Өнер шыңы – тері илеу

Маѕєыстау облысы, Ќараќия ауданы,

Сенек ауылы Ќашаєан Кїржіманўлы атындаєы

орта мектептіѕ 10 сынып оќушысы [b] Съезд. Дана [/b]

[b]Жетекшісі технология пјнініѕ мўєалімі: Джанбаева. Маржан[/b]

[b]«Ґнер шыѕы – тері илеу»[/b]

Зерттеудіѕ маќсаты: Бўрынєы ґткен ата - баба, шебер јжелеріміздіѕ ўмытылып бара жатќан ќолґнерін жаѕартып жаѕєырту, бізге ќалдырєан асыл мўраны кейінгі ўрпаќќа аманат ету. Табиєи терініѕ денсаулыќќа пайдалы, жылулыєы мол, ыстыќтан, суыќтан ќорєайтын талшыќтыѕ ќадірін білу. Тўрмыста ќолдана білу.

Пайдалы кеѕестер: Теріден жасалєан бўйымдар - Ревматизм, остеохондроз, радикулит т\б ауруларєа ем.

Мјлімет: Жануарлар терімен бірге ланолин шайырын бґледі. Ланолин – баєалы ґнім, ол тїрлі майлар мен кремдердіѕ негізі ретінде ќолданылады. Ланолин 35 - 37 градус температурада ериді, јрі теріге тез сіѕеді. Бўлшыќ етке, тамырларєа, омыртќаєа, тыныс алу жїйесіне оѕ јсер етіп, ќан айналысын жаќсартады. Тері їш ќабаттан тўрады.

1. Эпидермис – терініѕ сыртќы берік, жылтыр ќабаты. Ол ылєалды клеткалардан тїзіледі де ўсаќ ќан тамырлары мен тері тесіктері арќылы ќорек алады. Терініѕ тїгі эпидермис ќабатын тесіп ґтіп негізгі ќабатынан басталады.

2. Терініѕ негізі – ґте серпімді коллагенді талшыќтардан тїзіледі. Коллаген талшыќтары јр тїрлі баєытта тўтаса орналасќандыќтан терініѕ серпімді јрі ґте берік болуын ќамтамасыз етеді.

3. Шел – деп аталатын ќабаты кґк етпен астасып жатады. Терініѕ астындаєы клетчаткалардан тїзіледі. Иленген терініѕ шелі тїгел алынады.

Ќорытынды: Жасыратыны жоќ, жеѕіл ґнеркјсібіміздіѕ ґркендеп дамыєан заманда синтетикалыќ бўйымдардыѕ кґбейіп кетуі, адам аєзасына кері јсер етуі табиєи жїндердіѕ жоќ болып кетуіне себепші болып отыр. Осыєан орай тері илеу технологиясын ќолданып, теріден ќанекей, тўмарша ґѕдеп, ўсынып отырмын..

Пайдаланылєан јдебиеттер:

1. Ќазаќтыѕ ќолданбалы ґнері. Алматы2007ж.

2. Ќазаќ халќыныѕ ўлттыќ киімдері. Алматы кітап2007ж

3. Ел аузынан.

( Технология, АЈД, музыка, бейнелеу, дене бірлестігініѕ он кїндігіне орай мектепішілік технология пјнінен «Ынта болса адамда, ќиын іс жоќ єаламда» єылыми - тјжірибелік конференциясында)

Пікір.

Технология, АЈД, музыка, бейнелеу, дене бірлестігініѕ он кїндігіне орай мектепішілік технология пјнінен «Ынта болса адамда, ќиын іс жоќ єаламда» єылыми - тјжірибелік конференциясында «Ґнер шыѕы --- тері илеу» атты зерттеу жўмысын алып отырєан Съезд Дананыѕ дайындыєы ќуантарлыќ жаєдайда. Дананыѕ ой - ґрісі, таланты жалындап тўрєан от тјрізді, сыныпта инабаттылыєымен тјрбиелі, мектеп маќтанышы деуге болады. Мектепішілік, аудандыќ сайыс, облыстыќ фестивальдарєа ќатысып, жїлделі орындарєа ие болып жїрген оќушы. Патриоттыќ сезімі кїшті, шапшаѕ жылдамдыєымен, пысыќтыєымен кґрініп жїр. Патриоттыќ ой – ґрісін дамыту маќсатында « Ґнер шыѕы --- тері илеу.» атты єылыми жўмысына ґзімніѕ баєыт - баєдар кеѕесімді бере отырып, еѕбегі зор, талабы «асќар таудай биік болсын»,- деп зор сенім артамын.

