мұндағы:

t_др– материалды қолжазба түрінде дайындау еңбегінің шығыны;

t_до– құжаттаманы компьютерге теріп көркемдеу және баспаға беру шығыны;

t_др = Q/(150...200 * K) = 4000/(200*0.8) = 25 (адам/сағ);

t_до = 0.75 * t_др = 0.75*25 = 18.75 (адам/сағ);

бұндағы:

t_д = 18.75 + 25 = 43.75 (адам/сағ)

Сонымен бағдарламлық өнімнің еңдек сиымдылығы:

t = 250+71.43+71.43+71.43+43.75+166.67 = 674.71(адам/сағ).

Машиналық уақытқа кетеін төлем шығындары. Бағдарламаны орындау кезіндегі машиналық уақыты төлемақы шығынын анықтау үшін, бағдарламаны орныдаудың нақты уақытын машина сағатының құнына, яғни арендалық уақытқа көбейтуіміз керек.

З^мв_спп = С_сағ* t _эвм,

Мұндағы:

С_сағ– Машиналық сағаттың арендалық құны теңге/сағат,

t _эвм– бағдарламаны ДЭЕМ-де орындаудың нақты уақыты.

Орныдаудың нақты уақытын мына формуламен анықтаймыз:

t_эвм = t_п + t_до + t_от;

t _эвм = 71.43 +18.75 +166.67= 256.85 сағат.

Машиналық уақыттың құны есептеу. Машиналық уақыттың құны есептеу мына формуламен табамыз:

С_сағ = З_эвм /Т_эвм,

Мұндағы:

З_эвм– ДЭЕМ-нің бір жылдық қолданудың толық шығыны,

Т_эвм – ДЭЕМ-нің толық бір жылдық уақыт қоры:

Бір жылдағы құны - 365. Мейрам және демалыс күндерінің саны - 119

Профилактикалық жұмыстар мен түру уақыты, яғни апталық профилактика 4 сағат. Нәтижесінде ДЭЕМ-нің толық бір жылдық уақыты мынаны құрайды:

Т_эвм = 8*(365-119) - 52*4 = 1760 сағ.

ДЭЕМ-ді қолдау барысында толық шығыны мына формула бойынша есептейміз:

З_эвм = (З_зп + З_ам + З_эл + З_вм + З_тр + З_пр),

мұндағы:

З_зп – ДЭЕМ-ге қызмет көрсететін тобына 1-жылдық төлем ақы шығыны теңге/жыл;

З_ам – амортизацияға кететін жылдық шығын теңге/жыл;

З_эл – ДЭЕМ қоректенетін электроэнергияға кететін жылдық шығын;

З_вм – көмекші қосалқы құралдарға кеетін жылдық шығын теңге/жыл;

З_тр – компьютердің ағымдық ремонтының жылдық шығыны теңге/жыл;

З_пр – аяқ асты және тағы да басқаға кетеін жылдық шығын теңге/жыл.

Амортизатаорлық алымдар. Жылдық амортизациялық алымдар сомасы мына формуламен алынады:

З_ам = С_бал * Н_ам ,

Мұндағы:

С_бал – компьютердің баланстық құны теңге/дана;

Н_ам – амортизация нормасы %

Қазақстан Республикасының 2006 жылғы № 1072 «Негізгі қорладрды қалпына келтіреге аударылатын жалпы амортизациялық нормалар» ішінде Н_ам = 12,5% -ке тең». ДЭЕМ-нің баланстық құны өзіне мыналарды қамтиды: бастапқы құны, транспортқа кеткен шығындар. Құрылғыны монтаждау шығыны және оны құру шығындары:

С_бал = С_рын + З_уст ;

Мұндағы:

С_рын- компьютердің саудадағы құны теңге/дана;

З_уст- компьютердің абонентке жеткізу және орнату шығындары теңге/дана;

Аталмыш жұмыс істелген компьютер С_рын= 105000

З_уст = 10% * С_рын = 0.1 * 105000 =10500 теңге;

Бұдан

С_бал = 105000+10500 = 115500 теңге/дана;

З_ам = 115500 * 0.125= 14437,5 теңге/дана.

Материалдар шығынының кестесi.

