Дыбыс. Дыбыс сипаттамалары. Физика, 9 сынып, сабақ жоспары.

Сабақ жоспары

Қосымша №1

Бағалау парағы

N* - оқушылар орындайтын іс-әрекет саны

Көр.* - оқушылар орындаған іс-әрекет саны

Қосымша №2. Сәйкестендіру карталары (Card sorting). Қолданылатын материалдар www.itest.kz интернет ресурсынан алынды:

https://itest.kz/kz/lekciya_tolqyndar

Қосымша №3. Бейне ролик: Деректер. Децибел диапазондары.

https://twig-bilim.kz/kz/film/factpack-decibel-range

Қосымша №4. Презентация: сабақ тақырыбы, оқу мақсаттары мен бағалау критерийлері презентацияланады.

Қосымша №5. Бейнеролик: Дыбыс дегеніміз не?

https://twig-bilim.kz/kz/film/what-is-sound

Қосымша №6. Жұмыс парағы.

І нұсқа

Дыбыс дегеніміз не?

 Дыбыстар түрлі тербелістерден пайда болады. Ол музыкалық аспап ішегінің ______________, дауыс шымылдығының дірілдеуі немесе дабыл қағысының дірілі болуы мүмкін. Кез келген тербеліс энергия тудырып, оны өзін қоршаған бөлшектерге жібереді. Бөлшектер тербелісті өз бойымен өткізу кезінде дыбыс ____________ тудырады.

 Бөлшектер бойымен жүретін тербеліс ерсілі-қарсылы болуы ықтимал, бірақ ол тербеліс толқын бойымен жылжымайды. Сонымен, дыбыс атаулы энергияны осылайша тасымалдайтын бөлшектерге тәуелді, яғни дыбыс толқындарын тасымалдау үшін материя қажет. Сондықтан да мұны "______________ толқындар" дейді. Дыбыс қатты зат арқылы, _____________ арқылы немесе газдар арқылы тарай алады. Бірақ ешқандай бөлшегі жоқ _________ арқылы дыбыс тарай алмайды. Ғарыштағы вакууымда дыбыс жоқ

 Бойлық толқындар. Бөлшектер әрқашан толқынның қозғалыс бағыты бойынша тербеледі, яғни дыбыс бойлық толқын болып табылады.

 Биіктік. Дыбыстың жіңішке немесе жуан болуы "_____________" деп аталады. Ол бір секунд ішінде белгілі бір нүкте арқылы өтетін толқын санымен, яғни толқын жиілігімен анықталады және Герцпен өлшенеді. Толқын жиілігі артқан сайын, дауыс биіктігі де _______________ . Жиілік төмендеген сайын, биіктік те төмендейді.

 Амплитуда. Дыбыстың қаттылығы “амплитуда" деп аталатын толқын биіктігіне тәуелді. Амплитуда жоғарлаған сайын, дыбыс та ____________ шығады.

 Ал біз дыбысты қалай естиміз? Тербелістер ауа арқылы өтіп құлаққа жетеді, сөйтіп, ортаңғы құлақтағы есту сүйекшелерін тербеліске келтіреді. Бұл қозғалыс электрикалық импульске айланып, миға жіберіледі.

*Қолданылатын кілт сөздер:

Fill the gaps

ІІ нұсқа

Дыбыс дегеніміз не?

 Дыбыстар түрлі тербелістерден пайда болады. Ол музыкалық аспап ішегінің тербелісі, дауыс шымылдығының дірілдеуі немесе дабыл қағысының дірілі болуы мүмкін. Кез келген тербеліс ____________ тудырып, оны өзін қоршаған бөлшектерге жібереді. Бөлшектер тербелісті өз бойымен өткізу кезінде дыбыс толқынын тудырады.

 Бөлшектер бойымен жүретін тербеліс ерсілі-қарсылы болуы ықтимал, бірақ ол тербеліс толқын бойымен жылжымайды. Сонымен, дыбыс атаулы энергияны осылайша тасымалдайтын бөлшектерге тәуелді, яғни дыбыс толқындарын тасымалдау үшін __________ қажет. Сондықтан да мұны "механикалық толқындар" дейді. Дыбыс _________ зат арқылы, сұйықтық арқылы немесе _________ арқылы тарай алады. Бірақ ешқандай бөлшегі жоқ вакуум арқылы дыбыс тарай алмайды. Ғарыштағы вакууымда дыбыс жоқ

 Бойлық толқындар. Бөлшектер әрқашан толқынның ___________ бағыты бойынша тербеледі, яғни дыбыс бойлық толқын болып табылады.

