Әңгімелер ✍️

I тарау

Отанның көмір алыбы жаңадан жасала бастаған шақ еді. Жаңа салынып жатқан көп барактар, жер көпелер. Бұл-қала.

Қаланың іші жер қазып жатқан, кірпіш тасып жатқан, ағаш жонып жатқан, ағаш тасып жатқан, балшық илеп жатқан, қыш қалап жатқан қыбырлаған адамдарға толған.

Алыпты құруға адамдар өлкенің төрт бұрышынан да келді...

Станцияға поезд келді.

Адамдар бірінің үстіне бірі жығылып, балаларын, жүктерін сүйретіп түсіп жатыр. Айқай, у-шу көбейе түсті.

— Ой, қайдан келесіңдер?

— Қарқаралыдан келеміз.

— Сарысудан келеміз!

— Новосібірден!

— Кубаньнан!

— Тамбовьтан!

Салынып жатқан екі қабат барактың алдынан бір қарттау адам өтіп барады. Тас қалаушы:

— Е, отағасы, қай жақтансыз? — деп сұрады.

— Сарысудан?

— Неге келдіңіз?

— Нан береді дейді ғой, шырағым!..

Станция басындағы адамдар топ-тобымен Трест басқармасына қарай ағылып жатыр. Алдыңғы топта томпақ бет, жуан қара жігіт келе жатыр. Бұл-Елемес батырақ.

Қасында арқалаған жүгі бар, ашаң бет, шоқша сақалды біреу келеді. Бұл-Ермек колхозшы.

Ортадағы топта бала арқалаған әйел келеді. Бұл-Жұмақұл.Қатарында жас жігіт, бұл -Жылқыбай. Артқы топта шал келеді. Бұл-бізге таныс кәдімгі Төлеп. Қатарында комсомолец-Мырзаш.

Төлеп:

— Алыбыңды қайтейін, шырақ, қартайғанда ақша тауып, осыдан он төрт жыл бұрын жоғалған балам-Рақметті іздемекшімін.

Мырзаш күлімсіреп:

— Әлі-ақ, түсінесің. Мен алып жасауға келе жатырмын. Бәріміз алып жасаймыз. Әлі өзің-ақ ұрынасың!

Төлеп басын шайқап:

— Жоқ, шырақ, енді біз ұрынудан кеттік.

Алыпқа әр түрлі адам келді. Алыпқа өмірі қала көрмеген, үсті-бастарын бит басқандар да келді. Қашқын да келді. Ағайынмен араздасқандар да келді.

Бірақ алып барлығын бауырына тартты.

Алыпқа күш керек еді.

Қабаттасқан гудоктар даусы, айқайлаған, шулаған адамдар даусы, трактор дыбыстары.

— Бұл-бұрынғы айдаладағы жеті-сегіз барактың орнына салынып жатқан үлкен алыптың қаласы.

Түн. Бұлт астында жылжыған ай. Әр жерде жылтыраған электр жарықтары, жай басып Төлеп келеді. Терезелерінен көмескі шамдары жылтыраған баракқа жақындады.

Төлеп ішіне кірді. Қараңғы коридор. Шеті есікке жақындады. Ішіне қарай итеріп еді, ашылмады. Іштен біреу итеріп, есікті ашты" Бұл Шымырбек комсомолец. Көйлекшең, қолында газет.

Төлеп сасулы.

Шымырбек:

— Сізге кім керек?

Төлеп үндемейді. Жүгін сүйретіп ішке кірді. Үйдің ішінде сығылысып алты төсек тұр. Шымырбек төсегінен басқасында жұмысшылар ұйықтап жатыр. Көмескі білте шам. Бөлме іші қою түтін. Терден есікке дейін шашылып жатқан қағаз, шүберек, киім-кешек. Үйдің іші әлденеше күн сыпырылмаған.

Төлеп жүгін босағаға қояды.

Төрге қарай жүруге қаймыққандай. Шымырбек аң-таң.

Төлеп Шымырбекке бір жапырақ қағаз ұсынды.

Онда: «Төлеп Бүркітбайұлы бірінші шахты, жүзінші бригадіде» делінген. Шымырбек көрсетіп:

— Сенің бригадың арғы шеттегі есікте.

Төлеп отыра кетті. Шымырбек те төсегіне отырды.

— Бұрынғы уақытта да үйлер дәл осындай еді өзгермепті ғой.

Төлеп күбір етті.

Таң атып келе жатыр. Шапақтаған таң сәулесі. Жермен тегістелуге жақындаған он шақты молалар. Ортасында бір тас қойған мола бар.

Молаларды аралап Төлеп пен Шымырбек келе жатыр.

Төлеп бұрынырақ тас қойған молаға келді. Артынан Шымырбек келе жатыр.

Төлеп келіп тізерлеп отырды. Қолдарын тізесіне қойды. Көзін жұмды. Сақалына қарай жас ақты:

Көзіне Күләндасы елестеді. Қолын жайып, бетін жапты.

Шымырбек аңырайып тұрып қалды.

Төлеп Шымырбекке қарады.

Шымырбек сасып, не істерін білмей, екі алақанымен бетін, жеңін сипай қойды.

Тас қойған мола, онда арабша жазу бар. Ол мынау:

«1916 жыл, 1 февраль.

Күләнда Төлепқызы, он бес жасында,

жауыз шахты иесі ағылшынның қолынан қаза тапқан!»

Даланы күңірентіп гудоктар айқайлады, бірінен кейін бірі, онан соң біразы қабаттасып айқайлады.

Сіріңке қораптары сияқты топтанған көп барактар. Көмірмен қап-қара болған шахты эстакаттары. Оңтүстік жақтағы үлкен барактары кабинетте столда алып шахты құрылысының начальнигі Шектібай отыр. Есіктен қарт шахтер Бейсен кірді. Қолында шамы бар. Шектібай басын көтеріп алды. Бейсен күлді.

— Тоқта, қимылдама! Көріп алайын. Е, е, отырысын бастықтардың отырысы сияқты-ақ. Сен төрешіл болып кетерсің!..

— Бейсеке, отырысым ұнады ма?

Бейсен столға келді.

— Ал, енді қолыңды бер, амандасайық.

— Шахтыдан келе жатып, терезең жарық болғанға еніп едім. Ойпырмай, түнімен отырғаның ба?

— Жұмыс көп, Бейсеке...

Шектібай сағатына қарады.

— Донбасқа барып тәжірибесін көріп, біздің шахты алыптың проектісін жасауға инженер Дәуір ұлын жібергенбіз. Бүгін келмекші... — деді Шектібай.

Трест инженері Кулевакин ішінде отыр еді. Ол қара нан мен арақ ішіп отыр еді. Терезе алдында жас жігіт тұр.

— Шахты алыптың бас инженері етіп бір қазақты жіберіп, ол тіптен бала дейді, институтты былтыр ғана бітіріпті, оның не бітіретінін білмеймін-Кулевакин.

— Атақты Вознесенский академиктің шәкірті дейді ғой, — деді жігіт.

— Қызық, оны қайдан есіттің?..

Инженер Кулевакин аузын ашып, біраз тұрып, рюмканы қағып салды.

...Станцияға жүйрік поезд келіп тоқтады. Станция басында төрт жерде электр шамы бар. Поездың буы бұрқырап, ысылдап тұр. Қараңғы түнді отты көздерімен тесіп, тіліп машина келе жатты. Поездан жүгін құшақтап жас жігіт түсті: үстінде сұр костюмы бар, галстук. Бұл-Рақмет. Жүгін көтеріп станцияға қарай жүрді.

Машина келіп поезд алдына тоқтады. Машинадан Шектібай түсті. Рақмет машинаның қатарынан байқамай өте берді.

— Донбастан келе жатқан инженерді білесіз бе? — деді Шектібай.

— Донбастан келе жатырмын — деп Рақмет бұрылып қарады.

— Ойбайау, танымай қалыппын ғой. Аман-сау келдің бе, Рақметжан? Күте-күте екі көзіміз төрт болды ғой!..

Екеуі амандасып қалды.

Шектібай Рақметті машинаға алып келді.

— Ә дегенде танымай, бір оқушы шығар деп қалдым — деді Шектібай күліп.

Шектібайдың кабинетінде Трестің бас инженеpi, Рақмет Шектібай үшеуі жоспарды көріп отыр.

— Донбастың тәжірибесін әбден тексердім. Барлық жағынан талқыладым. Ондағы инженерлер көп көмек берді. Мұндағы есеп негізінде жасалған проектіні Москва бекітті. Отыз миллион сом қаржы жұмсалатын болды — деді Рақмет.

— Енді тез іске кірісу керек — деді трестің бас инженері.

Ертеңіне күн шығып келе жатыр. Шектібай мен Рақмет жаңа шахтының болашақ штректері жүретін учаскені аралап жүрді. Анадай жерде машина тұр. Екеуі моланың басына келді. Шектібай тас қойған моланың жазуына қарады. Бұдан он төрт жыл бұрын осы моланың басында сөйлеген сөзі есіне түсті, одан кейін Күләнда көзіне елестеді.

Рақмет молаға қарамай, қала жаққа қарады.

— Біз тәулігіне алты мың тонна беретін шахты жасаймыз, не деген алып? — деді Рақмет.

Шектібайдың ойы үзіліп кетті.

— Шалқыған дала өзінің кеудесінде миллиондаған қара алтын жасырып тұр-ау — деді тағы да Рақмет.

Рақмет пен Шектібай молалардан шықты. Көк шептерден мойны асып ағарып моланың тасы тұрды. Шектібай еріксіз тағы молаға қарады. Шектібайдың осы тасты өз қолымен қойғаны көзіне елестеді. Осыдан он төрт жыл бұрын... Менің Рақмет кенет қалтасын сипалап, бір нәрсені іздеп Шектібайдың сөзін бөліп жіберді.

— Не іздедің?

— Бір техникалық формула есіме түсіп кеткені, блокнотым машинада қалып кеткен екен ғой...

Рақмет машинаға қарай жүгіріп кетті. Шектібай молаға қарады. «Төлепқызы» деген жазуды көрді. Шектібай машинаға барып кірді. Мола жөнінде айтайын деп оқталып еді, Рақмет ойланып, блокнотына бір сандарды жазып жатты.

Машина жүріп кетті. Рақмет жазумен болды. Машина тоқтасымен Рақмет түсіп жатқанда:

— Ертең қалалық комитетте техникалық мәжіліс бар ғой, Рақмет-ау.

Рақмет маңдайына қолын тосып, күнге қарай тұрып:

— Шаке, енді бастата беру керек — деді. Күн шығып найза бойы көтерілді. Рақмет үйіне кірді.