Көрсеткіштер	Өлшем бірлігі	Саны	Бір тауар бағасы	Жалпы құны
1.Жазу қағазы	қорап	3	200	600
2.Принтерге арналған қағаз	қорап	1	500	500
3. Қаламсап	Түйiр	10	30	300
4. Карандаш	Түйiр	4	25	100
5. Картридж	%	10	6650	665
Барлығы				2165

Жұмысшының еңбегi штатты-окладқа сәйкес төленедi. Басқарушының бiр айлық оклады - 15000 теңге, инженердiң оклады 25000 теңге, оператор оклады 14500 теңге. Жұмысшының бiр күндiк табысын анықтау үшiн, жұмысшының бiр айлық табысын 25,4 күнге, яғни орташа айлық жұмысшы күнiне бөлiп табамыз. Жұмысшының еңбек ақысы еңбек шығындары мен адам/күнiнiң құны арқылы анықталады. Жұмысшының еңбек ақысы кесте түрiнде көрсетiлген.

Орындаушының еңбек ақысы

Орындаушылар	1 айлық еңбек ақысы, теңге	Адам күнiнiң құны, теңге
1. Басқарушы	15000	590,02
2. Инженер	25000	167,48
3. Оператор	14500	177,17

Негiзгi еңбек ақы барлық орындаушылардың еңбек ақысы және 30% мөлшерiндегi премия (қосымша ақы) мөлшерiнде анықталады.

З_нег= (708,66+8818,88+1948,87)^*(1+0,3)=14919,33 теңге

Еңбек ақы қоры (ЕАҚ)-негiзгi және қосымша еңбек ақылардың қосындысы болып табылады. Қосымша еңбек ақы негiзгi еңбек ақының 10%-i мөлшерiнде есептеледi.

ЕАҚ=З+0,1^*З_нег

ЕАҚ= 1,1^*14919,33=16411,27 теңге.

Еңбек ақы қорынан 30% мөлшерiнде арнайы сақтандыру қоры есептеледi.

О_фсс=0,3^*ЕАҚ

О_фсс=0,3^*16411,27=4928,38 теңге.

Амортизациялық есептеулер ДЭЕМ құны 94000 теңге, принтер LJ-4L құны 53000 теңге есебiмен анықталады. PENTІUM-166 қолдана отырып жұмыс жүргiзу базасындағы ДЭЕМ-нiң құнының 94000 теңге екенi белгiлi. Компьютердегi есептеудiң амортизациялық мөлшерi- 8%, принтердегi мөлшерi- 20%, ал 70 жұмыс күнiне амортизациялық есептеу төмендегiдей:

А=(94000^*+0,08^*50+53000^*0,2^*20)/264=2227,27 теңге.

Яғни электр энергияларының шығындары төмендегiдей формула арқылы есептеледi:

З_э=W^*T^*S,

Мұндағы, W- тұтыну қуаты.

Т-жабдықтау жұмыстары сағатының саны.

S-электр энергия киловатт/сағатының құны.

Компьютер үшiн: W=0,5 кВт, Т= 180 сағ.

Принтер үшiн: W=0,05 кВт, Т= 50 сағ. жылғы электр энергия кВт/сағатының құны 4,5 теңгеге тең болды.

З_э=((0,5^*180)+(0,05^*50))^*4,5=372,78 теңге.

Жанама шығындар негiзгi жалақы қорының 70% шамасымен есептеледi. Жеке шығындар төмендегiдей:

З_қосынд=58899,64 теңге.

Негiзгi еңбек ақының 1% мөлшерiнде медициналық сақтандыру шығындары есептеледi.

О_дф=0,02^*3

О_дф=0,01^*14919,33=149,19 теңге.

Негiзгi еңбек ақының 2% мөлшерiнде жұмыспен қамту қоры есептеледi.

О_фз=0,02^*3_осн

О_фз=0,02^*14919,33=298,39 теңге.

Жалпы шығындар құны, яғни жұмыстың өзiндiк құны сол жұмысты орындауға кеткен барлық шығындардың қосындысы арқылы есептеледi. Яғни, орындалған жұмыстың өзiндiк құны-деп отырғанымыз, осы жұмыс көлемiн орындау үшiн кеткен барлық шығындардың 1 өлшем бiрлiкке шаққандағы ақшалай көрiнiсi.

3.3. Жеке құжат беруді автоматтандыру бағдарламасының тиімділігін есепке алу

Бағдарлама құрмай, дәстүрлі әдіспен ДНК құжат беруді ұйымдастыратын болған жағдайда кететін шығындарды төмендегіше есептеуге болады.