 Биіктік. Дыбыстың жіңішке немесе жуан болуы "дыбыс биіктігі" деп аталады. Ол бір секунд ішінде белгілі бір нүкте арқылы өтетін толқын санымен, яғни толқын жиілігімен анықталады және ___________ өлшенеді. Толқын жиілігі артқан сайын, дауыс биіктігі де жоғарылайды. Жиілік төмендеген сайын, биіктік те _________________.

 Амплитуда. Дыбыстың қаттылығы “________________" деп аталатын толқын биіктігіне тәуелді. Амплитуда жоғарлаған сайын, дыбыс та қаттырақ шығады.

 Ал біз дыбысты қалай естиміз? Тербелістер ауа арқылы өтіп құлаққа жетеді, сөйтіп, ортаңғы құлақтағы есту сүйекшелерін тербеліске келтіреді. Бұл қозғалыс электрикалық импульске айланып, миға жіберіледі.

*Қолданылатын кілт сөздер:

Fill the gaps

Қосымша №7. QR код карталары.

Қосымша №8. Жауап парағы.

Қосымша №9. Теориялық материалдар мен жаттығулар.

https://bilimland.kz/kk/courses/physics-kk/mexanika/tolqyndar/lesson/dybys

Қосымша №10. Жұмыс парағы.

Оқушының аты-жөні: ________________________

Жұмыс парағы №1

1-жаттығу.

Суреттен дауыс зорайтқыштың бойлық толқынды туғызатын бөлігін көрсетіңіз. [1]

2-жаттығу.

Сөйлемнің дұрыс аяқталуын көрсетіңіз. Дыбыс толқын ретінде ауада таралады. Берілген нүктелерде кішкентай тез циклдік өзгерістер:

• ауа қысымында
• ауа құрамында
• ауа тығыздығында [2]

3-жаттығу.

Келесі ауада таралатын толқындардың қайсысы акустикалық толқын бола алатынын көрсетіңіз.

[2]

4-жаттығу.

Апат дыбысын кім бірінші болып естиді. Дұрыс жауабын көрсетіңіз. [1]

5-жаттығу.

Егер апат дыбысы екі адамға бір мезгілде жеткен жағдайда, екінші адам қандай қашықтықта орналасуы қажет. Дыбыс жылдамдығы ауада 330м/с, ал металл тақтайшада 6 км/с деп есептейік.

[2]

6-жаттығу.

Ұшақтарды олардың жылдамдығының өсу ретімен орналастырыңыз. [2]

7-жаттығу.

Дауыс зорайтқыш жиілігі 300 Гц дыбыс шығарады. Толқын ұзындығы ең ұзын болатын кескінді көрсетіңіз. [1]

8-жаттығу.

Бұл кескін мылтықтардың атылған жеріндегі тіркелген акустикалық толқынды көрсетеді. Суреттердің қайсысы жағдайдың нәтижесін бейнелейді? Дыбыс жылдамдығы 340 м/с тең деп есептейік. [2]

9-жаттығу.

Ұзындығы  L = 50 см болатын ішек арқылы дыбыс V = 400 м/с жылдамдықпен таралады.Төмендегі жиіліктердің қайсысы осы толқынның жиілігіне сәйкес келеді?

[2]

Жауап парағы

Қосымша №11. Қолданылатын цифрлық білім беру ресурстары:

https://twig-bilim.kz/kz/film/what-is-sound

https://bilimland.kz/kk/courses/physics-kk/mexanika/tolqyndar/lesson/dybys

https://itest.kz/kz/lekciya_tolqyndar

Жұмыс/бағалау парағы:

Мұғалімге арналған нұсқаулық

 1. Өтілетін сабақ оқушыларды түгелдеп болған соң, сәлемдесумен басталады. Оқушыларға сабақ барысында қолданылатын материалдар топтамасы таратылады. Бұлар: бағалау парақтары, сәйкестендіру карталары, жаңа тақырыпты меңгеруге арналған жұмыс парақтары, QR код карталары, жаттығуларды орындауға арналған жұмыс парақтары, сағат әдісінде қолданылатын бағалау парақтары.

