Эсселер ✍️

           Интернетте бір сәтте тараған ақпарат келесі сәтте бүкіл қаланы дүрліктіре алады. Біз күн сайын ақпараттық ағынның ортасында жүрміз, бірақ сол ағынның қайсысы ақиқат, қайсысы — манипуляция екенін ажырата аламыз ба? Бүгін біз «фейк» деген «улы» ақпаратты қалай тану керектігін талқылаймыз.
Ақпараттық тұзақтар: Неге біз фейкке сенгішпіз?
Біз күнделікті өмірде ақпараттық теңізде жүзіп жүрміз, бірақ сол теңіздің түбінде қаншама тұзақ бар екенін байқай бермейміз. Интернеттегі «сенсациялық» жаңалықтардың көбі — адамдарды дүрліктіру үшін арнайы жасалған фейктер. Қазіргі кезде шындық аяқ киімін кигенше, өтірік ақпарат дүниені аралап үлгереді. Біз жиі WhatsApp топтарындағы «тегін ұтыс», «қауіпті ауру туралы жалған ескертулер» немесе «жедел жәрдем шақыру» туралы хаттарды көреміз. Көпшілігіміз оны тексерместен, туыс-туғанымызға қайта жібере саламыз. Осылайша, білместіктен фейктің таралуына еріксіз көмектесіп жатырмыз.
Мұның негізгі себебі — біздің эмоциямыз. Фейк жасаушылар адамның сезімімен шебер ойнайды: олар бізді қорқытуды, ашуландыруды немесе таңғалдыруды көздейді. Біз қатты эмоцияға берілген сәтте логикамыз сөнеді де, ақпараттың рас-өтірігін тексеруге уақыт бөлмейміз. Смартфонның қуаттылығын пайдалануды жақсы білгенімізбен, ақпараттық қауіпсіздік мәдениетін әлі толық игерген жоқпыз. Интернеттегі «жаңалық» деп аталатын нәрсенің барлығы факт емес, көбінесе біреудің жеке пікірі немесе әдейі жасалған манипуляция екенін түсінуіміз керек. Сондықтан кез келген ақпаратты бөлісер алдында екі рет ойлану — бүгінгінің басты талабы.
Медиасауаттылық: Ақпараттық қауіпсіздік ережелері
Ақпараттық қарудан қорғану үшін бізге ерекше «қалқан» қажет, ол — медиасауаттылық. Интернеттің шексіз кеңістігінде адасып қалмау үшін әрбір қолданушы мына үш қарапайым қағиданы жадында сақтауы тиіс:
1. Дереккөзді тексеру. Кез келген ақпаратты оқығанда, оның қайдан шыққанына назар аударыңыз. Ақпарат ресми мекеменің сайтында, танымал ақпарат агенттіктерінде немесе беделді басылымдарда жарияланды ма? Егер ақпарат тек белгісіз топтарда немесе күмәнді парақшаларда жүрсе, оған сенуге асықпаңыз.
2. Эмоцияны бақылау. Фейк жасаушылардың басты мақсаты — сізді дүрліктіру. Егер оқыған хабарламаңыз сізді бірден қорқытып, ашуландырып немесе тым қатты қуантып жіберсе, тоқтай қалыңыз. Бұл — эмоциялық манипуляцияның белгісі. Мұндай ақпаратты таратпас бұрын тынышталып, ақылмен ойланып алған жөн.
3. Фактіні іздеу (Google-ден тексеру). Егер ақпарат шынымен маңызды болса, ол міндетті түрде басқа да сенімді ақпарат көздерінде жарияланады. Ақпараттың бір бөлігін көшіріп алып, іздеу жүйесіне (Google) салып көріңіз. Егер ол туралы еш жерде ресми ақпарат жоқ болса, демек, бұл — кәдімгі жалған хабарлама.
Медиасауаттылық — бұл тек техникалық дағды емес, бұл ақпаратқа деген сыншыл көзқарас. Есіңізде болсын, әрбір «бөлісу» (share) батырмасын баспас бұрын, сіз ақпараттық кеңістіктің тазалығына жауап бересіз.
Қорытынды: Жауапкершілік — журналистің басты қаруы
Қоғамдағы ақпараттық дүрбелеңді тоқтатудың бірден-бір жолы — әрбір азаматтың саналы медиасауаттылығы. Менің журналистика мамандығын таңдауымның басты себебі де осында: ақпаратты тек таратушы емес, оны саралап, ақиқатты жалғаннан ажырата алатын кәсіби маман болу. Журналист — ақпараттық қауіпсіздіктің сақшысы. Менің мақсатым — жай ғана жаңалық жазу емес, адамдарды сауатты болуға, сыни ойлауға және кез келген ақпараттың арғы жағындағы шындықты көре білуге үйрету. Осы жолдағы алғашқы қадамым — бүгінгі жазбам.

Мақала авторы: Нұртаза Айгерім Әлмаханқызы