Нақты құжаттарды дайындауға кететін шығындары

З_м– материалдар шығыны (1 кітап=1000тг, оны біз 1000 дана шығаратын болсақ 1000 х 1000=1000,000 тг болады; З_м=1000000 тг)

З_з.п– еңбекақы шығындары ( 1 адам=40000тг сонда 4х40000=160000тг, 2 ай жұмыс жасаса 2х160000=320000тг; З_з.п=320000тг)

З_а– жабдықтауды амортизациялау шығындары;

З_э– электроэнергияның шығындары (1 компьютер 1 ай = 150кВт сонда 4х150=600кВт, теңгеге шаққанада 600х9=5400тг; З_э=5400тг)

З_пр– басқа да шығындар мен есептеулер (20000тг; З_пр=20000тг)

З= З_м+З_з.п+З_а+З_э+З_пр (3.2.1)

З= 1000000 тг +320000тг +З_а+5400тг +20000тг=1,345,400тг

Бағдарламаға кетекен шығын

Материалдар шығындары шығын нормалары мен қажеттi материалдар құнының есебiнен анықталады. Бағдарламалақ өнімді жаратудың шығынының анықтамасы. Бағдарламалық өнімнің шығыны құрушының еңбек ақысынан және бағдарламаны отладкалау кезіндегі машиналық уақытқа кеткен төлемінен құралады:

– бағдарламалық өнімді жасауға кеткен шығын (170000 тг)

– бағдарламаны құрушының еңбек ақысы (Дизайнерге 25000 тг, ал 1 адам = 40000 тг, 2х40000=80000тг, 25000тг+80000тг=105000тг)

– машиналық уақытқа кеткен шығын (50000 тг бағдарлама)

– жалпы шығын (40000 тг)

(3.2.2)

195000 тг =105000тг+50000 тг+40000 тг

Осылайша бағдарламалармен қамтамасыз етудегі шығындарды есептеу арқылы экономикалық тиімділікті анықтай аламыз.

Қорытынды

Ғылыми жобаның толық мақсатына жету үшін төмендегідей жұмыстар орындалды:

Объектілі-бағытталған бағдарламалау тілдеріне анализ жасалды;
Объектілі-бағытталған Visual Basic бағдарламалау тілінің жұмыс істеу принциптерімен танысып, нақты тапсырма орындалды;
Мәліметтер қорымен жұмыс істеуді жүзеге асыра отырып, адамдардың мәліметтер қорын толықтырылды;
ДНК-генеология туралы жалпы мәлімет жинақтап, дипломдық жобаға қажетті материалдар жазылды;
ДНК-құжат беруді автоматтандыруды ұйымдастыру бағдарламасы құрылды.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

Балановская Е.В. и Балановский О.П. о проекте "Геногеография русских фамилий"
Благодатских В.А. Пакеты прикладных программ. М – 1987.
Вендров А.М. Проектирование программного обеспечения ЭИС. М.: Финансы и статистика,
Демин А.И. Информационная теория экономики. Макромодель –М, 1996.- 346с.
Иванилов Ю.П., Лотов А.В. Математические модели в экономике. М., 1979.- 303с.
Иванилов Ю.П., Лотов А.В. Информационное и программное обеспечение экономико-математических исследований., М.-1988., 93с.
Политова И.Д. Дисперсионный и корреляционный анализ в экономике.М.,1972.-224с.
Петров В.Н. Информационные системы, СПб.: Питер, 2002.-688с.
Суслов Р.И. Математические модели и системы экономической информации для регионального прогнозирования.,1988.
Фридман А.Л. Основы объектно-ориентированной разработки программных систем.- М.: Финансы и статистика, 2000. – 192 с.
О.Камардинов. Х. Жантелі. Delphi 5-6, Шымкент 2002.
А.Д. Хомченко «Базы данных». Санкт-Петербург – 2002 г.
Джеффри П. Мак-Манус – Обработка баз данных на Visual Basic0. Москва-Санкт-Петербург-Киев – 1999г.
Михаэль Райтингер, Геральд Муч – Visual Basic0. Киев 1999г.
Хансен Г., Хансен Дж. Базы данных Разработка и управление. М.: Бином, 1999.
Информатика: Учебник/ Под ред. Н.В. Макаровой М.: ФиС, 1998.
Диго С.М. Проектирование и использование баз данных.-М.:ФиС, 1995
Хомоненко А.Д. Основы современных информационных технологий. С.-Петербург, Корона Принт, 1998
Карпова Т.С. Базы данных: модели, разработка, реализация. Питер, 2002
Байшоланова Қ.Ш. Ақпараттық жүйелер теориясы. Оқу құралы. Алматы,2002
О. Камардинов – Visual Basic 5.0, Шымкент, 2001
В.В. Лабор, Д.В.Макарчук – Microsoft Visual Basic 6.0, Москва-Минск, 2001
Cайт: INTUIT.ru
Сайт: elim.kz
Сайт: www.kazakh.ru
Сайт: edu.gov.kz.
Cайт: http://informika.ru/
Сайт: www.russia.edu.ru