 2. Card sorting. Оқу бағдарламасының бірізділік қағидатына сәйкес өткен тақырып мазмұнына шолу жасау мақсатында «Card sorting» әдісі қолданылады. Тапсырма мазмұнындағы ақпараттар «itest.kz» сайтындағы «Физика. Механикалық толқындар. Конспект» бөліменін алынды. Бұл әдіс негізінде оқушылар «Механикалық толқындар» тақырыбында қолданылатын негізгі ұғымдарды анықтамаларымен сәйкестендіреді. Бұл тапсырманы оқушылар жұптағы сыныптасымен бірге орындайды. Сынып тапсырманы орындап болған соң, оқушылардың жұмыстарын тексеру мақсатында кез келген оқушыдан бір тапсырманы жауабымен оқу сұралады. Қалған оқушылар сұралған оқушының жауабын өз пікірін білдіру арқылы бағалайды. Бағалаудың бұл түрі бірін-бірі бағалау болып табылады. Оқушылар бірін-бірі бағалау арқылы өз жұмысын тексеруге және тапсырма мазмұны есте жақсы сақталуы үшін қайталауға мүмкіндік алады. Ал кезекпен кез келген оқушыдан тапсырма жауабын сұрау мұғалімге оқушылардың назарын шашыратпай ұстауға мүмкіндік береді. Себебі, оқушылар келесі тапсырма қай оқушыдан сұралатынын білмегендіктен, зейінін берілген тапсырмада шоғырландырады.

3. Өтілетін сабақтың тақырыбына байланысты ой қозғау мақсатында қысқа бейне ролик ұсынылады. Оқушылар әртүрлі дыбыстарды көре отырып, қаттылықтарын салыстырады. «Дб» дыбыс қаттылығының өлшемі екендігіне болжам жасай отырып, өтілетін тақырып «Дыбыс» екіндігін өздері айқындайды. Сабақ тақырыбымен таныс болған соң оқу мақсаттары мен бағалау критерийлері таныстырылады. Бағалау критерийлері оқушыларға сабақ барысында бағдар алуға, орындалатын тапсырмалардың жоспарымен таныс болуға және өзін-өзі бағалауға мүмкіндік береді. Бағалау парағында сабақ барысында орындалатын әрбір тапсырмалар мен бірге бағалау критерийлері және көрсетілген критерийлерге жетуге бағытталған дескрипторлар ұсынылады. Әрбір тапсырманың соңын оқушылар өздерінің жетістіктерін бағалау парағына түсіріп отырады. Бұл сабақ соңында сабақ мазмұны бойынща оқушы нәтижесін талдауға мүмкіндік береді.

4. Fill the gaps. Өтілетін сабақтың жаңа тақырыбын меңгерту және оқушылардың өздігінен оқу дағдыларын дамыту мақсатындағы оқушы назарына twig-bilim цифрлық ресурсынан алынған жаңа сабақтың бейне ролигі ұсынылады. Бұл тапсырмада оқушылар тек бейне ролик тамашалаумен шектелмей, бейне ролик мазмұны бойынша екі нұсқада әзірленген тапсырманы орындайды. Себебі, үлкен көлемдегі бейне роликтерді тамашалау оқушылардың іс-әрекетін қажет етпегендіктен олардың қызығушылықтарын төмендетіп, зейіндерінің шашырауына алып келеді. Ал бейне ролик тамашалай отырып тапсырма орындату белсенді оқыту әдісі болып табылады. Сонымен қатар бұл әдісті дифференциациялық оқыту әдісі ретінде қолдануға болады. Білім алушылардың қабылдау типтеріне сәйкес визуалдар бейне роликті көру арқылы ақпараттарды қабылдайды, аудиалдар да көреді әрі есітеді және кинестетиктер жазбаша тапсырманы орындау арқылы жаңа тақырып ақпараттарын қабылдайды. Тапсырма соңында оқушылар жұптағы сыныптасымен өз жұмыстарын ауыстырып, сыныптасының жұмысын тексеріп, бағалайды. Бағалау нәтижелерін бағалау парақтарына енгізеді.