Пікір білдіруші: Джанбаева Маржан

Мазмўны.

Кіріспе.______________________________________________1

Негізгі бґлім.________________________________________ 2

1. Тґрт - тїлік малдыѕ терісі туралы мјлімет._____________2

2.«Теріні ґѕдеу» технологиясы.________________________ 6

3. Терініѕ тїрлері жјне бояу јдісі.______________________ 7

Ќорытынды._________________________________________ 8

«Тўмарша» бўйымын ґѕдеу технологиясы._______________ 9

Пайдаланылєан јдебиеттер тізімі._______________________11

Кіріспе.

Ќазаќ халќыныѕ ўлы мўрасы, ґшпес ќазынасы ќолґнердіѕ бір саласы -- тері илеудіѕ мјн – маєынасы тереѕде жатыр. Ќазаќтыѕ асыл мўраларынан мјселен, ќамшы, бойтўмар, торсыќ, кїбі, белдік таєы басќа кґптеген жаућар дїние екенін біз білеміз. Алайда кґптеген мўраныѕ сыры тереѕде жатыр. Сол мўралар бізге жўмбаќ кїйінде мўра етіп ќалдырды. Соныѕ ќыр – сырын неге ізденбеске?? Сол мўрамыздыѕ ќадірін білмей, ќимыл - іс жасауєа ерініп, оѕай жолына ўмтылєан жастарымыз кґбейіп барады.

— Ал біздіѕ елде ешкім теріге аса ќызыєушылыќ танытпайды. Ќазір біздіѕ ќалада ўлттыќ наќыштаєы шаєын кјде - сыйларды сататын жерлер саусаќпен санарлыќ. Ал егер ќолґнер шеберлері бір жерде жўмыс істеп, ќолдан шыќќан дїниелері де бір жерде сатылып жатса, баєасы да ќазіргіден гґрі едјуір тґмен болар ма еді…

Тґрт - тїлік мал терісі јр ауылда бар. Біраќ оны жаратып жатќандар аз. Асса, шірітіп жібереді. Болмаса, ґртеп жібереді.

Ґліп бара жатќан тері илеу ґнерін бізде кейінгі ге жеткізе білуіміз керек. Ўлттыќ ґнерімізді ќолєа алмасаќ, басќа ўлттыѕ меншігінде кетері аныќ.

-1-

Негізгі бґлім.

Балєаныѕ тґске тиген шыѕылымен,

Шыѕдалып балєын денем, шыныєып ем.

Бой ўрып бала кезден бўл ґнерге,

Атамнан ґрнек сырын ўєынып ем.

Д. Шоќпарўлы.

Ќазаќ халќыныѕ ќолґнері єасырлар бойы халыќпен бірге дамып келе жатќан дјстїрлі ґнер. Ќолґнер ата - бабамыздыѕ ўшќыр ќиялынан шыќќан їлкен даналыќ ойынын, ќажеттілігінен туындаєан ґнер туындысы. Шеберлердіѕ ќолынан шыќќан ќолґнер туындылары, халыќтыѕ ґмірімен, тўрмыс тіршілігімен, табиєатпен, эстетикалыќ талєамымен байланысты болєан. Ќазаќ ќолґнерінде пайдаланылєан негізгі шикізаттыѕ бірі – тері.

1. Тґрт - тїлік малдыѕ терісі туралы мјлімет — Терініѕ емдік ќасиеті бар. Ќазаќ халќыныѕ тўрмыс - тіршілігінде, шаруашылыќ жайында ќолґнер саласында тері ґѕдеу маѕызды орын алєан. Себебі негізгі тіршілік кґзі мал шаруашылыєы болєандыќтан ќазаќ халќы малдыѕ етін, сїтін азыќ етсе терісі мен жїнін киім - кешек тігуге, тўяєы мен мїйізінен, сїйегінен јр тїрлі ќолґнер бўйымдарын јзірлеген, тіпті малдыѕ тезегінде тастамай отын ретінде пайдаланєан.

