Липидтерді жіктеу. Биология, 10 сынып, дидактикалық материал.

Қосымша 1 . Липидтердің жалпы құрылымы.

Химиялық құрамы жағынан липидтер алуан түрлі. Липидтер тірі жасушаларды құрайтын органикалық заттардың химиялық құрамы бойынша үлкен және біршама гетерогенді топты құрайды; олар май қышқылдарының туындылары болып саналады.

Липидтер химиялық табиғаты бойынша өмірлік маңызды органикалық заттардың үш түрінің бірі болып табылады. Олар іс жүзінде суда ерімейді, яғни. гидрофобты қосылыстар болып табылады, бірақ Н2О-мен эмульсия құрайды. Липидтер органикалық еріткіштерде ыдырайды - бензол, ацетон спирттері және т.б. Майлар өзінің физикалық қасиеттері бойынша түссіз, дәмсіз және иіссіз болады.

Құрылымы бойынша липидтер дегеніміз май қышқылдары мен спирттердің қосылыстары. Қосымша топтар (фосфор, күкірт, азот) қосқанда күрделі майлар түзіледі. Майлы молекулаға міндетті түрде көміртегі, оттегі және сутек атомдары кіреді.

Оларға спирттердің қалдықтары, карбон қышқылдары (қаныққан және қанықпаған), фосфор қышқылы, азотты негіздер, көмірсулар кіруі мүмкін. Жалпы алуан түрлілікке қарамастан, тұтастай алғанда, липидтер бір принцип бойынша құрылады және үш фрагменттерден тұрады: гидрофобты, гидрофильді және байланыстырушы қондырғы. Гидрофобты бөлік көмірсутек қышқылдарының көмірсутекті фрагменттерімен ұсынылған. Гидрофильді бөлікке фосфор қышқылы (фосфолипидтер), азотты негіздер (фосфатидтер) немесе көмірсу қалдықтары кіруі мүмкін. Байланыстырушы бірліктің рөлін әдетте эфир немесе амин топтары орындайды.

Липидтердің құрылымын схемалық түрде келесі түрде ұсынуға болады:

Жоғары май қышқылдары (ЖМҚ). Көптеген жоғары карбон қышқылдары мен оқшауланған, сондықтан оларды май қышқылдары деп те атайды. Биологиялық маңызды май қышқылдары қаныққан немесе қанықпаған болуы мүмкін. Қанықпаған қышқылдарда бір немесе бірнеше қос байланыс болады. Олардың жалпы құрылымдық ерекшеліктері:

• монокарбонды болып табылады;

• тармақталмаған көміртегі тізбегінен тұрады;

• тізбекте көміртек атомдарының жұп санды болуы;

• қосарлы байланыстың цис- конфигурацияда болуы (егер бар болса).

Липид құрамындағы спирттер:

• жоғары бір атомды спирттер;

• көп атомды спирттер;

• аминдік спирттері.

Табиғи липидтердің көпшілігінде көп атомды спирттер: үш атомды глицерин мен спирттен тұрады

Липидтердің жіктелуі

• Көбінесе липидтерді қышқылдық (немесе сілтілі) гидролизге қатысты жіктеу болып табылады. Эфирлік байланыстағы сілтілі гидролизді сабындану деп те атайды, сондықтан гидролизге ұшырайтын липидтерді сабынданатындар деп те атайды.
• Липидтер қарапайым және күрделі болып бөлінеді. Қарапайым липидтердің құрамында тек көміртегі, сутегі және оттегі атомдары бар. Күрделі липидтердің құрамында айтылғаннан басқа қоспалар болады.
• Липидтер физикалық құрылымы бойынша қатты майлар мен сұйық майларға жіктеледі.
• Денеде болған кезде резервтік (тұрақты емес, тамақтануға тәуелді) және құрылымдық (генетикалық тұрғыдан анықталған) майлар болып бөлінеді.
• Тегі бойынша майлар өсімдік мен жануар майы болуы мүмкін.