Адамның гаметогенезінің кезеңдері. Биология, 11 сынып, дидактикалық материал.

 Әдістемелік нұсқаулық

 Сабақ жүргізудегі мұғалімдерге арналған нұсқаулық

 Теориялық материал

Адам гаметогенезі үдерісінің кезеңдері

Гаметогенез – бұл үдеріс кезінде диплоидты жасушалар, мейоздық бөлінуі арқылы, гаплоидты гаметаларға айналады.

• Ер адамдарда бұл үдеріс сперматогенез деп аталады және нәтижесінде сперматозоид жасушалары түзіледі.
• Аналықтарда бұл үдеріс овогенез деп аталады және нәтижесінде жұмыртқа жасушалар түзіледі.

Гаметогенез үдерісі жыныс бездерінде өтеді және келесідей кезеңдерді қамтиды:

• Жыныс жасушаларының митоздық бөлінуі және өсуі
• Гаплоидты еншілес жасушалардың түзілуі үшін мейоздық бөлінуі (мейоз І және ІІ)
• Белгілі бір қызметі бар гаметалар алу үшін гаплоидты еншілес жасушаларда дифференциация үдерісі (мамандану) өтеді

Cперматогенез

• Сперматогенез описывает продукт сперматозоидов (сперматозоидов) в семенных канальцах яичек
• Спермотегенез үдерісі аталық ұрық жолындағы сперматозоидтардың түзілуін сипаттайды
• Бұл үдеріс, жыныстық жетілу кезінде, аталық ұрық жолындағы ұрық эпителийінің митоздық жолмен бөліне бастағанда басталады.
• Сонан соң бұл жасушалар (сперматогониялар) пісіп жетіліп, сперматоциттерге айналады.
• Сперматоциттер мейоздық бөлінудің нәтижесінде, төрт гаплоидты еншілес жасушаға айналады (сперматид).
• Сонан соң сперматидтерде дифренциация (мамандану) үдерісі өтіп, олар ересек сперматозоидтарға айналады.

Оогенез

• Оогенез үдерісі аналық жыныс безінде аналық гаметалардың түзілуі.
• Бұл үдеріс ұрықтың қалыптасу кезінен басталады, яғни митоз үдерісі нәтижесінде бастапқы жасушалар түзіледі (~ 40000).
• Бастапқы ооциттер мейозды бастайды, бірақ I фазада кешіктіріледі, гранулоза жасушалары оларды қоршап, фолликулалар түзеді
• Бұл жасушалардың (оогония) өсімі, мейоз арқылы бөлінуге қабілетті болғанға дейін (бастапқы ооциттерге айналады) және көлемі үлкен жасушаға айналғанға дейін тоқтамайды.
• Бастапқы ооциттер жыныстық жетілу кезеңіне дейін, яғни қыздардың етеккір циклі басталғанға дейін қозғалыссыз болады..
• Әрбір айсайын гормондардың әсерінен кейбір бірінші реттік ооциттерде бөліну үдерісі байқалады.
• Мейоздық бөлінудің бірінші кезеңінен кейін, бұл жасушалардан мөлшері бірдей емес екі жасуша пайда болады.
• Сол екі жасушаның біреуі өз цитоплазмасын сақтай отыра, екінші реттік ооцит түзеді, ал екінші жасуша полярлы денешік түзеді.
• Полярлы денешік, дегенерацияға ұшырағанға дейін фолликулдың ішнде қала береді.
• Екінші реттік ооциттерде мейоздық бөлінудің екінші кезеңі басталады, бірақ метафаза ІІ кезеңінде уақытша тоқтайды.
• Екінші реттік аналық безден босап шығады және жатыр түтігіне түседі.
• Ооцитті қоршап жатқан фолликул жасушалары сәулелі тәжді құрайды жән екінші реттік ооцитті қоректендіру үшін қызмет жасайды.
• Егерде жұмыртқа жасуша сперматозоидпен қосылған жағдайда, мейоздық ІІ-де химиялық өзгерістер байқалады және тағы бір полярлы денешіктің түзілуі байқалады.
• Мейоз ІІ кезеңі аяқталғаннан соң пісіп жетілген жұмыртқа жасушасының ядросы сперматозоидтың ядросымен бірігіп, зигота түзеді.

Полярлық денелердің қалыптасуы    

Сперматогенез және оогенез процестері бірбіріне ұқсас болғанымен, бірнеше негізгі айырмашылықтары бар:

1. Түзілген жасушалардың саны

• Сперматогенезде мейоз кезінде жасушалар біркелкі бөлінеді, төрт функционалды гаметалар пайда болады
• Оогенезде жасушалар біркелкі бөлінбейді, нәтижесінде бір ғана функционалды гамета пайда болады (қосымша 2-3 поляр денесі)

2. Түзілген жасушалардың мөлшері

• Сперматогенезде сараланғаннан кейін пайда болатын жасушалардың саны цитоплазмамен бірдей мөлшерде болады.
• Оогенезде бір еншілес жасуша (жұмыртқа жасуша) бүкіл цитоплазманы сақтайды, ал басқа аналық жасушалар полярлық денелерге айналады
• Полярлық денелер фолликулалық жасушалардың қоршаған қабатында қалып қоя береді.

3. Үдерістердің мерзімдері

• Сперматогенезде гамета түзу үдерісі - бұл жетілу кезеңінен басталып, өлімге дейін жалғасатын үздіксіз процесс.
• Оогенезде гаметаларды түзу сатылы және соңғы үдеріс болып табылады:
• Ол туылғанға дейін (жатырда) бастапқы ооциттердің белгіленген санының (~ 40,000) түзілуімен басталады.
• Бұл жыныстық жетілу айлық етеккір цикліне сәйкес жалғасады
• Гормоналды өзгерістер етеккір цикліне кедергі келтірген уақытта ғана аяқталады (менопауза)

Сперматогенез бен оогенез

Демонстрациялау және қауіпсіздік ережелері.

 Оқушылар жұптасып оқу және талқылау кезінде қауіпсіздік ережелерін сақтау.

 Оқушыларды сыныпта еркін қозғалуы үшін, бос кеңістік қалдырыңыз.

Сабақты ұйымдастыруға арналған қосымша нұсқаулар.

Сыныпта уақытты үнемдеу үшін тапсырмаларды бағалау критерийлері және оларға арналған нұсқаулықтар мультимедиялық тақтаның (Белсенді тақта) экранында көрсетілгені жөн. Сабақтың басында оқушылар топтық жұмыс үшін критерийлер / тақырыптары бар дайын ақпараттық парақтарды дайындау ұсынылады. Бастапқы кезеңде оқушыларға биология сыныбында сыныптастарымен жұмыс жасау кезінде қауіпсіздікті сақтау ережелерін беру қажет.

Қалыптастырушы бағалауға арналған нұсқаулар.

Бастапқы тапсырмалар барысында мұғалім диагностикалық бағалау жүргізеді. Сабақ барысында оқушылар топтарда және жеке-жеке жұмыс жасағанда мұғалім олардың жұмысын бақылап, үйлестіреді. Мұғалім барлық жазбаларды тізімге / бақылау журналына жаза алады.

Пайдалы сілтемелер мен әдебиеттер тізімі

• • http://engime.org/jaa-organizmni-pajda-bolui-jene-damu-kezederi.html
  • https://kazmedic.org/archives/5421
  • https://ppt-online.org/208953
  • https://ppt-online.org/208954