Инженер Рақметтің екі бөлмелі үйі бар. Ішкі үйде жатады. Ауызғы үйінде жұмыс істейді. Ұзын стол үсті жоспар, чертёждер, жаңа шахтының проектісі. Инженер Рақмет орындыққа отырып, көк Қағаздардағы жоспарларға тесіле қарады. Блокнотын алып бір нәрселер жазды. Тағы қарады, тағы жазды. Содан соң орындықтың арқасына сүйеніп ойға кетті. Бір уақытта чертёждеріне үңіліп тағы блокнотына жазды.

Қалалық партия комитетінің ішінде. Хатшының кабинетінде техникалық мәжіліс. Хатшы арық, орақ мұрынды қара жігіт, мәжіліс басқарып отыр.

Есіктің алдында екеу тұр. Бірі-трест инженеpi Кулевакин.

— Осылардың араласпайтын жері қалмады-ау. Мәжілісті де өздерінде шақырады, инженерлердің қолында билік қалды ма? — деді Кулевакин. Қоңырау сылдырады. Екеуі де ішке кірді. Мәжілісте трестің бас инженері де отыр. Шектібай да отыр. Бюро мүшелері теріс, инженерлер де көп.

— Инженер Дәуірұлы сөзіңді аяқтай бер — деді хатшы.

Рақмет алдында жаюлы тұрған көп жоспарына қарады.

— Сонымен, шахты күніне алты мың тонна көмір беру керек.

Бассейнде қазір он шахты болса, соның барлығының берген көмірін бір өзі беруі керек. Мұндай шахты жер жүзінде кемде-кем. Бұл толық механикаланған болуы керек. Барлық механизм электрмен жүреді. Көмірлерді қолмен шабу болмайды, машинамен шабылады. Ат айдаушы, откатчиктер болмайды. Электровоздар болады.

Кулевакин бір нәрсе жазып жатты.

— ...Көрсетілген срок үш жыл. Біз бұл срокпен санаспауымыз керек.

Трестің бас инженері Рақметке қадала қарады, хатшы да қарады.

— Бұл срокты қысқартуымыз керек. Бір жарым жылда бітіруіміз керек.

— Дұрыс — деді хатшы.

— Біраз шахтылар көмір бітіп жабылады, кейбіреулері жоспарды көміп, бұл жағдайдан шықпақшы. Дұрыс емес, одан да жаңа шахтыны тез бітіру керек...

Рақмет орнына отырып, орамалмен бетін сүртті.

— Қане, кім сөйлейді?

— Мен — деді инженер Кулевакин.

— Сөйле.

— Маған осы жұмыс бір түрлі баланың ойыншығы сияқты...

Жанның бәрі құлағын тіге қалды.

— ...Мен Донбастың, тәжірибесін білем, ондай алып шахты жасау үшін тәжірибе керек. Бізде ол жоқ. Инженеріңіздің, техниктеріңіздің ойы-түрі мынау-жас бала.

Кулевакин Рақметті көрсетті.

— Мысалы Донбастай алып шахты жасау үшін, бізге де сол керек. Біздің басқа шахтыларымыз ойыншық сияқты, ал мұнымен ойнауға болмайды. Трест пен Москва мұны неге ұмытады?

— Донбас шет мемлекеттен инженер алдырса, бұрын тәжірибесі болмады. Біз үшін Донбастың мол тәжірибесі бар, соны пайдалана білмек те болмай ма? — деді трестің бас инженері.

— Қалай болса да жас балаға сенуге болмайды ғой — деді. Кулевакиннің қасындағы хатшы орнынан қарғып тұрды.

— Бұ не деген сөз? Шеттен алтын беріп әкелген байлардың инженеріне сеніп, кеңес инженеріне, коммуниске сенбеу керек екен ғой?

Хатшы біраз үндемей, түрегеліп тұрды.

— Инженер Кулевакин келгелі шахты астына бір түскен жоқ, тағы да тәжірибем мол дейді-ау! — деді шетте отырған инженер Борисов.

— Инженер Дәуір ұлы біздің көмір пластыларымен жақсы таныс, алып шахты идеясын көтеріп, оның түрлі есептерін былтыр практикада жатып істеген. Инженер Дәуір ұлы әдепкі тапсырмамен Донбаста сегіз ай жатып, алып шахтыларын тексеріп, біздің шахтының проектісін жасаған. Оны Москва, Алматы сені жіберіп отыр. Сендер көмек бересіңдер. Шахтыны бүкіл Қазақстан болып құрамыз.

— Дұрыс!

— Дұрыс!

— Дұрыс айтады!

Керілген дала есепке алына басталды. Оймышталып картаға түсірілді.

...Онға жақын моланы айналдыра үлкен аумақты жерді ағашпен қорғандап тастаған. Іші, айналасы қыбырлаған адам. Ат-арба, трактор ,бір қақпадан вагондай тіркесіп олар кіріп жатыр, бір жағынан шығып жатыр. Арбамен, трактормен: құм-ағаш, тақтай, түрлі темір, кірпіш, әр түрлі материалдар әкеліп үйіп жатыр. Адамдар тұс-тұсынан жүгіріп тыным алмайды. Біраз жұмысшылар ұзыннан-ұзақ шұбатылып жіңішке темір жол салып жатыр. Айқайлаған адамдар даусы, сықырлаған арба дыбысы, күртілдеген трактор. Ағаш, тас, темірдің тарсылдауы-бәрі қосылып жер-көкке жарғандай. Жұмыс қызып жатыр. Жай тұрған, жай қимылдаған адам жоқ. Бәрі асығуда, барлығы да тыным алмай қимылдауда. Учаскеде электр столбалары қадалған.

II тарау

Бірінші шахтыда істейтін шахтерлер барактарына қайтты. Олардың ішінде Төлеп те, Елемес те қайтты.

Барак толған адам, шахтерлер киімдерімен жатыр. Төлеп келіп етігін шешіп, орнына құлай кетті, қозғалмай жатты да қойды. Елемес ішке кіріп, есіктің алдында біраз тұрды. Жан-жаққа қарады. Сығылысып шешінбей, жуынбай ұйықтап жатқан шахтерлерді көрді. Бір жас бала жылады. Елемес орнына келді. Қисайып жатты. Біраздан соң басын көтеріп алды:

— Бұл өмір мені зеріктірді, ауылдан зерігіп шығып, бұл жерден жаңалық болмас па деп едім. Бәрі-бір сол өмір. Бит, кір, жылау, нан жеу... Қайта қысылып кетті. Маған дала жақсы... — деді.

Қасында жатқан шал:

— Зеріксең жаңа салынып жатқан шахтыға бар. Сонда молаларды бұзып жатыр дейді... Өлгендердің сүйегін жинап, шет жаққа алтынға өткізбекші дейді...

— Өй, қайдағы жоқты айтасың... Адам сүйегін алтынға алатын жынды бар дейсің бе, әлде шетте кісі өлмейді ғой дейсің бе?

Төлеп жөтеліп көзін ашты.

— Ол қай мола? — деді Елемес.

— Мына жатқан кісі бара беретін, анау алыстағы мола...

— Кім бара беретін! — деп Төлеп басын көтеріп алды.

— Сен. Немене, онда біреуің бар ма еді?

Төлеп орнынан ұшып тұрайын деп еді, тұра алмады. Біраз басын ұстап отырып, ине сұғып алғандай қарғып тұрды. Әңгіме айтып жатқанға жүгіріп барып, жағасынан ала түсті.

— Не дейсің, қақбас?

Онан соң жауап күтпестен, жалаң аяқ, жалаң бас есіктен шығып, жүгіріп ала жөнелді. Жүгіріп келе жатыр, үйден әңгімеден тек жаңа ғана, осы жолдың үстінде жатқандай «ой бауырым» деп еңіреп қоя берді.

— Жыламаңыз, жыламаңыз — деді артында біреу.

Бұл-Елемес еді. Төлеп оған қараған жоқ, есіткен жоқ. Үлкен ағаш қорғанға келіп кірді. Үйілген ағаш, тас, кірпіштердің арасымен жүгіріп отырып, қызы Күләнданың моласына барды. Моланы құшақтай жылады. Бұл арада ешкім жоқ, барлығы тамаққа кеткен. Төлеп еңіреп жылады.

— Қалқам, ең болмаса сүйегіңе де тыныштық бермеді-ау. Жер үстінде жүргізбей, жер астына тығып еді енді жер астына жатқызбайын деді-ау!.. Қалқам-ай, Күләндам-ай, енді қайтем? Кімнен жәрдем сұраймын?..

Елемес келді Біраз қарап тұрды. Оның да көзінен жас тамшылады.

— Тұрыңыз, түрегеліңіз...

Төлеп есітпейді. Елемес Төлептің иығынан көтеріп тұрғызды. Төлеп жұмулы көзін ашты. Көз жанарына жас толды. Моланың тасына көзін қадады. Тастан есіп шыққандай болып Төлептің көзіне Күләнданың күйі елестеді. Төлеп тасты құшақтай алды.

...Техникалық мәжілісте Рақмет:

— Инженер Кулевакин «Өлгендердің не жазығы бар?» — дейді. Осы да сөз бе? Өлгендердің бір жазығы болғандықтан істеп отырмыз ба? — деді.

Аудандық комсомол комитетінің хатшысы Красный:

— Рақметтікі дұрыс — деді.

«Өлгендердің жазығы» — деген сөз шыққанда, Шектібай Рақметті бөліп:

— Ол тас қойған молада жазық... — деп тоқтады.

Рақмет сөзінің артынан күліп:

— Сіз де әдет жағындасыз ба? — деді.

Шектібай сасып:

— Жоқ... Мен әншейін сенікі дұрыс дейін демекші едім-дей салды.

...Мола басында Төлептің көз алдына Илья елестеді.

— Мен баратын жеріне барам!-Елемес екеуі тұрып кете берді.

Жұмысшылар келе бастады.

Тағы да дауыс, айқай, трактор, гүрілдеу, электр жарығында топырақ, тас, құм тасып жүрген көп арбалар, аттар.

III тарау

Мәжілістен Рақмет пен Красный бірге шықты.

Екеуі жаңа шахты орнына барды.

Жұмыс қайнап қызып жатыр.

— Тарт жүгенді. Инженерге жол бер — деді Ермек колхозшы.

Жылқыбай артына бір қарады да, жүгіріп атын тарта бастады.

— Ештеңе етпейді, күте тұрамыз.

Екеуі моланың қасына келді. Красный молаға қарады.

— Жаңағы көп сөз болған молалар осы ғой...

— Е, осы. Бұл ескіліктің шырмауына оралған адамдарды қойсайшы!..