Тґрт - тїлік малдыѕ терісі ґте ќымбат шикі зат. Жануарлар терімен бірге ланолин шайырын бґледі. Ал ланолин — баєалы ґнім, ол тїрлі майлар мен кремдердіѕ негізі ретінде ќолданылады. Ланолин 35 - 37 градус температурада ериді, јрі теріге тез сіѕеді. Бўлшыќ етке, тамырларєа, омыртќаєа, тыныс алу жїйесіне оѕ јсер етіп, ќан айналысын жаќсартады.

1. Ата – бабамыз кґшпелі ґмір тіршілігіне теріден жасалєан ыдыстар ґте тиімді болєан, себебі, кґшіп - ќонып жїргенде алып жїру ыѕєайлы.

-2-

2. Шыны жјне фарфор ыдыстарына арнап теріден кесе ќаптар жасаєан. Кесе ќаптыѕ кґркемдік сапасы ґте жоєары болєан.

3. Теріден жасаєан ыдыстарда саќталєан сїт таєамдарыныѕ иісі мен дјмі де жўєымды болып, ўзаќ уаќыт бўзылмай саќталєан.

Бўл да ата - бабамыздыѕ ой - ќиялыныѕ ўшќырлыєы, даналыќ ойдан туындаєан, ґте пайдалы жјне экология жаєынан таза. Тарихымыздан хабар беретін мўндай заттарды жасап їйренудіѕ тјрбиелік маѕызы зор.

Тері заттарды тігуге тарамысты ќолданєан. Тарамыс - жылќы малыныѕ сіѕірінен алынады. Жылќы малы, тґрт - тїлік малдыѕ ішіндегі жїйрігі, жїрісі жылдам, ўзын сираќты мал. Сол себепті, жылќы малыныѕ жілішілік сіѕірі ґте мыќты келеді. Одан жасалєан тарамыста мыќты болады.

2.«Теріні ґѕдеу» технологиясы - мал терілері негізінде жондыќ, ќабырєалыќ, їйектік, пўшпаќ, мойын деген бґліктерге бґледі. Тері їш ќабаттан тўрады.

1. Эпидермис – терініѕ сыртќы берік, жылтыр ќабаты. Ол ылєалды клеткалардан тїзіледі де ўсаќ ќан тамырлары мен тері тесіктері арќылы ќорек алады. Терініѕ тїгі эпидермис ќабатын тесіп ґтіп негізгі ќабатынан басталады.

2. Терініѕ негізі -- ґте серпімді коллагенді талшыќтардан тїзіледі. Коллаген талшыќтары јр тїрлі баєытта тўтаса орналасќандыќтан терініѕ серпімді јрі ґте берік болуын ќамтамасыз етеді.

3. Шел – деп аталатын ќабаты кґк етпен астасып жатады. Терініѕ астындаєы клетчаткалардан тїзіледі. Иленген терініѕ шелі тїгел алынады.

-3-

Терініѕ сапасы кґптеген факторларєа байланысты. Еркек малєа ќараєанда ўрєашы малдыѕ терісі биязы, јрі сапалы болады.

Терініѕ еѕ сапалы тўсы малдыѕ жоны мен сауырында, ќабырєалыќ деп аталатын ќос ќапталында болады. Мойын терісі олардан сјл жўќалау болады. Терісі еѕ ќалыѕ мал – сиыр, содан соѕ тїйе терісі, ал еѕ жўќа тері жылќынікі.

Байырєы шеберлер жылќы терісін сыпырєан кезде бауыр терісінен жалпаќтыєы бір ќарыстай ўзын жолаќты бґлек сыпырып алып таспа тілу їшін ќолданатын. Міне осыны їйек деп атаєан. Таспаны ешкініѕ терісінен де јзірлеуге болады.

Тері илеу – теріні тўздаймыз. Содан кейін кепкен соѕ, суєа саламыз., жуамыз, 1 рюмка сірке ќышќылын (уксус) ты бір шелек суєа салып, жуып кептіреміз. Ўн мен айранєа араластырып немесе ќўмырсќаныѕ, сары ќўрттыѕ илеуімен илейміз. Содан кейін кептіріп, сїтпен жўмсартамыз.

