Бөлім: «Мақал-мәтелдер»
Мақал — нақыл сөз. Ол өмірдегі түрлі құбылысты жинақтап, түйіп, ықшамдап беріп, бір не екі тармақтан тұратын, алдыңғы жолдарында пайымдап, соңғы жолдарында қорытылған ой айтатын халықтық бейнелі поэтикалық жанрдың бір түрі, ғасырлардан екшеліп жеткен терең мазмұнды, тақырып аясы кең сөз мәйегі. Мақалдар көбіне өлең үлгісінде кейде қара сөзбен де айтылады. Ұйқасқа (“Қайраңы жоқ көлден без, қайырымы жоқ ерден без”), аллитерацияға (“Етігін шешпей ер шыңаймас”), ассонансқа (“Қатты жерге қақ тұрар, Қайратты ерге бақ тұрар”) құрылады. Мақалдар тура және ауыспалы мағынада қолданылады. Ауыспалы мағынадағы сөздер ішкі астары бар, тұтас бір ойды білдіреді (“Бір жеңнен қол шығар, бір жағадан бас шығар”), (“Ырысқа қарай ұл өсер, Қонысқа қарай мал өсер”), (“Ел — ырыстың орманы, ер — ырыстың қорғаны”), (“Ер жігіт үш ақ үй тігеді, үш қара үй тігеді”).
Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұылымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).
Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұылымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.).
Сабыр еткен — мұратқа жетер.(Төзім — табысқа апарады.)
Жолдасыңды қиындықта тастасаң — абыройдан айырыласың.(Досқа опасыздық — өзіңе ұят.)
Еркіндігі жоқ казак әлсірейді.(Бостандық — ердің жаны.)
Ат асырайды, қылыш суарады (байытады).(Ат пен қару — тіршіліктің көзі.)
Казак тірі болса, даңқ өзі келеді.(Тірі адам – тіршілігін жасайды.)
Қылыш — казакқа, нан — кедейге қандай қажет болса, сондай.(Қару — жауынгердің серігі.)
Тұтқында өмір сүргенше, шайқаста өлген артық.(Құлдықта өмір сүргенше, ерлікпен өл.)
Жолдассыз өмір — мәнсіз.(Жолдас — жарты тірек.)
Казак жүрген жерде — даңқ бірге.(Ер жүрсе — ел таниды.)
Казак үшін даңқ — өмірден қымбат.(Абырой — ардың айнасы.)
Атсыз казак — казак емес.(Ат — ердің қанаты.)
Соқыр тауық та кейде дән табады.(Сәттілік кейде күтпеген адамға да жолығады.)
Қараңғыны балағаттама — шырақ жақ.(Шағымданба, шешім тап.)
Итпен жатсаң — бүргемен оянасың.(Кіммен аралассаң — солай боласың.)
Жел қанша қатты соқса да, тау басын имейді.(Мықты адам қиындыққа берілмейді.)
Ұрланған тауық дәмдірек.(Тыйым салынған нәрсе қызығырақ — әзіл-мақал.)
Көз көрмегенге — жүрек қайғырмайды.(Білмеген нәрсе жаныңды ауыртпайды.)
Судың тереңдігін екі аяқпен тексеретін – ақымақ.(Әуелі ойла, сосын әрекет ет.)
Бір қолмен екі қарбызды көтере алмайсың.(Бір уақытта екі істі атқара алмайсың.)
Саяхаттамаған адам өмірді түсінбейді.(Көргені көптің білгені көп.)
Жол ұзақ, бірақ дүние — тар.(Айналып келіп бәрі кездеседі.)
Уақыт — қылыш секілді, сен оны пайдаланбасаң, ол сені кеседі.(Уақытты бос өткізбе — ол өте қымбат.)
Сөз күміс болса, үндемеу — алтын.(Кейде үндемеу — ең дұрыс шешім.)
Адамдарды үнемі аңдыған — уайымнан өледі.(Басқаны көп ойлаған — өз өмірінен қалады.)
Не істесең, соны аласың.(Не ексең, соны орасың.)