Бөлім: «Жаңылтпаштар»
Жаңылтпаш — қазақ ауыз әдебиетінің шағын жанры. Жаңылпаш ойын-сауыққа жиналған жұртты күлдіру; жас ұрпақтың тілін ұстартып, әр түрлі сөзді шапшаң айтуға үйрету мақсатымен пайда болған. Жаңылпаштың сөздері адамды жаңылдыратындай қиын, көбінесе, ұяң және қатаң дауыссыз дыбыстардан құралады, қара сөз немесе өлең түрінде болады. Жаңылпаш ойын-сауықтарда ән білмейтін, жатқа тақпақ айта алмайтын жастарға жаза ретінде де қолданылған. Мұндай ұятты жағдайға қалмас үшін әр жас жігіт пен қыз ән-жыр үйренуге талпынған. Қазіргі кезде Жаңылпаш жаңа мазмұнға ие болып, түрі мен мазмұны жағынан молыға түсті. Жас ұрпақты достыққа, бірлікке, адамгершілікке, ізгі қасиеттерге тәрбиелеудің маңызды құралына айналды. “Қамаштан көріп қалашты, Қалашқа Жарас таласты, Бөлінсін десең қалаш тең, таласпа Жарас Қамашпен” сияқты тәрбиелік мәні зор Жаңылпаштар бала бақшалар мен мектептерде жиі қолданылады.
Алма базардаАлма алма алар ма?Ақ алма алар ма?Әлде алары анар ма?
Үш ұшқыш алдыҮш кірқысқыш,Үш тісысқыш.Кірқысқыш қымбат па?Тісысқыш қымбат па?
Топ, топ бала, топ бала,Ойнап жүрген көп бала.Жүгірсе де қаншама,Қуатыны доп қана.
Байқап-байқап тал арала,Тал ішінде талар ара.Араласаң, қала арала,Таппай сені қалар ара.
Кей кісі ауырса бір,Елді етер абыр-сабыр.Елді етпес абыр-сабыр,Бәрінен де тәуір сабыр.
«Дұрыс» деп Тұраш айтты,«Бұрыс» деп Бораш айтты.«Рас» деп Раш айтты,«Жалған» деп Жарас айтты.Қайсысы жалған айтты,Қайсысы рас айтты?
Сұр інген сүрінген бе?Сүрінген сұр інген бе?
Батырға қай көлік сай көлік?Батырға сайгүлік сай көлік.
Бұлаң, бұлаң еткен бұл аң,Бұлаң десем, екен қылаң.
Демеуді Медеу демеп пе?Медеуді Демеу демеп пе?
Қырда қырғилар құрға құлдилап ұшты,Қырда құрлар қырғидан құлдилап қашты.
Сыйлыгүл сырмақты сыри берді, сыри берді.Сырлыгүл Сыйлыгүлге сыйлыққа сиыр берді.
Қайта, қайта жатталды,Айта, айта жақ талды,Айтқан еңбек ақталды,Жатталған мәңгі сақталды.
Кәмаштан көріп қалашты,Қалашқа Жарас таласты.
Бір істі Жарабай жобалай қойды,Ол іске Жоламан жоламай қойды.
Жақсы атты әп-сәтте Асхаттар ақсатты,Ақсатса жақсы атты, кім болар жақсы атты?!
Жорғаң жорға-ақ екен,Желіске шорқақ екен.Шабыстан қорқады екен.
Көк сеңсеңнен көп сеңсең жоқ сен сенсең,Соның бәрін жарар еді еңсерсең.
Бала бал арасын қуалады,Бал арасы баланы қуалады.
Елеусіздік елеуіші елегіш емес,Елеместің елеуіші елегіш.
Қырық құлып, Қырық құрық.Құлып та қырық, Құрық та қырық.
Біреуі – көрікті кісі,Біреуі – бөрікті кісі.Көрікті кісі зорықты,Бөрікті кісі қорықты.
Әй,Тайқарбай,малыңды жадыраға жай Тайқарбай,-Әй,Тайқарбай дегенің қай Тайқарбай.
Әй,Тайқарбай, Тайқарбай,Қойыңды Майқараға жай Тайқарбай!- Тайқарбай,Майқарбайларың толып жатыр,Әй,Тайқарбай дегенің қай Тайқарбай?
Торта қойдым,Орта қойдым,Орта қойдым,Жорта қойдым.