Тері илеуге арналєан сўйыќты аныќтасаќ, тері илеуге арналєан сўйыќ затты малма деп атаєан. Маланыѕ ќўрамына сїт ќышќылы, тўз, кебек кіреді. Сїт ќышќылы СН3СН оксипронион ќышќылы. СООН бір негізді оксикарбон ќышќылы, о јр тїрлі сїт ќышќылы бактериялары јсерінен ќантты заттар ашыєан да тїзіледі. Сїт ќўрамындаєы лантоза ашиды. Бўдан шыєатын єылыми болжам мынадай: Ата - бабамыз сїт ќўрамында химиялыќ элементтердіѕ бар екенін ўќќан. Тері илеуге пайдаланєан сїт ќышќылы сиыр малыныѕ сїтінен алынєан. Мысалы: малдыѕ терісі ол бір зат, оны химиялыќ ќўбылыстар арќылы екінші затќа айналдыру арќылы былєары алынады. Ауылымызда Сенек Жауапкершілігі Шектеулі серіктестігі жўмыс жасайды. Мўнда теріні кїкірт ќышќылы ќоспалар ќосу арќылы дайындайды.

-4-

Теріден жасалєан ыдыстарды ыстау – теріден жасалєан ыдыстарды жиі - жиі ыстап отырудыѕ гигиеналыќ маѕызы ґте їлкен. Баппен ысталєан ыдыс јдемі ќоѕыр ќызыл тїске енеді, јрі ысталєан ыдыста јр тїрлі микроорганизмдер болмайды. Ыс сіѕген ыдыста саќталєан сїт таєамдарыныѕ иісі мен дјмі де ерекше жаєымды болады, јрі ўзаќ уаќыт бўзылмай саќталады.

Терініѕ физикалыќ ќасиеттерін айта кететін болсаќ,

Терініѕ бірінші ќасиеті – тїйеніѕ терісі ќатты кґнге арналады.

Екінші ќасиеті – кґн ќатты материал, ол сынбайды, жарылмайды.

Їшінші ќасиеті – тері бастапќы кезінде созылмалы болады жјне одан јр тїрлі формада ыдыстар, бўйымдар жасауєа болады. Мысалы, беттестіріп тігілген торсыќќа ќўм салып толтырсаќ, тері созылып, формасы шар тјріздес болып ўлєаяды немесе бітеу сойылєан ешкі терісіне ауа жіберсек, торсиып мес болып шыєады.

Тґртінші ќасиеті – тїйеніѕ терісініѕ желімдік ќасиеті бар. Себебі, беттестіріп тіккенде бір - біріне желім секілді жабысып ќалады.

Ірі ќараныѕ терісін: сиыр терісі, ґгіз терісі, тайынша терісі, бўзау терісі деп тґртке бґліп атаєан.

Жылќы терісін: бие терісі, жабаєы жјне ќўлын терісі деп їшке бґлінеді. Жаќы, жарєаќ тонын осы жылќыныѕ терісінен тігіледі.

Тїйе терілерін: атан терісі, бота терісі дейді.

Ќой терілерін: жабаєы тері, ќырыќпа тері, кїздік тері, соєым терісі, тыќыр тері, тоќтышаќ терісі, сеѕсеѕ тері, елтірі, мари, жылбысќа деп бґледі.

-5-

Ешкі терілерін: - жїндес тері, тыќыр тері, тїбітті тері, серке терісі, лаќ терісі, мари терісі деп бґледі. Одан алуан тїрлі киімдер тігуге болады. Сыртќы киімніѕ бірі – даќы осы ешкі терісінен дайындалєан. Јр тїрлі ќапшыќтар, мес, шанаш т. б ыдыстар тігеді.

Жабаєы тері – ќой - ешкініѕ сјуір, мамыр айларындаєы жабаєы ќопсымаєан ќалыѕ тїбітті терісі.

Ќырыќпа – жабаєы жїн мен кїзем жїндері ќырќылєаннан кейін сойылєан малдыѕ сўйыќ жїнді терісі.

