Агглютинация және резус-конфликт (жаңа тақырыпты меңгерту). Биология, 8 сынып, дидактикалық материал.

• Тақырып мазмұнына қатысты теориялық материал

 РЕЗУС-ФАКТОР ЖӘНЕ РЕЗУС-КОНФЛИКТ

  Жер бетінде тұрғындардың 85% эритроциттерінде антиген резус-фактор (Rh) бар, оларды резус оң (Rh), ал егер жоқ болса резус теріс (Rh^-) деп атайды. Rh-теріс қанының плазмасында агглютининдер болуы міндетті емес, алайда Rh⁺ қанын Rh^- қаны бар адамға құйса, онда резус-конфликт пайда болады.

 Резус фактор оң (Rh⁺) доминантты, ал резус фактор (Rh^-) рецессивті белгі болып табылады. Бұл фактордың әсері әйел жүкті болғанда байқалады, егер әйел өзі резус-теріс, ал ұрық (баласы) резус-оң болса резус-конфликт туындауы мүмкін. Жүктіліктің соңғы айларында ұрықтың резус-оң эритроциттерінің фрагменттері анасының қанына өтіп, оның ағзасында антиденелердің түзілуін туғызуы мүмкін, ол антиденелер ана қанынан қайтадан плацента арқылы еніп ұрықтың эритроциттерін бұзады. Теріс-резусты әйелдердің бірінші жүктілігінде антиденелер қалыптасып үлгермейді, сондықтан балаға қауіп төнбейді. Алайда келесі резус-оң жүктіліктерде ұрықтың эритроциттері бұзылып, бала өлі туады немесе түсіп қалуы мүмкін, немесе күні толмай туады да қаназдықпен ауырады. Ондай жағдайда баланың қанын донордың қанымен ауыстырады. Бұны нәрестенің гемолитикалық ауруы немесе эритробластоз деп атайды, мұндай жағдай баланы өлімге әкеледі.

  Қазіргі кезде жаңа технология алдын ала, бала тумай тұрып, қанын ауыстыруға мүмкіншілік береді.

• Техникалық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге байланысты ұсыныстар

Қан топтарын анықтау тәжірибесі кезінде оқушылардың сынауық сияқты шыны құралдармен жұмыс кезінде абай болу. Түрлі бояуларды қолдануда, ерітінділерді құйып өлшеуде қауіпсіздікті сақтауы ескертіледі. Тәжірибе барысында жеке басының қауіпсіздігін сақтаулары маңызды.

• Сабақты ұйымдастыруға қатысты қосымша ұсыныстар

Сабақ басында оқушылардың қан топтары сай келмегенде адам өміріне қауіп төнетінін, қан тобы белгісіз адамға қан құюдың дұрыс емес екенін түсінулері маңызды.

Тәжірибеден кейін оқушылармен бірге қан топтарының сәйкестігін анықтап, 4-слайдтың көмегімен қорытындылаған жөн. Осы жерде қан беретін адам донор, қан алушы реципиент деп аталатынына тоқталу маңызды.

5-слайдтағы сұрақтардың көмегімен қан топтарының не себепті сай келмейтінін білуге ынталандырып, оқушылармен бірге 6-7 слайдтардағы ақпараттарды талдап, болысынша қанның сай келмеуінің себебі оның құрамындағы нәруыздарға байланысты, олардың бірі антиген екіншісі антидене болып келетіндіктен өзара байланысып қалуы мүмкін екендігіне тоқталу қажет. Бұл түсіндірме үлгілеу кезінде қиындық туындаса, немесе топ оқушыларының жұмысы тым баяу жүрілген жағдайда ғана беріледі. Басқа кезде оқушыларға слайдтардағы ақпараттарды пайдалана алатынын ескерту жеткілікті. Оқушылардың өздігінен түсінулеріне жағдай жасаған жөн.

8-10 слайдтарды үлгілеу үшін және осы кездегі түсіндірмелер үшін пайдалануға болады. 11-12 слайдтардағы ақпаратқа сүйене отырып, оқушылардан әмбебап донор мен әмбебап реципиентті анықтауды сұрауға болады.

• Қалыптастырушы бағалауды жүргізуге байланысты ұсыныстар

Оқушылардың агглютинацияның жүру себептерін түсіндіруі, эритроциттегі антиген мен плазмадағы антидененің сәйкестіктерін түсіндіруі, резус –факторды түсіндіруі, оның конфликтіге келу себебін түсіндіруі, бұл үдерістерді білудің адамның тіршілігіндегі рөлін білуіне кері байланыс беріледі.

Қалыптастырушы бағалау сабақтың басталуынан бастап соңына дейін жүріледі. Оқушылардың ауызша жауаптары, тәжірибе кезіндегі қорытындылары мен түсіндірулері, үлгілеу немесе сызба, слайдтар арқылы агглютинация механизмін түсіндірулері, сұрақтарға жауап берулері, қосымша тапсырмаларды орындауына кері байланыстар беріледі.

• Саралау тапсырмалары
• Деңгейлік тапсырмалар
• Ағылшынша терминологияны меңгеру жұмысы
• Тапсырма жауаптары, критерийлері

В деңгейі:

1-тапсырма жауабы 7-слайдта

2-тапсырма: қан топтары сай келмеген жағдайда эритроциттегі антиген мен плазмадағы антидене арасында жабысу жүріліп, агглютинация орын алады. Нәтижесінде қанның ағуы тоқталып, адам өміріне қауіп төнеді.

С деңгейі:

Резус фактор сай келмей, ана қаны мен ұрық қанының арасында конфликт туындағаннан болып ұрық қанында агглютинация орын алғандықтан эритроциттері жабысып қалады. Бұл ұрықтың дамуының тоқталуына әкеледі.

• Сілтемелер мен ресурстар

Ақпараттар: http://spct.kz/kz/donolar-ushin/kan-zn-onin/

http://kazmedic.kz/archives/3475

резус-фактор:

https://bilimland.kz/kk/courses/biologiya-kk/adam-biologiyalyq-tur-retinde/ahzanyng-ishki-ortasy/lesson/qan-toptary-zhane-qan-quyu

қан құю: https://bilimland.kz/kk/courses/biologiya-kk/adam-biologiyalyq-tur-retinde/ahzanyng-ishki-ortasy/lesson/qan-toptary-zhane-qan-quyu