Шығармалар ✍️

       Біз ақпараттық технологиялар мен жасанды интеллект адам өмірінің барлық саласына терең енген дәуірде өмір сүріп жатырмыз. Дін мен руханият та бұл жаһандық трансформациядан тыс қалған жоқ. Бүгінде сенім мәселесі тек ғибадатханалар мен діни ұйымдардың қызметімен шектелмей, цифрлық кеңістікке, әлеуметтік желілер мен алгоритмдер әлеміне көшті. Соның нәтижесінде діннің таралу жолдары, діни білім алу тәсілдері және рухани тәжірибелердің сипаты түбегейлі өзгеруде.

       Цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы дінтану ғылымының алдына жаңа міндеттер қойып отыр. Сондықтан қазіргі қоғамдағы руханияттың трансформациясын зерттеу және оның салдарын талдау өзекті мәселелердің біріне айналды. Осы жағдайда заманауи дінтанушының рөлі тек діни ілімдердің тарихын немесе дәстүрлі догмаларды зерттеумен шектелмейді. Керісінше, дінтанушы жаңа цифрлық болмысты сараптайтын, оның қоғам мен адамның рухани дүниесіне әсерін талдайтын маманға айналуы тиіс.

       Қазіргі уақытта адамдардың, әсіресе жастардың, діни көзқарастары әлеуметтік желілердегі контент арқылы қалыптасуда. TikTok, YouTube және Instagram платформаларының алгоритмдері пайдаланушының қызығушылығына сәйкес ақпарат ұсынып, оның назарын ұзақ уақыт ұстап қалуға тырысады. Алайда бұл үдерістің өзіндік қауіптері бар. Алгоритмдер адамның дүниетанымын кеңейтуден гөрі, оның бұрынғы ұстанымдарын күшейтетін ақпараттарды көбірек көрсетеді. Нәтижесінде пайдаланушы белгілі бір көзқарастармен ғана шектеліп, «ақпараттық көпіршікке» қамалуы мүмкін. Мұндай ортада діни дезинформацияның, жалған уағыздардың және радикалды идеялардың таралу ықтималдығы артады.

       Сондықтан қазіргі дінтанушылардың маңызды міндеттерінің бірі – цифрлық кеңістіктегі діни ақпарат ағындарын талдау, қоғамда медиасауаттылық пен сыни ойлау мәдениетін қалыптастыру. Азаматтар манипуляциялық контентті ғылыми негізделген діни білімнен ажырата білуі тиіс.

       Цифрлық дәуірде дәстүрлі діни институттармен қатар виртуалды діни қауымдастықтар қалыптасып келеді. Онлайн-пәтуалар, әлеуметтік желілердегі уағызшылар және виртуалды ұстаздар көптеген адамдар үшін діни ақпараттың негізгі көзіне айналды.

Бұл құбылыс діни беделдің децентрализациясына алып келуде. Бұрын діни білім арнайы оқу орындары мен діни мекемелер арқылы таралса, бүгінде кез келген адам әлеуметтік желі арқылы өзін дін маманы ретінде көрсете алады. Мұндай жағдай бір жағынан ақпаратқа қолжетімділікті арттырса, екінші жағынан кәсіби емес немесе қате түсіндірмелердің таралуына жол ашады. Осыған байланысты дінтанушылар жаңа цифрлық қауымдастықтарды социологиялық, психологиялық және құқықтық тұрғыдан зерттеуі қажет. Сонымен қатар онлайн кеңістіктегі діни риториканың құқықтық нормаларға сәйкестігін бағалау, сөз бостандығы мен ұлттық қауіпсіздік арасындағы тепе-теңдікті сақтау мәселелері де өзекті болып отыр.

       Жасанды интеллект пен машиналық оқыту технологияларының қарқынды дамуы дінтану саласының алдына бұрын-соңды болмаған жаңа сұрақтар қойып отыр. Қазіргі таңда жасанды интеллект тек техникалық құрал ғана емес, адамның рухани ізденісіне ықпал ететін факторға айналуда.

Кейбір елдерде жасанды интеллект діни тәжірибеде қолданылып жатыр. Мысалы, робот-монахтар буддистік ілімдерді түсіндірсе, виртуалды аватарлар діни уағыздарды оқып береді. Сондай-ақ теологиялық сұрақтарға жауап беретін арнайы діни чат-боттар пайда болуда.

       Бұл жағдай бірқатар этикалық мәселелерді көтереді. Машина ұсынған рухани кеңестің шынайылығы қандай? Егер жасанды интеллект қате немесе радикалды мазмұндағы ақпарат таратса, жауапкершілік кімге жүктелуі тиіс? Осындай сұрақтарға жауап іздеу қазіргі дінтанушылардың маңызды зерттеу бағыттарының біріне айналып отыр.

       Цифрлық қоғамда байқалып отырған жаңа құбылыстардың бірі – технологияларды абсолютті ақиқат көзі ретінде қабылдау үрдісі. Кейбір зерттеушілер мұны «датаизм» немесе «алгоритмдік дін» деп атайды.

Бүгінде адамдар күрделі моральдық немесе өмірлік шешімдерді қабылдау барысында өз тәжірибесіне, дәстүрлі құндылықтарға немесе діни қағидаларға емес, алгоритмдердің ұсынымдарына көбірек сүйене бастады. Жасанды интеллекттің мүмкіндіктері артқан сайын оны қателеспейтін әрі бәрін білетін жүйе ретінде қабылдау қаупі де өсуде. Тіпті әлемнің кейбір аймақтарында жасанды интеллектіні ерекше күш ретінде қарастыратын квази-діни қозғалыстар пайда болуда. Бұл құбылыс технологиялардың тек техникалық құрал ғана емес, адамның дүниетанымына ықпал ететін мәдени және рухани факторға айналғанын көрсетеді.

       Бағдарламашылар мен инженерлер жүйенің техникалық тиімділігін қамтамасыз еткенімен, оның адамның моральдық ұстанымдарына, сеніміне және рухани таңдауына әсерін толық бағалай алмайды. Сондықтан технология мен руханияттың өзара байланысын зерттеу – ең алдымен дінтанушылардың міндеті.

       Цифрлық ғасыр дін мен руханият саласына жаңа мүмкіндіктермен қатар күрделі сын-қатерлер де әкелді. Әлеуметтік желілер, виртуалды қауымдастықтар және жасанды интеллект технологиялары адамның діни тәжірибесін түбегейлі өзгертуде. Бұл өзгерістер діни білімнің қолжетімділігін арттырғанымен, дезинформация, радикализм, жалған бедел және технологияны шектен тыс дәріптеу сияқты жаңа мәселелерді де туындатуда.

       Осы жағдайда дінтанушы мамандар қоғамның рухани қауіпсіздігін қамтамасыз етуде ерекше рөл атқарады. Олар тек діни білімді зерттеуші ғана емес, сонымен қатар цифрлық кеңістіктегі діни үдерістерді талдайтын, этикалық мәселелерді саралайтын және қоғамның сыни ойлау қабілетін дамытуға үлес қосатын мамандар болуы тиіс. Цифрлық дәуірдегі руханияттың болашағы технология мен адамгершілік құндылықтардың арасындағы тепе-теңдікті сақтай білуге байланысты.

Авторлар:

Кафедра ғылыми жетекшісі: Әлтаева Нұрсұлу, «Дінтану» мамандығының 3-курс студенті: Беисбек Ілияс