Кїздік тері - ќазан, ќараша айларында сойылєан малдыѕ ґѕі ќалыѕ терісі. Бўл теріден тон, шалбар, ішік, бґрік тігуге болады.

Соєым терісі – жїндес, ќыртысы ќалыѕ мыќты терілер. Олардан киімніѕ барлыќ тїрлерін тігуге болады.

Тыќыр тері – жїнін ќырќып алысымен сойылєан немесе жїнін жидітіп алєан терілер.

Сеѕсеѕ - їш ай мен бес ай аралыєындаєы ќозыныѕ ќырќылмаєан терісі. Кґбінесе ішік, тымаќ, бґрік, бґстек жасауєа ќолданылады.

Елтірі – туєанына 2 - 3 ай болєан ќозы терілері. Жїні бўйра ќаракґл сияќты ґте јдемі болады. Одан ішік, тымаќ, бґрік, жаєа жасайды.

Мари – туа салып немесе бір - екі тјулікте ґлген ќозы, лаќ терілері. Бґрік, тымаќ тігуге, јдіптеуге киім тысын кґмкеруге ќолайлы. Маридыѕ жїні тыќыр, жылтыр, таѕдай ґрнекті болып келеді.

Жылбысќа терісі – іште жатып ґлген немесе туа салып ґлген ќозыныѕ ґте жўќа терісі.

Тоќтышаќ терісі – сеѕсеѕі ќырќылєаннан кейін біркелкі майда жїн ґскен

-6-

4 - 5 айдан асќан ќозы терісі. «Тоєыз ќабат торќадан тоќтышаќтыѕ терісі артыќ» деген мјтел осыдан ќалса керек. Ол киімніѕ барлыќ тїрін тігуге жарамды, жеѕіл јрі жылы, жўмсаќ тері. Одан ќаптама тон жасайды. Халыќтыѕ кїнделікті тўрмыс - тјжірибесінен боя ретінде ашудас, ќына, томар шґп пайдаланєан екен. Ќазіргі кезде жеѕіл ґнеркјсіптіѕ дамыєан кезінде сан алуан химиялыќ бояулар шыєарылып отыр. Тері бояуын аса саќтыќпен бояєан дўрыс. Бояудыѕ табиєи тїрінде алынатын тїрлері кґп. Иі ќанып, керіліп, созылєан, талќымен созєыдан ґтіп, сїргіленген тері аппаќ јрі жўмсаќ болады. Біраќ аќ тері кіршеѕ келеді. Сондыќтан теріні табиєи бояулармен бояуды халыќ шеберлері ґте ерте замандарда – аќ меѕгерген. Јлдебір ќажеттілік їшін жыєылєан аєаш болмаса, тері бояу їшін ґсіп тўрєан аєаштыѕ ќабыєын ешќашан сындыруєа болмайды. Аєаш ќабыєын жуып, кґлеѕке де кептіреді. Кепкен соѕ темір келіге тїйіп, немесе ќол диірменге тартып, ўнтаќтап алєан жґн. Сол сияќты тері бояу їшін рауєаштыѕ тамыры, томар бояу, ќына, таєы басќа ґсімдіктердіѕ тамыры мен бїрлері жарамды.

Ўнтаќталєан бояудыѕ бір ґлшеміне екі ґлшем су ќосып ќайнатады. Суєа тўзды тататындай мґлшерде ќосып, басытќы ретінде бір ќасыќ сірке суын, мїсјтір немесе ашудас ќосуєа болады. Су јбден ќайнап ўнтаќтыѕ бояуы шыќќан соѕ, ўнтаќ ќалдыєын екі – їш ќабат дјкеден ґткізіп алады. Тері кїймейтіндей ќанжылым кезінде бояуды таза киізбен немесе ќылќаламмен жаєып, бояй беруге болады. Бояудыѕ ќоюлыєын су ќосу арќылы, тїсін басќа тїсті ўнтаќ ќосу арќылы реттеуге болады. Боялєан теріні кґлеѕке де кептіріп, јбден кепкен кезде уќалап, керіп, созып, пайдалануєа ќажет бўйым тігуге болады.