 5. Plickers. Plickers бағдарламасы жаңа тақырып бойынша ұсынылған ақпаратты оқушылардың меңгеру деңгейін онлайн режимде тестілеу ұйымдастыру арқылы тексеруге мүмкіндік береді. Қолданылатын тестілеу мазмұны twig-bilim цифрлық ресурстарынан алынды. Жекелеген тест сұрақтарының жауаптарын оқушылар QR код карталары көмегімен ұсынады, ал мұғалім ұялы телефон арқылы оқушы жауаптарын сканерлеп, интербелсенді тақтаға шығарады. Бұл бағдарлама онлайн режимде әрбір тест сұрағын талдауға, қате жауап берген оқушыларға мұғалім тарапынан кері байланыс беруге мүмкіндік береді. Plickers бағдарламасының басты артықшылықтарының бірі QR код карталарын қолдану арқылы мұғалімнің уақытын үнемдейді және оқушылардың көрсеткіштері туралы статистикалық ақпараттарды жинақтайды. Жинақталған ақпаратты .pdf форматында жүктеп ата-анаға жіберуге болады. Ал оқушылар сұрақтарға QR код карталары арқылы жауап бергендіктен өзгелердің жауаптарын көре алмайды. Тестілеу сұрақтарын интербелсенді тақтада көрсетуге немесе оқушыларға таратуға болады. Бұл бағдарламада тестілеумен қатар «true or false» активитиін де ұйымдастыруға болады. Тапсырма соңында twig-bilim цифрлық ресурсынан алынған жауап парағы оқушыларға таратылады. Бұл оқушыларға Plickers көмегімен ұйымдастырылған тесттілеу нәтижесін талдауға және нәтижелерін бағалау парағына енгізуге мүмкіндік береді.

 6. Жаттығулар орындау. Оқушылар Bilimland білім беру порталындағы физика курсының «Дыбыс» тақырыбында берілген оқу материалдарымен жұмыс жасайды. Ал бұл беттегі орындалатын тапсырмалар жұмыс парағы түрінде ұсынылады. Оқушылар өздігінен іздене отырып, жұмыс парағындағы жаттығуларды орындайды. Тапсырма соңында жұптағы сыныптасымен жұмысын ауысады.

 Bilimland цифрлық ресурсындағы жаттығудың электрондық нұсқасына сыныптасының жауап парағында көрсеткен жауаптарын енгізе отырып, сыныптасының жұмысын бағалайды. Әрбір оқушы өз нәтижесін бағалау парағына енгізеді. Бұл әдіс оқу материалын бірнеше рет қайталауды талап еткендіктен, оқушылардың есте сақтау дағдыларын дамытуға септігін тигізеді.

 7. Сағат әдісі. Сабақтың бұл бөлімінде оқушылар жаңа тақырып бойынша bilimland, twig-bilim және itest цифрлық ресурстарындағы оқу материалдарын қолданып әрбір сыныптастарына сұрақтар құрастырады. Бұл әдіс оқушылардың оқылым дағдыларын дамытумен қатар әртүрлі ақпарат көздерінен ізденісті талап ететіндіктен оқушылардың жинақтау және қолдану дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.

 Оқушылар дайындаған сұрақтарымен тапсырманың «кездесу» бөлімінде жұптағы сыныптасымен кезекпен кездесіп бөліседі. Бір-бірлерінің сұрақтарына жауап беріп, жекелей бағалайды. Тапсырманың соңында мұғалім сыныптағы оқушылардың атын кезекпен атап, қалған оқушылардың бағалау нәтижесін жинақтайды. Бұл оқушыларға тапсырма бойынша жалпы нәтижесін қорытып, бағалау парағына енгізуге мүмкіндік береді.

 8. Рефлексия. Сабақ соңында оқушылар бағалау парақтарына талдау жасайды. Бұл оқушылардың өзін-өзі объективті бағалауына мүмкіндік береді. Бағалау парағы оқушының сабақ барысындағы әрбір тапсырма бойынша үлгерімі туралы ақпарат бергендіктен мұғалімнің келесі сабағын жоспарлауда қолданатын негізгі құралы болып табылады.