Рақмет күлді. Тас моланың алдында жатқан ұзын ағашқа екеуі отырды. Электр сәулесі жарық болып, тас моланың жазуын көрсетіп тұр... Бір мезгілде Рақметтің көзі жазуға түсіп кетті. Рақмет қадала түсті. Көзі шарасынан шығып, жақындай түсті. Рақмет қолымен ағашты тіреп, кейін шегінді. Бетінде қан қалмады. Алдына қарады, көзіне Күләнда елестеді. Көзі бұлдырап, басы айналып кетті. Біразға дейін қозғалмай қалды. Бір уақытта төбесінен балғамен қос қолдап қойып қалғандай, Рақмет «ойбай» деп етпетінен құлады. Содан қайтып тұрмай қалды. Красный орнынан қарғып тұрып, Рақметті құшақтай алды.

Бағанадан бері сыртта байқап екі адам тұр. Оның біреуі баяғы Сәду еді.

— Әне, соғып кетті, я құдіреті күшті құдай! Қабірді бұзам деп еді кереметін көрсетті. Бұл қабырда шәйіт өлген қыз бар. Өзім осы қызды қорғаймын деп, өлім аузынан қалғанмын.

Красный Рақметті көтеріп тұрғызды.

— Не болды, не болды? — деді.

Рақмет үндемеді, жауаптың орына үлкен көздерінен ipi-ipi жастар домалады. Сезбеген төрт жұмысшы мен десятник.

— Молаларды бұзуға рұқсат етесіз бе? — деді десятник Рақметке.

Рақмет саңырау сияқты жауап бермей, жансыз адам сияқты мелшиіп қатып қалды.

— Рақмет, саған не болды? — деп Красный Рақметтің бетін сипады.

Рақмет содан кейін селк етіп, жұмысшыларға қарады. Кенет бұрылып Красныйға қарады: «Тегістен бұзып, топырағын алып кетуге бұйрық беремін!» — деді.

Содан соң өзі алды-артына қарамай, тез-тез басып, кетті де қалды. Артынан Красный келе жатыр. Рақмет екеуі қатарласты.

— Рақмет, мәжілісте айқай салған өзің емес пе едің, бұл қай бостығың?

Рақмет біраз үндемей жүрді.

— Володя, кешірерсің, тіптен ойламаған жерден... Әңгіме бостықта емес, ол менің апам еді.

— Өзің емес пе едің, өлген адам түгіл, өз басымды берем деген? Жұмысшылардың босап қалуы мүмкін...

— Әңгіме, онда емес.. Мен апамды тірі деп жүрген едім, әкем айтпаған еді. Оның үстіне оның менің өлгенін қабірін бұзу үстінде білдім...

Красный үндеген жоқ.

— Володя, бұл менің бір қателігім болды. Мұны енді ұмытайық, еске алмайық. Ешкімге де айтпайық, мақұл ма?

— Мақұл — деді Красный.

Екеуі қол ұстасып айрылысты.

Инженер Рақмет үйіне келіп, төсекке отырды. Ойланды, мойнын төмен түсірді, бір уақытта басын көтеріп алды.

— Менің де жаным таза емес екен, ә? Мен де ескіліктенн сау емес екем, ә? Менде де тығылып жатқан сұмдық бар екен? Бұл қалай,ә?

Рақмет орнынан тұрып, олай-бұлай жылдам-жылдам жүріп кетті.

— Жоқ-жоқ, бұл әшейін...

— Бұл, менің тек адамды сүюшілігім, ақкөңілділігім. Әдетте апасы өлген күні інісі жыламай ма, бұ да сол ғой.

Рақмет қайтадан отырды.

Бетінде қорқыныш, қауіп сезініп, басын қайтадан көтеріп алды.

Красный не дейді: «Жұмысшылардың босап қалуы мүмкін!» Менің кесірімнен істемей қойса қайтем? Ол маған қылмыс емес пе? Оны мен қалай көтерем? Қалай? Қалай? Қалай? — деп Рақмет айқайлап жіберді. Қарғып тұрып, далаға жүгіре шықты.

...Жұмыс басында қызу бәсеңдеді.

— Инженерді құдай құдіретімен бір нәрсе соғып кетті — деді біреу айқайлап. Сәду жүгіріп келді.

— О, жұртшылық, қараңғы түнде әулие адамның моласын бұзып, не қара көрінді? Сендерді де соғып кетеді — деді.

Жұмысшылар жұмысын тастап, жиылысып қалды.

— Құдай-ай, өзің сақта, мұндай сұмдықты кім көріпті? — деді біреу.

— Құдай қайда! Өлген адамдардың сай-сүйегін қалай сырқыратамыз.

— Жаңа моланың басына бір ұзын от жанып, сөнгендей болды...

— Быссымылда деңдер!!!

— Құран оқып жіберіңдерші.

— Бізді не қара басты, мұсылманның баласы емеспіз бе?

— Қазір бәрімізді де жоқ қылады!

Сәду айқай салды:

— Тастаңдар жұмысты! Бұзбаңдар моланы!

Жұрт бет-бетімен шулады. Жұмыс тоқталды.

Тек комосомол бригадасы кірпіш, тас үйіп жатыр... Десятниктер келді. Біреу оларды көре салып:

— Қойыңдар айқайды! — деді.

— Біз де құдайға пендеміз, деуге қарсы жүре алмаймыз, жұмыс істемейміз — деді дәу қара жігіт. Бұл Ысқақ еді.

— Құдайды қайтесің, нан табудың қамын ойласайшы — деді Ермек.

— Тарт тіліңді, кәпір! Жоғал, көзіме көрінбе! — деп Ысқақ кимелеп кетті. Топты киіп -жарып, Мырзаш комсомолец келді.

Топтың ортасында Сәду тұр.

Сәду айқайлап:

— Кәне, тастаңдар жұмысты, жүріңдер ертерек! — деді.

Айғай-шу арасымен Мырзаш Сәдуге жақындады:

— Көкшетаудың кооператив ақшасын жеп, қашып кеткен мына сұм қайдан жүр?-Мырзаш иығынан ұстады.

— Ойбай өлтіреді..

— Құдайды айттың деп ұрып жатыр!..

— Ұста, комсомолды!

Жұрт Мырзашты жан-жақтан ентелеп қамай түсті. Ысқақ келіп, Мырзаштың жарасынан ұстады. Сәду сытыла жөнелді.

— Ұр! — деді біреу.

Осы уақытта біреу барлық күшімен:

— Тоқтаңдар! — деді ышқынып. Жұрт жалт қарасты. Рақмет жетіп келді. Айқай-шу тына бастады. Кейбіреулер топтан кете бастады.

— Бұл не айқай?-Рақмет ентігіп ортаға келді.

— Мені соқпақ түгі түк те қылған жоқ! Мола менің апамның моласы. Бұзыңдар моланы! — деп Рақмет жан-жағына қарады.

— Өздерің әлі-ақ түсінесіңдер. Біз бұ моланың орнына өмір жасаймыз, қызу жұмыс жасаймыз. Осы істеп жатқан жұмыс үшін өлгеннің қураған сүйек түгіл, тірі басымызды беруіміз керек. Көкетайлар-ай, басты беру керек, басты!

Рақметтің көзінен жас шығып кетті.

Менің алдымда тұрған сақалды шал-Алпысбай екі құрдас кеп қоя берді.

— Шырағым-ай, бізден бір білместік өтті!..

Жұрт біртіндеп жұмысқа кірісті.

— Шіркін, неткен жайдары еді?

— Айтқанының бәрі рас. Шын, ақпейілмен айтып тұр, жылап жіберді ғой.

— Ойпырмай, ұятқа қалдық-ау!..

Жұрт қайтадан жұмысқа кірісе бастады.

IV тарау

Ертеңіне Рақметті қалалық партия комитетінің хатшысы шақырып алды.

— Кеше жұмысшылар мола бұзбаймыз дегенде, алдарында жылап, есіркетіп, жалынып істепсің ғой — деді хатшы.

— Я, жыладым.

Рақмет төмен қарады.

Хатшы еңкейе түсті.

— Неге жылайсың? Большевиктер жылап істете ме, түсіндіріп, сендіріп істетпей ме?

— Мен жылағанда шын жүрегіммен сөйлеп, шыдай алмай көзімнен жас шығып кетті.

— Онан соң, социализм үшін басты беру керек деп жылады дейді. Біз басымызды берсек, жылап береміз бе?

Рақмет үндемеді.

— Онан соң сенің әкең не қызмет қылады?

— Білмеймін.

— Ендеше неге жылайсың?

— Жасымда қорлықты көп көріп, жасқаншақ болып қалғанмын.

— Қорлықты көп көрген адам, қайта қатаймай ма?

— Бірден қатайып кетпейтін көрінеді ғой...

— Сол мола сенің апаңды емес пе?

Рақмет сұп-сұр болып кетті, булығып қалды.

— Жоқ, жоқ, білмеймін...

Хатшы далаға шығып кетті. Рақмет өзіне-өзі:

— Сен Рақмет, социализм үшін өлетін болсаң, жылап, қайғырып өлесің бе? — деді ішінен.

— Жоқ, жоқ — деді өзінен-өзі. Біраз ойланып отырды.

— Қап, апам емес деп алдағаным қате болды.

Хатшы кіріп келіп:

— Не деп отырсыз?

— Жоқ, әшейін...

— Қане, қолыңды әкел. Қатаң бол, жігерлі бол, болат бол, сонда көпшілік соңыңнан ереді. Мен сенің ақкөңіл екеніңді сезіп отырмын. Бірақ ақкөңіл болмайтын жер көп-ақ қой. Осыны ұмытпа!

Рақмет келе жатыр. Қалаң ойда.

«Ақкөңіл болмайтын жер көп-ақ». Бұл не деген!?!.

— Кеше жұмысшыларды көтермелеген бір топ дұшпаны болды ғой, ендеше қатаң болу керек екен ғой... Ендеше ақкөңіл болмайтын жер де көп екен ғой... Мен бұрын мұны білмедім бе? Білдім ғой Ендеше кешегі не?..

Рақмет ойланып тұрып қалды.

— Ол қателік екен. Жылап тұрудың өзі әлсіздікті, жұмсақ жандылықты көрсетпей ме?.. Не деген ақымақтық!..

Рақмет шахты басқармасына келді. Шектібайдың кабинетіне кір. Шектібайдың қасында сақалды кісі отыр.

— Таныс, Рақмет, жаңа келген партком хатшысы — деді Шектібай.

— Алексей Петров.

— Рақмет Дәуір ұлы.

— Тіпті жақсы. Енді бірге жұмыс істейміз. Біз мына Шектібай екеуіміз ағылшын заманында бірге істескенбіз — деп күлді Алексей.