Ұсыныстар:

Қаламызда ДНК – құжатын түрлі құқық қорғау органдары үшін көмекші құрал ретінде пайдаланатын болса;
«Генетикалық төлқұжат» беру жұмыстары Қазақстанда жолға қойылса;
ДНК – ның түзілісін анықтау арқылы адамның жеке ерекшелігін, қандай ауруға бейімділігін анықтайтын зертханалар барлық медициналық орталықтарда ашылса;

Қосымша

Private Sub Command1_Click()

On Error Resume Next

Dim str As String

Form2.Text1 = Text1.Text

Form2.Text2.Text = Text2.Text

Form2.Combo1.Text = Combo1.Text

'Set db = OpenDatabase("C:\Clinika\Êëèíèêà.mdb")

str = "Select*From Klient"

Adodc1.RecordSource = str

Adodc1.Refresh

'Set rs = db.OpenRecordset(str)

Adodc1.Recordset.AddNew

Adodc1.Recordset.Fields("ÔÈÎ") = Text1.Text

Adodc1.Recordset.Fields("Ãîä_ðîæä") = Text2.Text

Adodc1.Recordset.Fields("Íàö") = Combo2.Text

Adodc1.Recordset.Fields("Ðîä") = Combo1.Text

Adodc1.Recordset.Fields("Ñòðàíà") = Text3.Text

Adodc1.Recordset.Fields("Ãîðîä") = Text4.Text

Adodc1.Recordset.Fields("Óëèöà") = Text5.Text

Adodc1.Recordset.Fields("Äîì") = Text6.Text

Adodc1.Recordset.Update

Adodc1.Refresh

Text1.Text = ""

Text2.Text = ""

Text3.Text = ""

Text4.Text = ""

Text5.Text = ""

Text6.Text = ""

Combo1.Text = ""

Combo2.Text = ""

Form2.Show

End Sub

Private Sub Command2_Click()

On Error Resume Next

DataReport1.Show

End Sub

Private Sub Form_Load()

End Sub

Private Sub Command1_Click()

On Error Resume Next

Dim str As String

'Set db = OpenDatabase("C:\Clinika\Êëèíèêà.mdb")

str = "Select*From Analiz"

Adodc1.RecordSource = str

Adodc1.Refresh

'Set rs = db.OpenRecordset(str)

Adodc1.Recordset.AddNew

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text1.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text2.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Combo1.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Combo2.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text4.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text5.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text6.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text7.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text3.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Combo2.Text & Text4.Text & Text5.Text & Text6.Text & Text7.Text

Adodc1.Recordset.Update

Adodc1.Refresh

Text1.Text = ""

Text2.Text = ""

Text3.Text = ""

Text4.Text = ""

Text5.Text = ""

Text6.Text = ""

Text7.Text = ""

Combo1.Text = ""

Combo2.Text = ""

End Sub

Private Sub Form_Load()

End Sub

Private Sub TxtPassword_KeyPress(KeyAscii As Integer)

If KeyAscii = 13 Then

Adodc3.RecordSource = "Select*From Ïàðîëü"

Adodc3.Refresh

If TxtPassword <> Adodc3.Recordset.Fields("Ïàðîëü").Value Then

MsgBox (" ")

Exit Sub

End If

Label3.Visible = True

Label4.Visible = True

Label5.Visible = True

Label6.Visible = True

Label7.Visible = True

Text3.Visible = True

Text4.Visible = True

Text5.Visible = True

Text6.Visible = True

DataCombo2.Visible = True

Command1.Visible = True

Command2.Visible = True

End If

End Sub

Private Sub Command1_Click()

On Error Resume Next

Adodc1.RecordSource = "Select*FROM ÐÓÏ"

Adodc1.Refresh

Adodc1.Recordset.AddNew

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text3.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = DataCombo3.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text4.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text5.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text6.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text7.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text8.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text9.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text10.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text11.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text12.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text13.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text14.Text

