Липидтерді жіктеу. Биология, 10 сынып, дидактикалық материал.

Липидтердің жіктелуі

Оқыту мақсаты: 10.4.1.6 липидтерді химиялық құрамы және құрылысы бойынша жіктеу

1 топ-триглицеридтер

 Триглицеридтер табиғатта ең көп кездесетін липидтер болып табылады. Олар ұлпа мен сүт майының негізгі компоненттері. Триглицеридтер организмнің негізгі энергия көзі. Гидрофобты, полярлы емес қосылыстар. Адамның май ұлпасындағы триглицеридтерге: олеин қышқылы, пальмитин қышқылы, линол қышқылы, стеарин қышқылы жатады. Май қышқылдары ыдырағанда триацилглицериндерге айналады, олар ұлпаларда тасымалданады және зат алмасу энергиясының көзі ретінде сақталады.

Липаза триглицеридтерді глицерин мен май қышқылдарына дейін гидролиздейді. Май қышқылдары ағзада энергияны өндіру және липидті биосинтезі үшін пайдаланады. Май қышқылдары миокард, қаңқа бұлшықеттері, бүйрек жұмысында маңызды рөл атқарады.

Майлардың физикалық-химиялық қасиеттері молекуладағы май қышқылы қалдықтарының құрамы мен таралуымен анықталады және олардың ұзындығы мен қанығу дәрежесіне байланысты. Бөлме температурасында майлар қатты болуы мүмкін (оларда қаныққан қышқыл қалдықтары басым) немесе сұйық (қанықпаған қышқыл қалдықтары басым), екінші жағдайда оларды көбінесе өсімдік майлары деп атайды.

Өсімдік майлары (сұйық май) әдетте бөлме температурасында сұйық болады. Өсімдік майларында әдетте қанықпаған қышқылдардың қалдықтары болады.

Майдың жиынтық күйі оның шығу тегіне байланысты емес, ондағы қанықпаған қышқылдардың қалдықтарының болуына немесе болмауына байланысты.

2 топ - фосфолипидтер

Фосфолипид - бұл жасуша мембранасының негізгі құрамдас бөлігі болып табылатын липид молекуласының түрі. Әрбір фосфолипид екі май қышқылынан, фосфат тобынан және глицерин молекуласынан тұрады. Көптеген фосфолипидтер бірқатар тізіліп, барлық жасуша мембраналарына тән қос қабат түзеді. Май қышқылдары - бұл көбінесе сутегі мен көміртектен тұратын ұзын тізбектер, ал фосфат топтары төрт оттегі молекулалары бекітілген фосфор молекуласынан тұрады. Фосфолипидтің осы екі компонентін үшінші молекула - глицерин байланыстырады.

Фосфолипидтер жасуша мембраналарын түзуге қабілетті, себебі фосфат тобының басы гидрофильді (суда ериді), ал май қышқылдарының құйрықтары гидрофобты (суда ерімейді). Осы қасиеттерінің арқасында олар автоматты түрде белгілі бір жолмен суда тізбектеліп, жасуша мембранасын түзеді. Ядролық қабықша, жасушаның ядросын қоршап тұрған мембрана, сонымен қатар, митохондриялық мембрана тәрізді липидті екі қабатты қабатта орналасқан, жасушаның энергия өндіретін бөлігі болатын фосфолипидтерден тұрады. Фосфолипидтерді жасушада ыдырап, энергия ретінде пайдаланылады. Олар сондай-ақ жасушаларды майлауға көмектесетін өкпе және буындар сияқты жерлерде кездеседі.

Тамақ өнеркәсібінде фосфолипидтер эмульгатор рөлін атқара алады, мысалы, жұмыртқаның сарысы фосфолипидтерден тұрады және майонез алуда қолданылады. Фосфолипидтер жоғары концентрацияда көптеген басқа жануарлар мен өсімдіктер көздерінде кездеседі, мысалы соя, күнбағыс, мақта тұқымдары, жүгері, тіпті сиыр миында.

Фосфолипидтер (3-суретті қараңыз) олардың құрылымында бейтарап майларға жақын, бірақ олардың молекуласында бір немесе екі қалдық бар Май қышқылдары фосфор қышқылының қалғанымен алмастырылады.

3 топ - гликолипидтер

Гликолипидтер - (грек тілінен аударғанда) - тәтті және (lípos) - май) липидтердің көмірсулармен қосылуы нәтижесінде пайда болған күрделі липидтер. Гликолипид молекулаларында полярлы «бастар» (көмірсулар) және полярлы емес «құйрықтар» (май қышқылдарының қалдықтары) болады. Осыған байланысты гликолипидтер (фосфолипидтермен бірге) жасуша мембраналарының бөлігі болып табылады. Гликолипидтер ұлпаларда, ми ұлпасында кездеседі. Олар негізінен плазмалық мембрананың сыртқы бетінде жинақталған, олардың көмірсу компоненттері жасуша бетіндегі басқа көмірсулардың қатарына кіреді. Гликолипидтер жасуша мембраналарының құрылымдық компоненттері ретінде жасушааралық адгезия құбылысында маңызды рөл атқарады және иммундық қасиетке ие.

Плазмалық мембрананың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін гликолипидтер қажет.

Адамның қан топтары (A, B, AB, O) эритроциттер бетіндегі гликолипидтерге негізделген. Гликолипидтің олигосахаридті компоненті қан тобы антигенін анықтайды. Мысалы, А қан тобында N-ацетилгалактозамин, ал В тобында галактоза болады. АВ қан тобында екі антиген бар, ал О қан тобында бұл антигендер жоқ.

Олардың құрылымы негізінен глицериннен түзілген фосфолипидтердің құрылымына ұқсас. Барлық гликолипид молекулалары полярлық бастарындағы қант қалдықтарының санымен ерекшеленеді.