Рақмет орындыққа отырды.

— Сенің неге қабағың салыңқы? — деді Шектібай Рақметке.

— Кейінгі уақиғадан кейін іштен сақ болу керек екен-ау деймін...

— О, сөзсіз. Ертең бізге Крайком жіберген елу коммунист, елу комсомолец келеді.

Рақмет орнына қарғып тұрды. Шектібайдың мойнынан құшақтап алды.

— Енді істесіп көрейік!!

Мырзаш комсомол шахты құрылысы начальнигіне келді. Шектібай жұмысшылармен әңгімелесіп отыр еді.

— Кел, Мырзаш — деді Шектібай. Мырзаш түрегеліп тұрып:

— Сәду деген Көкшетау кооперативін жеп мың сом ақшасын жеп қашып кеткен еді сол кеше моланы бұзарда қараңғы жұмысшыларды өлтіріп, «жұмыстан бас тартыңдар» деп үгіттеді Оның қайда істейтінін білдім.

— Ол қай Сәду?

Шектібай ойға кетті. Баяғы шахты астында, құрдас қызды Джим алып кетті деген хабарды есіткендегі Сәдудің тұрысы көзіне елестеді.

— Қыздың өлейін деп жатқанында жаны ашымаған жауыз, қурап қалған сүйегіне жаны ашыпты ғой...

...Илья Афанасьев бірінші шахтының басқарушысы еді. Илья кабинетінің алдында далада екі адам тұрды. Бірі-Төлеп, бірі-Сәду. Төлеп әлі жылауда.

— Баяғы қызыңды өлтірген ағылшын. «Сүйегін қазып беріп жіберіңдер, кіресімен қосып шіркеуіме іліп қоям» — депті. «Болмаған күнде соғыс ашам» — депті, большевиктер қорыққанынан қазып жатса керек — деді Сәду сыбырлап.

Төлеп жылауын қойып, көзі ашылып, сұрланып кетті.

— Не дейсің? — Төлеп Сәдудің екі қарынан ұстады.

Сәду салмақпен айта берді.

— Қызың шәйіт кеткен. Кеше қаз деп тұрған инженер қалпақтай түсіп, жын соғып кетті. Жұмысшылар қазбаймын деп, ұрыс шығарып жатыр.

— Не дейді?

— Мені жастайымнан жақсы білесің ғой.

Төлеп жүгіріп ішке кетті. Илья терезеден қарап тұр. Сәдуге айқай салды:

— Сәду! Сен неге қалдың? Кір ішке!

Сәду жан-жағына қарап, қашуға болмайтын болған соң, ішке кірді. Төлеп жүгіріп, Ильяның кабинетіне кірді. Столға төніп жылай бастады:

— Шырағым, Илья, қызыма менен артық жаның атып еді, мына сұмдықтан құтқар. Қызымның сүйегін аршып алып, ағылшынға жіберейін деп жатыр дейді.

— Тоқта, жыламаңыз! Оны сізге кім айтты?

— Мына Сәду.

— Сәдуге сенуге бола ма? Әй, Сәду, бері келші!

Кіріп келе жатқан Сәду, қалтырап Ильяның алдына келіп тұрды.

— Баяғыда қызыңның өліміне жаны ашымаған Сәду, сүйегіне жаны ашып айтады ғой дейсіз бе? Қурап қалған сүйек кімге керек дейсіз? Қазір жаңа шахты ашылайын деп жатыр. Жаңадан үйлер салынайын деп жатыр. Ол шахты мен үйлер, Қарағанды жұмысшылары-сенікі менікі мен үшін. Біздің балаларымыз үшін.

— Қайдан сенікі мен менікі болсын? Үкімет үшін — деді.

— Төлеп, үкімет кім?

— Бастықтар да...

— Мен кіммін, Төлеп бастықпын ба?

— Бастықсың.

— Ендеше мен үшін болғаны ма?

— Солай шығар..

— Мен саған кіммін?

— Өзімсің, шырағым.

— Ендеше шахты біз үшін де.

Илья ойға кетті. Басын көтеріп алып:

— Сенің қызың үшін елімнен бас тарттым ба, Төлеп? — деді.

— Жоқ...

— Ендеше сенің қызыңа, оның сүйегіне қастық ойлайын ба, Төлеп?

— Жоқ.

— Олай болса маған неге сенбейсің? Алексейге, Шектібайға неге сенбейсің, жұмысшыларға неге сенбейсің, неге Сәдудің өсегіне сенесің, Төлеп?

— Саған сенбегенде кімге сенем...

— Ендеше қапаланба, жұмысыңды істей бер. Біздің үйге жиі келіп тұр. Балаң Рақметті қалай да тауып береміз.

Төлеп үндемеді. Телефон шылдырлады. Телефон соғып тұрған Шектібай.

— Илья, мен Сәду жөнінде айтайын деп едім...

Илья тыңдап болып, телефонды енді Сәдуге ала көзімен қарады.

Төлепке қарап:

— Көрдіңіз бе? Бәрін бүлдіріп жүрген, сен азғырып жүрген, Көкшетаудан жеп мың сом алып қашқан...

Илья Сәдуге қарады. Сәду дірілдеп, кейін шегіне түсті. Илья столдың шетінде ақ түймені басып қалды, хатшы жетіп келді.

— Қазір, милиция бөлімше хабар бер, мына бір қарақшыны алып кетсін!

Сәду қайтадан столға жақындады, дірілдеп, даусы қалтырап:

— Илья, кешір, жұмысшымын, наданмын, әкем де жұмысшы болған...

Төлеп төмен түсіріп отырған басын көтеріп алып:

— Сен қайдан жұмысшы бола қалдың? Неғылған бетіңде арың жоқ неме едің? Азуы алты қарыс Шорман байдың баласы емес пе едің? Өз алдыңа шахты ашам деп, әкеңе көнбей кетіп, азып-тозып қайтып келмеп пе едің?

— Ашуыңызды менен алмаңыз — деді қалтырап Сәду.

— Күйіп кетем ғой. Сен қайдан менің қамқоршым бола қалдың? Алты жыл қойыңды баққанда, таяқтан басқа не беріп едің, қызымды қорғаған Ильяларға қарсы шықпап па едің? Жуас болғанға төбеме секірдің ғой. Саған сеніп жүрген менде де ар жоқ екен!

Милиционер келді Сәдуді алып кетті.

Илья бір сөзді айта бергенде, ақсай басып біреу келді. Бұл Әліп еді, інісін көрген соң Төлептің басылған көңілі қайтадан қозды. Қайтадан көзінен жас шықты, жылап жіберді.

— Күләнданың моласын бұзып жатыр.

Әліп Төлеппен амандасты.

— Ешкім, келгелі біздің үйге неге бармадың?

— Таба алмадым — деді жай ғана Төлеп.

Әліп жайласып отырды. Ақырын ғана сөз бастады:

— Аға, қызыңның жанын алып қалу үшін Илья болсын, Шектібай, Алексей болсын, барлық жұмысшылар болсын, оққа қарсы жүгіріп еді... Сонда біреудің қызы үшін өлмеу деген ешкімнің ойында болған жоқ еді. Бүгін, міне, билік өз қолымызға тигенде өзіміз үшін құрып жатқанда мен үшін, Илья үшін, сол барлық жұмысшылар үшін, өзің үшін, Күләнданың әлдеқашан бұзылған моласын қимайсың ба? — деді.

Төлеп төмен қарап отырып:

— Мен сендерден кетіп қайда барам, бірақ қызым ол дүниеде тыныш жата алмады ғой — деді.

— Бәрекелді, өзің... «Ал, енді қауіптенетініңіз: қыздың өлгеннен кейі өмірі екен ғой?» — деді Әліп.

Төлеп басын изегендей болды.

— Төлеп тәрбиелеу керек, елімнен кейін өмір болмайтынын түсіндіру керек! — деді Илья. Біраздан соң Әліпке қарап:

— Сен жаңалықты білдің бе? Ленинградтан бір инженер қыз келетін болды, оны Трест біздің шахтыға берді. Фамилиясы Вознесенская.

— Онысы жақсы болған екен — деді Әліп.

— Ал, енді мен шахтыға түсем — деп Илья кетіп қалды.

Әліп қолындағы шамын, шапкесін стол үстіне қойды да:

— Келінін сағынып қалды, аға — деді.

Төлептің бетіне, қызарған көздеріне күлкі жүгірді.

Әліп:

— Мен қазір келем — деп сыртқа шығып кетті.

Төлеп жалғыз қалып отырып:

— Менікі дұрыс па? Әлде Әліптікі дұрыс па... Жұмысшылардікі дұрыс па? — деді өзіне-өзі.

Әліп келді.

— Бір шахтыда жүріп, бір-бірімізді таба алмағанымыз ұят екен, біздің үйге барайық — деді.

Екеуі далаға шықты.

...Шахты үстіндегі құрылыстың іргелері қаланып жатыр. Ағаш қорғаны сыртында телеграфтың сымындай қатарласып кірпіш үйлер салынып жатыр. Қимылдап, тынбай жұмыс істеп жатқан адамдар. Ана жерде, мына жерден шыға келгендей өсіп келе жатқан құрылыстар. Шахтының оң жағында жұмысшылардың уақытша жататын ағаш барактары. Бұлар ұзыннан-ұзақ салынған.

Тасшылар кірпіш, тас қалап жатыр. Балташылар ағаш шауып жатыр. Ағаш тасу, тас, темір, бетон, цемент тасу, арбаның сықырлауы. Айғай-шу, бұл-тынбай, біреуі ары, біреуі бері жүгіріп жүрген, қайнаған еңбек толқыны.

Шахты проходкасының жұмысы қызған. Бетоннан жасалған алып, төмен кететін шахты құдығының үстіне зор, ұлы мұнара орнатылған.

Құрылыс басында бір жас әйел жүр. Басында қызыл орамал. Рақметтер келе жатыр. Әйел Рақметтерге қарады. Әйел бұрылып кетті.

— Десятник!

Қарындашымен көкірегінен сипалап, десятник келді.

— Десятник, мына қабырға неге қисық қаланған?

Екеуі жаңа салынып жатқан шетін үйге барды. Рақметтер келе жатыр. Әйел тағы Рақметтерге қарады. Құлағынан құрылыс шулары кетіп, Рақметтің құлағына тағы естілді. Рақмет те келді. Жас әйелдің қасына жақындады.

— Жолдас Петров, біздің құрылысшы жас инженеріміз Анна Ковалева, танысыңыз — деді Рақмет.

Әйел әдемі қолын ұсынды.