-7-

№ жолдары тїсінік

1. Рауєаштыѕ тамырынан бояу алу Ќыркїйек айында рауєашты тїбірінен ќазып алып, жіпке тізіп, кептіреді. Кепкен тїбірді ќажет кезде, ўсаќтап келіге салып, тїйіп, ўсаќтайды. Ўсаќталєан соѕ, отќа ќатты ќайнатпай суєа бґктіреді. Жылымыш тартып жібігеннен кейін, ќоймалжыѕын терініѕ бетіне жаєады. Бояу сіѕгенше, 2 - тјулік жайып ќояды.

2. Талдыѕ ќабыєынанда бояу алу. Таулы жерде, су жаєасында ґсетін талдыѕ ќабыєыныѕда ґз бояы болады, ґзіміздіѕ маѕєыстаудаєы ќара талдыѕ да, ќараєайдыѕда бояуы бар. Одан кїѕгірт ќызыл бояу шыєады. Бояуды дайындау їшін ќабыєын кептіріліп, тїйіледі, ўсаќталады да, суєа ќайнатылады. Одан кейін суыєан соѕ, тўз салынады, жўмсарєан ірі ќара терісін салып, бір айєа жуыќ ўстайды, ал жїнді жїнніѕ боу тјсілін орындайды.

3. Жосадан, яєни ќызыл топыраќтан бояу алу Табиєаттыѕ ґзінде бар ќызыл топыраќ жар ќабаќтарда болады. Оны келіге салып, ўнтаќтап, їгітіп алєан соѕ, балыќ майы секілді сўйыќтыќты ќосып, сўйылтады. Сўйыќ ќызыл бояуєа киізді батырып алып, аєаш бўйымдарын бояйды, т/б заттарды бояуєа болады.

4. Ќынадан бояу алу Ќынаны жинап алып, суєа салып, ќайнатып, булап бґктіріп ќояды да, ґѕделген терініѕ їстіне жаєады. Ќынамен жїн - жўрќа, тері, сїйектерді бояйды.

5. Анар жемісініѕ ќабыєынан бояу алу Анар жемісініѕ ќабыєын кептіріп, ўсаќтайды, ўсаќталєан соѕ жылы суєа салып бґктіреді. Жібігеннен кейін, ќоймалжыѕын терініѕ бетіне жаєады. Тері тонды бояуєа пайдаланады.

6. Жуаныѕ ќабыєынан бояу алу. Жуаныѕ ќабыєынан сары тїс шыєады, бўлда ќайнату тјсілімен орындайды.

Ата – бабамыз ќоршаєан ортаны, оныѕ ішінде ґсімдіктер јлемін тани білген. Ќазаќ халќы кґшпелі тўрмыс тіршілік кешкен соѕ, табиєатпен тыєыз байланысты болєан.

8

Ќорытынды

Жасыратыны жоќ, жеѕіл ґнеркјсібіміздіѕ ґркендеп дамыєан заманда синтетикалыќ бўйымдардыѕ кґбейіп кетуі, адам аєзасына кері јсер етуі табиєи терілердіѕ жоќ болып кетуіне себепші болып отыр. Жоєалып бара жатќан тері илеу ґнерін бізде кейінгі ге жеткізе білуіміз керек. Ўлттыќ ґнерімізді ќолєа алмасаќ, басќа ўлттыѕ меншігінде кетері аныќ. Ауылымыздаєы тері илеу, тері цехы заманымызєа лайыќты бўйымдар дайын далса, жјне мектебімізде ќыздарєа арналєан арнайы тері, киіз басу кабинеттер болса, нўр їстіне нўр болар ма еді. Киілмей ќалєан былєары киімді кјдеге жаратып, «Тўмарша»технологиясын ќолданып, ґѕдеп, ўсынып отырмын. Їйге іліп, тіл - кґзден саќтану їшін, сјндік їшін дайындалєан заманауи бўйым.

9

Пайдаланылєан јдебиеттер тізімі.

1. Ќазаќтыѕ ќолданбалы ґнері. Алматы2007ж.

2. Ќазаќ халќыныѕ ўлттыќ киімдері. Алматы кітап2007ж

3. Ел аузынан.

4. Мектептегі технология журналы.