Adodc1.Recordset.Fields(" ") = Text15.Text

Adodc1.Recordset.Update

DataGrid1.Refresh

End Sub

Private Sub Command3_Click()

Unload Me

End Sub

Private Sub DataCombo1_Change()

On Error Resume Next

Adodc2.RecordSource = "Select*from Where ='" & DataCombo1.Text & "'"

Adodc2.Refresh

Adodc4.RecordSource = "Select*from Where ='" & DataCombo1.Text & "'"

Adodc4.Refresh

End Sub

Private Sub Form_Load()

End Sub

Private Sub TxtPassword_KeyPress(KeyAscii As Integer)

If KeyAscii = 13 Then

Adodc3.RecordSource = "Select*From "

Adodc3.Refresh

If txtPassword <> Adodc3.Recordset.Fields(" ").Value Then

MsgBox (" ")

Exit Sub

End If

DataGrid1.Visible = True

Command1.Visible = True

Command2.Visible = True

End If

End Sub

Private Sub Check1_Click()

End Sub

Private Sub Command1_Click()

'Dim rc As String

'MsgBox " !"

End Sub

Private Sub Command2_Click()

On Error Resume Next

Dim appWord As New Word.Application

'Set WordApp = CreateObject("Word.Application")

strDoc = "C:\exam\" & Command2.Caption & ".doc"

'strDoc = File1.Path & "\" & File1.FileName

'str = File1.FileName

Set WordDoc = appWord.Documents.Open(strDoc)

End Sub

Private Sub DataCombo1_Change()

On Error Resume Next

Adodc5.RecordSource = "Select*from Where ='" & DataCombo1.Text & "'"

Adodc5.Refresh

Adodc4.RecordSource = "Select*from Where ='" & DataCombo1.Text & "'"

Adodc4.Refresh

End Sub

Private Sub DataCombo1_Click(Area As Integer)

Adodc5.RecordSource = "Select*from "

Adodc5.Refresh

End Sub

Private Sub DataCombo2_Change()

On Error Resume Next

Text3.Text = ""

Adodc4.RecordSource = "Select*from Where ='" & DataCombo2.Text & "'"

Adodc4.Refresh

Text3.Text = Adodc4.Recordset.Fields(" ").Value

Adodc2.RecordSource = "Select*from Where ='" & DataCombo2.Text & "'"

Adodc2.Refresh

Adodc3.RecordSource = "Select*from Where ='" & DataCombo2.Text & "'"

Adodc3.Refresh

End Sub

Private Sub DataCombo2_DblClick(Area As Integer)

Adodc4.RecordSource = "Select*from "

Adodc4.Refresh

End Sub

Private Sub DataCombo3_Change()

On Error Resume Next

Text1.Text = ""

Text2.Text = ""

'Command1.Enabled = True

'Command2.Enabled = True

DataCombo5.Enabled = True

Adodc2.RecordSource = "Select*From Where ÔÈÎ='" & DataCombo3.Text & "'"

Adodc2.Refresh

'Adodc3.RecordSource = "Select*from Where ='" & DataCombo4.Text & "'"

'Adodc3.Refresh

Text1.Text = Adodc2.Recordset.Fields(" ").Value

If Text1.Text < 100000 Then

Text2.Text = " "

'Command1.Enabled = False

'Command2.Enabled = False

'DataCombo4.Enabled = False

DataCombo5.Enabled = False

End If

End Sub

Private Sub Command2_Click()

Form3.Show

End Sub

Private Sub Command3_Click()

On Error Resume Next

DataReport2.Show

End Sub

Private Sub Form_Load()

End Sub

[1] Ақпарат термині латынның түсіндіру, баяднау, білу деген ұғымдарды білдіретін сөзінен шыққан.

Бұл дипломдық, курстық немесе ғылыми жұмысты өзіңіз жазуға көмек ретінде ғана пайдаланыңыз!!!

Толық нұсқасын 30 секундтан кейін жүктей аласыз!!!

Әлеуметтік желілерде бөлісіңіз:
Facebook | VK | WhatsApp | Telegram | Twitter

Қарап көріңіз 👇

kz | Ғылыми жобалар

24.08.2026

Автор: zharar2022
0

Пайдалы сілтемелер:
» Туған күнге 99 тілектер жинағы: өз сөзімен, қысқаша, қарапайым туған күнге тілек
» Абай Құнанбаев барлық өлеңдер жинағын жүктеу, оқу
» Дастархан батасы: дастарханға бата беру, ас қайыру