V тарау

Түн. Рақметтер жататын барак терезелері шторланған. Терезелерден электр жарығы көшеге түсіп тұр. Инженер Кулевакин үйінде жалғыз өзі столда отыр, алдында бөтелке. Екі рюмка арақ ішіп, бір селедканы жеп алды. Әлден уақытта құлағы елеңдеп терезе жақтан бір дыбыс тыңдады. Өтіп бара жатқан арбаның жүргені естіді. Кулевакин арақтың тығынын жапты. Жайлап басып далаға шықты. Баракты жағалай жүріп айналды. Екінші жағындағы есікке барып кірді. Рақметтің есігін қақты, тыңдады, ешқандай дыбыс естілмеді. Тағы тыңдады. Инженер Кулевакин есікті ашты.

— Мүмкін бе?

Жауап болмады.

Үйдің ішіне қарады. Көзі жиюлы тұрған көп кітаптарға түсті. Ішкі үйге кірді. Төсекке көзі түсті... Қабырғаларды қарады. Төрдің алдындағы столға қарады, бір суретті көріп, жақындады. Суретті қолына алды. Бұл — Кулевакин ұстап тұрған Лизаның суреті еді. Лиза күліп тұр. Кулевакин тесіле қарады. Әлі қарап тұр, көзін айырғысы келмейді. Суреттің сыртындағы жазуын оқыды.

«Жаным, Рақмет, өмір бойы сені сүйетін жарың — Лиза».

Суретті тағы қарады: — Неткен сұлу, шіркін-ай!

Суретті қалтасына салды, стол үстінен ораулы көк қағазды алып, жағасынан көйлегінің ішіне салды. Есік жақты тыңдады, тыныштық, құлаққа ұрған танадай. Кулевакин ақырын басып далаға шықты. Есікті жапты. Жайына жүре берді.

..Даланың оңтүстік жағындағы үлкен кірпіш үй. Төбесінде қызыл жұлдыз, қызыл жалау. Үй алды сирек көк дала. Алыста салынып жатқан жаңа шахты құрылысы. Балғаның соғылуы, жұмысшылардың дабырлаған даусы, тарсыл-гүрсіл әр түрлі дыбыстар естіледі. Кірпіш үйдің маңдайында: «Қарағанды мемлекеттік көмір Tpeci» деген жазу бар.

Есіктің алдында инженер Кулевакин тұр. Түс уақыты, инженер Кулевакин күнге қарады. Көзін жұмды, ішке кіріп, ұзын коридорға түсіп, инженер Кулевакин абайлап алды, артына қарады. Коридордың орта шенінде есікке кірді. Есікті жапты, төрден столға барып, стол үстінде жатқан, ортасынан буылған бір шумақ қағазды алып, есікке қарады, тың тыңдады, қағаздың адресін оқыды: «Шахты құрылысының бас инженері Дәуір ұлына. Москва, ауыр өнеркәсіп комиссариаты».

Кулевакин буылған қағазды газетке орап, шығып жүре берді. Коридордың шетінде есікке кіріп, үйдің ортасындағы столға келіп отырды. Оң жағына қарады-стол бос, үстіне күн түсіп тұр. Инженер Кулевакин орамалымен бетінің терін сүртті. Сол жағына қарады-стол бос, есік жақтан тың тыңдады: біреу келе жатты, буылған қағазды столдың тартпасына сала салды, есіктен почтальон кірді.

— Инженер Дәуір ұлы бар ма? — деді. Кулевакин біраз кіріңкіреп:

— Немене? — деді.

— Телеграмма.

— Қане, әкеліңіз.

Почтальон әкелді. Кулевакин сығалап ішін көрді, Рақметті үйінен алған қыздың суреті көзіне елестеді.

— Тастап кетіңіз, қазір келеді.

— Онда қолыңызды қойыңыз.

Кулевакин қолын қойды. Почтальон шығып кетті. Инженер Кулевакин телеграмманы ашып қойды.

«Жиырмасында шықтым, Москва Қарағандыға жіберді. Күтіп ал! Сүйдім, Лиза».

Кулевакин қатты күрсінді.

— Қызық...-Инженер Кулевакин телеграмды бүктеп қалтасына салды-Оған бере қоймаспын...

Түн. Аспан бұлт. Жұлдыздар көрінбейді.Әлдеқайда поезд айқайлайды. Поезд жақындады. Станцияның басы олай-бұлай жүгірген адамдарға толған. Поезд келіп тоқтады. Поездан адамдар түсе бастады. Айқайлар, дауыстар естіле бастады. Электр жарығында поездан бір қыз түсті. Басын бір жақ құлағына қисайта киген қызыл берет. Жүктерін жерге қойып тұрды. Қайтадан жүріп электр шамының астына келді. Енді бетін анық көруге болады. Бұл бізге таныс жүз, бұл-Лиза Вознесенская. Қараңызшы, қандай келбетті. Міне, беті, көздepi күліп тұр, қуанышты, жүрегін ұстайды, алақтап жан-жағына қарайды. Олай-бұлай жүгіріп жүрген адамдарды көрді Лиза.

— Рақмет — деп айқайлады.

Лиза күледі, қандай қуанышты. Әдемі саусақтарын аузына апарып:

— Рақмет, ау, Рақмет! — деді бірақ жауап жоқ. Лизаның күлімдеген көздерінен қуаныш қашады. Қамыққандай болады.

— Шынымен келмеді ме екен? Лиза төмен қарайды, вагон жақтан чемоданын көтеріп бір әйел келеді.

— Лиза, адамың келмеп пе? Лиза тағы төмен қарайды. Басын көтереді. Үлкен қара көздерінде ренжудің таңбасы жатады.

— Треске телеграмма береміз дегенде, қарсы алатын адамым бар деп, қойғызып едім...

— Қане, Лизочка, ертеңге дейін қош бол, күйеуім күтіп тұр — деп әйел кетеді. Лиза артынан қарайды. Үлкен қара көздері жаспен қаймақтанады.

Лиза жүктерін көтеріп, станция ішіне кіреді. Жүк сақтайтынға жүгін тапсырды. Шал қабыл алды. Біраз Лизаға қарады, тамсанды:

— Сендей қыз бізде жоқ еді сүйгеніңе келгенсің-ay.

Лиза теріс қарап көздерін орамалмен сүртті. Квитанция алып далаға шықты. «Буфет» — деген жазуды көрді есігіне барды. Есік жабық. Есікке сүйеніп біраз тұрды. Көзіне Рақмет елестеді.

— Мүмкін, үйленіп қойған шығар... Жатақ үйді табу керек!

Лиза тез-тез басып, қалаға қарай кетті.

Лиза станциядан шығысымен тура көшемен жүріп отырып, өзі де білместен Рақмет үйінің есігінің алдына келді. Рақмет те құрылыстан келе жатып бір әйелді көрді. Бұл Лиза еді. Бірақ қараңғыда танымай үйіне кіріп кетті.

— Ол не қылған әйел? — деп ойлады Рақмет.

Төсегіне отырды. Ойға кетті. Есіне Лиза түсті.

Көзіне Ленинградта бақшада отырғаны елестеді. Рақмет терезесінің алдына Лиза жанап келді..

Рақметтің көзіне Лиза елестеді.

— Лизочка, жаным, сағындым — деді даусын шығарып.

Терезенің алдына келген Лизаның құлағы елең ете қалды. Қайдан шыққан дауыс екенін білмеді. Енді қайда жүрерін білмей дағдарып біраз тұрды.

Үйдің ішінде Рақмет. Терезе алдында Лиза.

Рақмет столға жүгірді. Лизаның суретін іздеп таба алмады. Чемоданын ашып Лизаның тағы бір суретін алды. Қарады: Лиза күліп тұр.

— Лизочка, қашан келесің?-суретін көкірегіне басты.

Ал Лиза терезе алдында тұр, терезе шторлы. Лиза қамығып тұр.

— Рақметтің ұмытқаны ғой...

Іште Рақмет cypeтті сүйді.

— Қалқам...

Лиза терезе алдында Рақмет ұмытты деп жылап тұр.

Ал Рақмет үйде Лизаны сағынып, суретін кеудесіне қысып тұр.

... Лиза ақырын басып жүріп баракты айналды. Тағы бір терезенің алдына келді. Есіктің алдына келді. Есіктен біреу шықты. Бұл инженер Кулевакин. Лиза қасына келді.

— Жолдас, жолаушылар түсетін үйді білесіз бе?

Кулевакин арешке шақты, Лизаның бетін көрді, көзін кең ашып кейін күлді.

— Кешірерсіз, Ленинградтан келе жатқан инженер Вознесенская сіз боласыз ба?

— Я...

— Тіптен жақсы, ішке кіріңіз, мен трестің инженерімін.

Амандасты. Лиза ішке кірді, орындыққа отырды.

— Ойпырмай, неге телеграмма бермедіңіз — деді Кулевакин-біз күте-күте әбден зарықтық қой.

Лиза күлді, бірақ қайғының таңбасы бетінде әлі жатыр.

— Тіптен шаршадым, телеграмма соққан адамым шықпады...

— Қап, онысы несі оңбағанның, сіз неге трестке соқпадыңыз?

Лиза жайласып отырды.

— Мұнда инженер Дәуір ұлы деген бар ма? — деді.

— Бар.

— Қалай, аман-есен бе?

— Е, біз еркектер, былай сөйлейміз: егер жігіт қыздармен кеп жүрсе, ол тіптен сау. Дәуір ұлы да солай.

Лиза шошып кетті, қабағын түйді. Бірақ сыр білдіргісі келмеді.

— Жақсы, қарындасым, сіздің атыңыз кім?

— Лиза.

— Лизочка, мен сіздің әкеңізді жақсы білем, атақты академик, ол қандай жақсы...

Лиза қолымен иегін сүйеп, столдың үстіне қарап мұңайып отырды. Кулевакин Лизаға қарады, көзі жайнады, тыпыршып отыра алмады.

— Лизочка, қандай көріктісіз, сіздей хордың қызы, атақты адамның қызы осындай далаға келе ме...

Лиза қалың ойда отырды. Бір уақытта:

— Инженер Дәуір ұлының үйін білесіз бе? — деді.

— Білем, алыста... Я, оны құттықтауыңызға болады...

— Неге?

— Жақында әйел алайын деп жүр.

Лиза селк етті. Сұп-сұр болып кетті, көзі аларып кетті. Көзін Кулевакиннен айырмай орнынан тұрды, сылқ етіп отыра кетті.

— Кешіріңіз, сіздің онымен бір қатынасыңыз бар ма еді?

— Я-жоқ... әншейін — деді Лиза.

Онан соң Лиза eciн жинап алғандай болды.

— Сіз маған адресін айтыңыз!

— Алыста.

— Жоқ, айтыңыз, мен қазір барам.

— Cізді ойламайтын адамды қайтесіз?

— Жоқ, қазір барам, айтыңыз!

— Айтайын, бірақ сізді есіне де алмайды...

— Үйленсе үйленген шығар, бірақ мені ұмытуы мүмкін емес.

Лизаның көзі қабырғада тұрған өзінің суретіне көзі түсіп кетті. Жүгіріп барды.

— Бұл қайдан жүр?

— Көшеден тауып алдым.

Лиза сенімсіз көзбен Кулевакинге қарап:

— Өзіме қайтып беріңіз — деді.

— Маған сыйлаңызшы.

— Сізге арналмаған ғой.

— Арнаңызшы маған.

— Жоқ, қайтып беріңіз.

— Ең болмаса, бүгінше тұрсын.

Лиза орнына келіп отырды. Бір өлең айтқан дауыс естілді. Бұл Рақметтің даусы еді. Лизаның құлағы елең ете қалғандай болды.

— Бұл кім?

— Әшейін, қазақтар ғой...

Рақмет үйінде отыр. Үй қабырғасының тасасында, өзінен көп болса он қадам жерде Лизасының отырғанын қайдан білсін!

«Лиза, Ленинградта неге қалды, неге телеграмма бермейді деді Телефон шылдырлады. Бұл шахты құрылысынан соғып тұрған Шектібай.

— Проходкада аз ғана кедергі болып қалды.

— Қaзіp барам — деді Рақмет.

Рақмет жүгіріп ала жөнелді. Кулевакин далаға шықты. «Таң атқанша келмейді адресін енді айтуға болады» деп ішке кірді.

Есіктің алдын электр шамдары жап-жарық қылып тұр. Инженер Анна келе жатыр. Рақметтің есігіне бұрылды, ішке енді. Есікті қақты, жауап болмады, ашып ішке кірді -Рақмет!

Рақмет жоқ, столдың үстінде тұрған қағазды алып, былай деп жазды. «Жаңа бізде орамалыңды қалдырып кетіпсің. Келші ана жұмыс жөнінде құрылыс басында сөйлесерміз. Оңаша жер табамыз ғой. Анна».

Лиза түрегеліп тұр. Кулевакин отыр.

— Адресін айтып беріңізші. Қазір барамын.

— Қоймадыңыз ғой, кешіріңіз, мен ойнап айтып едім, ол бізбен көршілес осы барактың сыртындағы есік, бізбен қабырғалас...

Лиза Кулевакинге ала көзімен қарады. Шығып кетті.

— Қазір келесіз ғой — деді Кулевакин.

Лиза жауап берген жоқ.

Жылдам басып Рақметтің есігіне келді. Есікке ене бергенде алдынан Анна шықты. Екеуі де бір-біріне сұстиып қарасты. Лиза ішке еніп кетті, есікті қаққан да жоқ, үйде ешкім де жоқ. Рақметтің жастығы көзіне оттай басылды. Барып кроватьқа отырып, алдына алып сипады. Алып қойып, столға барды. Аннаның, хатын көрді. Оқыды:

— Алайын деп жүрген жаңағы екен ғой, әрине, сүрінгендерге жұмыс үстінде де оңаша жер табылады. Мен алдымнан шығады деп жүргенде, бұл кісі т. біреудің үйіне орамалын тастап жүр екен ғой...

Лиза отырды, екі қолымен жағын сүйеді. Менің өзім әжептәуір адам көрінеді.

Есіктің, алдына екі адам келді бірі-Рақмет, бірі Алексей. Екеуі Рақмет есігің алдына келіп тоқтады.

Лиза ішінде отыр. Ештеңе сезбейді.

Рақметтер біраз тұрды.

— Ал, енді қош бол — деді Алексей.

— Жоқ, сізді мен шығарып салайын.

Рақмет Алексейге тисіп кетті.

...Лиза әлі отыр.

— Ол енді неге келмейді үйіне...

Қалың ойға кетті. Әбден қамыққан.

— Аннасымен оңаша жер тауып, сөйлесіп жүрген болар.

Лиза далаға шықты, жүрді. Осы уақытта арт жақтан біреу келді. Рақмет әлі, байқаған жоқ, ішке кіріп кетті. Лиза Кулевакиннің үйіне келді.

— Шай ішіңіз — деді Кулевакин.

— Ішпеймін. Жатсам... ұйқым келді.

— Ішке төсек салып қойдым, мен ауызғы үйге жатам.

Лиза ішке кірді, Кулевакин шайын қоя салып, олай-бұлай жүрді. Есіктен барып сығалады. Лизаның әдемі денесін көрді. Көйлегін көтеріп тұрған екі алмасын көрді. Екі жаққа қарап тамсанды, үйдің ортасына келді.

— Шіркін қандай екен.

Көзін мрамор статуясы елестеді. Тағы барып сығалады. Бірақ Лиза көрінбеді. Тағы олай -бұлай жүрді. Шыдай алмады, әрі-беріден соң гимнастика ойнады. Тіптен болмаған соң етпетінен түсіп, төсегіне жата қалды.

...Лиза жатыр. Үйдің іші жарық. Лиза көйлегін де шешпеген, көзі ашты, қабырғадағы Кулевакиннің суретіне көзі түсті. Түрегелді көйлегін сәл көтеріп, бәтеңкесін шешті. Түп-түзу әдемі балтырларын айқастырып отырды. Тұрып есіктің екі бұрап жапты. Шамды өшірді. Үйдің іші қараңғы. Тек төсекке даладағы электр шамының жарығы түсіп тұр, Лиза төсекке жатты. Төсектің үстінде электр сәулесі, Лиза басын көтеріп алды.

«Мен жаңа Рақметтің үйінде қалып, сонда неге жатпадым». Біраз отырды. Қайтадан жатты. «Керек болса өзі келер» — деді. Енді тынып жатқаннан кейін, алыстағы құрылыс дыбыстары үйдің ішіне зорға жетіп, болар-болмас естіп тұр.

...Кулевакинге ықылық тиді, селк-селк етеді. Тағы басын көтерді арақ ішпесін деп бөтелкені қарады, бөтелке бос. Қайтадан жата кетті.

VI тарау

Күндіз сағат 11-де Рақмет үйіне келді, отырды. Есікті біреу қақты.

— Кіріңіз.

Инженер Борисов келді.

— Қалай, Рақмет? Өтіп бара жатып кіре кетем, үйіңде бір болмайсың, құрылыстан шықпайсың.

Екеуі де үндемей біраз отырысты.

— Жаңалық, Рақмет, трестке Ленинградтан бір инженер қыз келді. Енді бір көркем... Вознесенская.

— Не дейді?

Рақмет орнынан қарғып тұрып, есікке жүгіріп барып қайтып келді.

— Қайда жатады?

Борисов таңырқап Рақметтің басынан аяғына дейін қарап шықты.

— Кулевакиндікіне түсіпті, ол бұрыннан алайын деп жүрген қызым дейді ғой.

— Не дейсің?-Рақмет столды қойып қалды-Кім алады деймін саған?

Борисов сескеніп, шегіне түсті.

— Мен қазір барып сөйлесем!

Есікке тура жүгірді. Шыға берісте тұрып қалды да, қайта айналып келді.

— Keшip, Коля, мен саған айқайлап жіберіппін...

Борисов күлді. Екеуі де далаға шықты. Борисов қоштасып кетті, Рақмет Кулевакиннің есігіне барды. Есікті қақпастан ішіне еніп кетті. Ішкі үйге барды. Стол үстінде Лизаның суретін көрді. Қабырғадағы Кулевакиннің костюмын, оның үстінде Лизаның таныс орамалын көрді. Кроватьттың астындағы Лизаның өзіне таныс бәтеңкесін көрді. Рақмет қозғалмай қатып қалды.

«Суретін де беріп үлгеріпті. Бәтеңкесін де кроватьттың астына қойыпты...» деп ойлады.

Қабырғадағы орамалға көзі түсті.

«...Киімдерін де араластырып қойыпты...»

Жүгіріп далаға шықты. Лизаның күмістей күлкісі естілді. Рақмет қарады, алыста, Лиза мен Кулевакин қолтықтасып, күлісіп келе жатыр екен.

«...Өздері де араласыпты». менің үйіме кетті. Кіріп, ауызғы үйдің ортасына барып, қозғалмай тұрды да қалды.

«Бәсе, неге телеграмма бермейді түсінбедім десем». Біраз ойланды.

— Жоқ, жоқ, мүмкін емес!-Рақмет айқайлап жіберді. Терезеге қарап сүйеніп біраз тұрды. Терезенің ар жағы барактар. Бір әйел,бір еркек келе жатыр. Бірі — Анна. Рақметтің есігінің алдына келіп Анна бір нәрсені айтып күлді.

«Өзі жақсы екен-ау, осы уақытқа дейін бетіне де жөндеп қарамаппын-ау!» — деп ойлады Рақмет.

«Жоқ-жоқ, партия мүшесі болған соң бірін-бірі жақсы білу керек қой, мен соны айтам» — деп Рақмет өзінің бізге бір ойын ақтағандай болды. Анна қасындағысымен құшақтасып ішке кірді. Есік қағылды.

— Кіріңіз.

Анна күліп кірді.

— Түнде келгенімде жоқ екенсің...

— Оңаша жер іздеген сөзің не?— Рақметтің қабағында әлі ашудың ізі бар.

— Ол десятник Ваврилов туралы сенімен ақылдасайын деп едім, ол ылғи үй қабырғаларын қисық салады...

— Жете тексеру керек. Біліп істесе де, білмей icтесе де бір шара қолдану керек. Уақытты, қаржыны босқа шашуға болмайды ғой...

Біраз үндемей отырысты. Рақмет орнынан тұрды:

— Анна, саған бір сыр айтқым келіп тұр... Ішіме сыймай барады.

— Қане, айтшы.

— Менің... Менің... бір... сүйген адамым бар еді, сол осында келіпті.

— Вознесенская ма? — Анна күле сөйледі.

— Я, сол, телеграмма да берген жоқ, үйіме де келген жоқ...

— Ол келмесе сен бар, нең кетеді?

— Жоқ, бармаймын.

— Барасың, бір түкке тұрмайтын түсінбестік болып жүрген шығар.

— Әңгіме онда емес...

— Енді неде? Қане, қазір бар, сөйлес...

— Жоқ, онда отырып қалуым мүмкін, қазір шахтыға барамыз.

Телефон шылдырлады. Рақмет тыңдады:

— Я... қазір барайын... — екеуі де шығып кетті.

Лиза үйде, терезенің алдында сүйеніп тұр. Қалың ойда. Бір уақытта шошып оянғандай болды. Терезенің сыртына тесіле қарады. Рақмет бір әйелмен кетіп бара жатыр. Tіпті қарамайды. Лиза теңселіп зорға тұр, көз алдында столдар бұлдырап кетті, көзінен жас тамшылады (бұл зарығып сағынғандық па, әлде күйінгендік пе?).

«Шынымен-ақ менің жаныма, маған келмей, басқа адаммен кетіп бара жатыр ма?»

Келіп кроватьқа жата кетті.

Ауыз үйге Кулевакин келді. Ақырын ішкі үйдің есігін ашты, Кіріп, орындыққа отырды, Лиза көзін ашып жатыр.

Кулевакин Лизаның аяғына қарады, көзі жеп бара жатыр. Лиза аяқтарын жинап алды. Онан соң қайта созып, бұрынғысынан да көрнекті етті. Кулевакиннің көздері тесіп барады. Лизаның көкірегіне қарады, шашына қарады, бетіне қарады, тағы да аяғына қарады, шыдай алмады.

— Лизочка, сенен өтер қыз болар ма екен? Мен сені сүйем.

Лиза үндемеді.

Кулевакин ақырын кроватьқа келді, отырды, бетіне қарады, Лиза әлі үндеген жоқ... Лизаның ақырын аяқтарын сипады, онан соң шашын сипады, ақырын көкірегін сипады. Бетіне қуаныш жүгірді.

— Лизочка, сүйесің бе мені? Лиза үндемеді.

— Лиза, сүйесің бе? Лиза үндемеді.

Кулевакин сүюге еңкейді. Жақындап келеді Міне, таяу қалды. Тіптен келіп қалды. Осы уақытта Лиза қолымен қағып жіберді.

— Кет, жоғал, айуан! Кулевакин қарғып тұрды:

— Әшейін ойнап едім...

— Қасыма жолаушы болма! Лиза ұшып тұрды, жүгін алды:

— қош бол, мен пәтеріме кетем, мұндай әдетке үйір болмау керек қой, кеңес инженері, жолдас Кулевакин. Мен Рақметке кеттім, Рақметке, естідіңіз бе? Естіп алыңыз Рақметке!

Шығып жүре берді. «Бара кетейін». Рақметтің үйіне келді, есік ашық. Ақырын қарамен төрдің алдында төсек үстінде Рақмет отыр, алдында блокнот. Оның жазуына үңіліп Анна тұр. Қапылыс көрген адам болсаң сүюге бетін тосып тұр екен дейсің. Лиза көрді. Кірместен далаға шықты. Тұрды.

— Мейлі сүйген шығар, онда менің қандай ақым бар? Тек түсінісу, өзіне айту керек. Қазір болмайды. Мынаусынан да айрылып қалуы мүмкін...

Лиза жүгіріп кетті.

— Өзі келмесе, мен бармаймын — деді кетіп бара жатып.

Үйде Рақмет түрегеліп жүр. Анна отыр.

— Сен қазір бар оған, сөйлес... — деді Анна. Рақмет үндеген жоқ. Жым-жырт, шахтыдағы қимылдардың дыбысы үйге жаңа кіргендей болды.

— Бүгін жүз метр проходка еттік.

Рақмет қуанып кетіп, жүгіріп барып Аннаны құшақтай алды. Байқаусызда ернінен бір сүйіп алды. Онан соң жүгіріп есік жаққа кетті. Ернін сүртті.

— Кешір, Анна, байқаусызда... Тістеп қызып кетіппін.

Анна күлді.

— Ештеңе етпес, қызулық әркімде де болады ғой. Лизаны айтты енді.

Рақмет үндеген жоқ, төмен қарады. Анна қоштасып далаға шықты. Рақмет жалғыз өзі қалды. Ойланды, басын шайқады.

— Өзі келмесе, мен бармаймын...

VII тарау

Рақмет шахты құрылысы басқармасында кабинетте отыр. Сызықтар сызып, әрбір нәрсенің жоспарын жасап отыр. Есіктен ұзын қара десятник келді. Бері алып столдың үстіне қойды. Рақмет басын көтеріп алып, қаламын стол үстіне қойды:

— Әнеукүнгі уақиғаға себепші кім болды?

Десятник басын көтермей отырып:

— Мырзаш — деді.

Рақмет десятникке қадала қарады.

— Шақыр, Мырзашты.

Десятник ерініп, жақтырмағандай орнынан тұрды. Есік жаққа барды.

— Бір сағаттан кейін өзің кел!

Рақмет тағы жаза бастады. Проходкаға өткен жоспарды көрді. Күлімсіреді.

— Жүз жиырма метр, инженер Дәуір ұлы — деді.

Шахты құрылысы. Комсомолецтер бригадасы шахты үстіндегі кабинеттің темір бетонды үйлерінің қабырғаларын қалап жатыр.

Шет жақта жүрген десятникке Мырзаш келді. Екеуі біраз сөйлесіп тұрды. Сол уақытта күле қарап Шектібай келді.

— Мырзаш, мұнда неғып тұрсың?

Мырзаш тесіле қалшиып қалды.

— Жолдас начальник...

Онан соң босап, мұңайып төмен қарады:

— Мені Рақмет шақыртады, біз жарысқа түскенбіз, жұмыстан кеткім келмейді..

— Жұмысы бар адамның өзі неге келмейді. Жұмыстан қалдырып кеңсеге шақыртып — деді десятник теріс бұрылып.

Шектібай күліп қойып:

— Инженер шақырса бару керек — деді. Онан соң десятникке қабағын түйіп:

— Сен Рақметті жөндемей-ақ қой — деді Сырт бұрылып жүріп кетті.

...Кабинетте Рақмет пен Мырзаш, біріне-бірі қарсы отыр. Мырзаш төмен қарап отыр. Дәл төбесінде теңгедей жерінде шашы жоқ. Рақметтің көзі түсіп кетті. Рақмет төне қарады, түсі өзгеріп кетті. Аузын ашты, орнынан тұрды. Көзін айырмай столдан кетіп, бұрышқа барды.

— Жаным, сен кәдімгі Мырзашсың ба?

Рақмет қолын жая жүгіріп, Мырзашты құшақтай алды. Мырзаш таң қалып орнынан қарғып тұрды.

— Жиырмасыншы жылы детдомда бірге болған...

Рақметтің сөзін аяғына дейін күтпестен Мырзаш та құшақтай алды.

...Екеуі күлісіп, сөйлесіп отырғанда, бағанағы десятник келді.

Ол келіп отырмай жатып Рақмет:

— Сен неге алдайсың? — деді.

Десятник орындыққа отыра беріп:

— Я пірім — деді «Я пірім» — деген сөз десятниктің аузынан емес, отырған орындығының астынан шыққандай болды. Рақмет елең ете қалды. Кенет бір нәрсені ойлатарым қандай болды. Рақмет десятникке көзін тікті.Әлі қарап тұр... Көз алдында десятник жоқ болып, оның орына бұлдырап баяғы ұрылар елестеді:

— Ұры, қарақшы! Сен қалай кіріп алдың?

Қазірде десятниктің қара бұжыр беттеріне қарап тұрсаң баяғы Рақметтің аулындағы белгілі ұры, баукеспе-Сүлей. Сүлей тамсанды. Сескене бастады. Стол үстіне қойған бөрігін ала берді. Сол уақытта Алексей мен Шектібай келді.

— Мынау ұры, баукеспе, қарақшы, мен таныдым — деді асығып Рақмет.

Алексей қабағын түйіп десятникке қарады, десятник жерге қарады. Алексей Шектібайға қарады:

— Қазір приказ жазыңыз, жұмыстан шығарыңыз!

— Хатшы! — деп Шектібай айқай салды. Жүгіріп хатшы кірді. Айнала жұртты бір шолып, Шектібайдың қасына келіп отырды.

Шектібай айтып отыр:

— Десятник Сүлей Тасмағамбет ұлы ұры, қарақшы болғандықтан...

— Қазір жаптыру керек — деді Алексей.

— Наряд беретін үйдің қабырғасы қисық істетіп, қайтадан бұзылып, екі күн босқа кетті — деді Мырзаш.

Алексей мен Шектібай десятникті алып шығып кетті.

Бағанадан бері ойланып отырған Рақмет басын көтеріп алды, Мырзашқа қарады: «Ертеңнен арғы күні демалыс, ертең кешке біздің үйге барлық жастарды, қыздарды жи» — деді.

Мырзаш таң қалды.

— Ол неге керек?

— Ойын жасаймыз, біздің үйге қонақ боласыңдар.

Мырзаш шығып кеткенде есіктен жас жігіт кіріп келді. Ашаң, ұзын бойлы, аққұба, шашы артына қарай қайырылған. Келіп Рақметпен амандасты:

— Дмитрий Ермолин, инженер.

— Тіптен жақсы, біздің шахтыға келдіңіз ғой?

— Сізге көмекші етіп жіберді.

VІІІ тарау

Рақметтің үйі толы жастар. Бес-алты қыздар да бар. Жастар күлісіп, сөйлесіп отыр.

Орталарында қуанышты Рақмет, езуін жимай күліп отыр. Он жағында Мырзаш бригадир, сол жағында Ұлбосын комсомолка, бригадир. Ұлбосын десе Ұлбосын емес пе? Еркектей, дегеннің зорына қарашы! Міне, біз күліп тұрған Ұлбосынның өрескелдеу, сонымен бірге көркем бетін көреміз. Міне, кәдімгі біз білетін Жылқыбай, бұл жасқанып, қамығып отырған сияқты.

Есіктен үшінші проходка бригадасынан Мариям кіріп келді. Жұртты көріп ұялыңқырап төмен қарады. Үстінде көйлек болар, бірақ электр жарығымен қара болып, қара шашпен қосылып жарасып тұр. Шашы қысқа, желкесіне зорға жетеді. Дәл Лиза құсап қайырған. Шам жарығымен қара көздері жалт етіп, бір қарап өтті. Достарының қасына қарай жүгірді.

Рақмет орнынан тұрды.

— Міне, Марияш келді. Ең жақсысы.

Марияштың бетіне қызыл қан жүгіріп, қасындағы қыздың арқасына бетін жасырды. Қасындағы Жәмеш. Сары қыз, шашы да сары-ау. Өте қуанышты, күле береді.

— Марияш, неге ұяласың? Өзіміз ғой...

Марияш төмен қарап отыр. Толық қолдарын столдың үстіне салды. Сонан соң қайтып алды. Рақмет жан-жағына қарады. Шет жақта екі езуі құлағына дейін жетіп күліп отырған Малшыбайды көрді.

— Біз тіптен көңіл көтеруді білмей кетті. Шалдар сияқтымыз, неге күліп-ойнамаймыз.

Рақмет ажарлы жүзбен айнала қарап өтті.

— Комсомолдарға ойнап-күлуге болмайды деп, Жанбол-ақ қорқытып болды ғой — деді Ұлбосын. Сөйлеген сөздерінде де бір түрлі күшті, қайтпастық сезіліп тұр. Жанның бәрі бұрышта отырған кішкене жігітке қарады.

— Комсомолдар күліп-ойнамаулары керек, жұмыс істеуі керек — деді Жанбол.

Қыздар күліп жіберді, бәрінен де Ұлбосынның басым, бір түрлі өрескелдігін көрсетіп тұр.

Мырзаш та күліп отыр:

— Біздің медресенің шәкірті деп жүрген жоқсын ба, Жанбол?

Жанның бәрі күлді. Жанбол орнынан тұрды. Ешқайда қарамайды.

— Қайда барасың, Жанбол? — деді Рақмет.

— Кетем... менің — Онда өкпелеймін, бәріміз де өкпелейміз, кетпейсің ешқайда.

Қасында отырған Малшыбай күлісін жимай, етегінен тартып отырғызды.

— Ешқайда жібермеймін! — Өзінің сөзі екі құлағынан кетпейді.

Жанбол отырды. Қабағы жабыңқы.

Рақмет жымиып Малшыбайға қарады. Ол одан сайын күле түсті.

— Я, Малшыбай, неге сен қол-басыңды жуып жүрмейсің сені қыз қасына отырғызбайды ғой — Үйдің іші күліп, Малшыбай да күледі. Ашулануды білмейді. Әне Рақметке қарап күліп тұр. Екі езуі құлағына жетеді. Қандай ақкөңіл, қандай жақсы адам...

— Ұлбосын, сен барып жуындыршы! — деді күлкі арасында Мырзаш. Үйдің іші шуға толды. Сол шудың үстін басып Ұлбосынның даусы шықты:

— Жуындырсам жуындырам!

Малшыбай орнынан тұрды:

— Қап, болмас — деп өзінің езуі жиылмай, күліп шығып кетті. Жүрісінде де қуаныш, бақыттылық көрініп тұр! Жәмештің қасында Ксеня отыр. Көздері мөп-мөлдір, көк аспаннан ойып алғандай. Денесі құйып қойған Ұлбосын дерсің.

— Бұл арада көңіл көтеретін түк жоқ, біздің заводта қандай қызық еді..

Марияшты құшақтап Даша отыр. Екеуі әңгімелесіп күледі. Олардың қасында Аркаша. Қыздардың әңгімесіне қарап қызығып-ақ отыр.

— Қыздар, әңгімелеріңді маған да айтсаңдаршы!

Рақмет есітіп қойды:

— Марияш, Дария Кудряшова, әңгімелеріне Аркашаны да қатынастырыңдар!

Жанның бәрі соларға қарады:

— Қатыстырмаймыз, әнеукүні біз жарысқа шақырғанымызда, қыздармен не деп жарысам деген.

Тағы ду күлу. Аркаша шыдай алмады.

— Ал, түссін жарысқа, қане озып алыңдаршы!

— Малшыбай, Жылқыбай, Сарман, қыздармен жарысамыз, мақұл ма?

— Оза алмайсың!

— Озамыз!

Ұлбосын қарғып тұрды.

— Әкел қолыңды!

Екеуі қол алысты.

Ксеня айқай салды:

— Аркаша, бізден оза алмайсың!

...Ас үйде екі-үш әйел ет асып жатыр. Үлкен қазан, іші толған ет.

Ішкі үйден шығып Малшыбай келді. Әлі күлуде...

— Суларың бар ма?

Жас келіншек күлімсіреді.

— Байқұс-ау, оны қайтейін деп ең?

— Жуынып кел деп балалар бұйрық берді — деп күліп отыра кетті. Ішкі үйде Рақмет орнынан тұрып, ойын-сауықты өзі бастауға кірісті.

— Қане, қайсың гармонь тартасыңдар?

Ешкім үндемейді, бір-біріне қарап күліседі.

— Ешкім жоқ па? Шынымен ешқайсымыз тарта алмаймыз ба? Мынау ұят екен!

— Қарт гармоньшыны шақырамыз ба, намыс емес пе?

Тағы жан-жағына қарады.

— Ертеңінен бастап музыка үйірмесін ұйымдастыру керек. Музыка білмеу ұят!

— Мақұл, ұйымдастырайық!

— Мақұл!

— Мақұл!

— Жақсы!

Жастар шулап кетті.

Ксеня түрегелді.

— Маған берші.

— Бір нәрсе шығар!..

Жастар көтеріліп, қуанысып қалды. Гармоньды әперді, тарта жөнелді, қандай көңілді.

Қараңдаршы, өрескел дегеніңіз қаталау ма деймін! Саусақтары қалай майысып бара жатыр. Қыздар теңселіп отыра алмай отыр.

— Ауыз үйге шығып билейік!

— Ауыз үй кең!

— Билейік.

Жастар ауызғы үйге жүгіріп, қоршаланып отырып алды. Гармонь ойнақшытып дыбыс шығарды.

— Қандай көңілді.

Аркаша:

— Даша шықсын!

Рақмет:

— Даша, Даша!

Даша Рақметке бір қарап күлді де, ортаға түсіп, ала жөнелді. Музыка бабымен қол да соғылып жатыр. Даша бір баяулатып, бір бәсеңдетіп билеп жүр. Даша Рақметтің алдына келді.

Аркаша:

— Рақмет!

— Марияш!

— Рақметті сұраймыз!

Барлығы:

— Рақмет, Рақмет!

Рақмет ортаға түсті. Музыка дыбыстарының желілерін жерге сызғандай шыр айналып кетті. Бір отырады, бір тұрады...

Есік ашылды, Шектібай мен Алексей кірді. Екеуі де қуанышты:

— Бұл не той? Ұлбосын, күйеуге шығып қойған жоқсың ба? — деді Алексей күліп, айғайлап.

— Рақметпен билеп жатырмыз.

— Неге билегеніңді қоя қойдың, Рақмет! Біздің келуімізді пайдаланып жөнделіп алайын дедің бе? — деді Шектібай.

Ұлбосын барлық даусымен айқай салды:

— Шектібайды сұраймыз!

Жастардың бәрі «Шектібай» деп айқайлады.

— Билей білмеймін.

— Билеп көріңіз!

— Өмірі билеп көрген емеспін!

Жастар тағы айқайлады:

— Шектібай жолдас, начальник!

— Билей алмаймын!

Шектібай кейіншектеп тұрғандай, тағы өзі күле береді.

Мырзаш жақындап келді. Шектібайдың құлағына аузын тақап:

— Билемегеніңіз ұят екен! — деді.

Жастар:

— Алексейді сұраймыз!

— Алексей, Алексей! — деп айқайлады.

Алексей билей жөнелді.

Би біткесін ішкі үйге кіріп жастар столға отырысты. Төр жақта Алексей мен Шектібай. Рақмет Жылқыбай мен Малшыбайдың қасында отыр.

Столдың үсті толған пышақ, вилка. Ет келді, алдымен әкеліп Жылқыбайдың алдына бір тарелке ет қойды.

Жылқыбай Малшыбайға бұрылып сыбырлады;

— Сен екеумізге бір табақ қой, сірә...

— Жоқ, Жылқыбай, сенің өзіңе бір табақ — деді Рақмет.

— Ала бер — деді Малшыбай.

Жағалай кісілер басына бір тарелкеден ет қойып жатыр.

Жылқыбай бес саусақты етке сала бергенде: «Тұра тұр» — деп Рақмет сыбырлады. Жылқыбай сескеніп, қолын тартып алды. Рақмет Жылқыбайдың қолына пышақ пен вилканы ұстатты, күлді.

— Мынаумен же.

ІX тарау

Күн шығып ыси бастады. Құрылыс жұмысы қызуда.

Алыстан жұмысшылардың уақытша жатқан ағаш барактары көрінеді. Қызыл кірпіш үйлердің тек төбесі ғана жабылмаған. Бұлар қатар-қатар тізіліп тұр. Айналасы ағаш, тас, кірпіш, топырақ». Жұмыс тоқталмай жұрт жатыр.

Алып шахты үстінде темір, тас, бетонды комбинат та күннен күнге биіктеп өсіп келеді.

Аркашаның бригадасы да, Ұлбосынның бригадасы да осында, ұлы аумақтың өте зор комбинат құрылысында өтеді.

Аркаша мен Малшыбай құм, цемент тасып жүр. Бұлар құрылыстың бір шетінде. Екінші учаскесінде Ұлбосынның бригадасы. Ұлбосын мен Ксеня шаршап, тас тасып жүр.

Аркашалар кірпіш алып келе жатқанда, Ұлбосындар бара жатады... Жолда қатарласқанда, Аркаша алақанын аузына ұстап:

— Оза алмайсың! — деп айқай салады.

Ұлбосын да алақанын аузына ұстап:

— Озамыз! — дейді.

Өз жұмыстарына кетеді де, тағы айналып кездескенде, Аркаша тағы айқайлап:

— Оза алмайсың! — дейді.

— Озамыз! — деп Ұлбосын жауап береді. Тағы да жұмыстарына кете береді. Аркаша жұмыстарын істеп жатқан өз жастарына күліп:

— Балалар! Қане, қыза қимылдаңдар! — деп айқай салады.

Ұлбосын да бригадасына барып:

— Қыздар! Қане, қызу қимылдаңдар! — деп айқай салады.

...Гудок айқайлады, шахты құрылысындағы жұмысшылар түскі тамаққа кете бастады, Аркашаға Малшыбай келіп:

— Тамаққа бармай, жұмыс істейік, мен балалармен келемін — деді.

Аркаша, бірі жүгіріп, бірі көріп, кейбіреулері күліп тұрғанда жұмысшыларға қарап тұрып:

— Мақұл — деді.

Бұлар отырды. Қыздарымен Ұлбосын келді.

— Аркаша, жүр тамаққа барамыз! Аркаша теріс қарады.

— Кете беріңіздер!

Ұлбосын күлді.

— Қулықтарын қараңдар, тамақ уақытында істеп бізден озбақшы ғой!

Қыздар шулап кетті.

— Бұл адалдық емес — деді Марияш.

— Біз де бармаймыз! — деді Ксеня.

— Кете беріңіздер, біз артынан барамыз — деді Аркаша.

— Алдарың келеді-ау, қане, қыздар, сендер де отырып алыңдар! — деді Ұлбосын. Қыздар отырып алды.

— Кете берсеңдерші — деді Аркаша қабағын түйіп.

— Кетпейміз!

Аркаша тістеніп қабағын түйіп отыр. Ауық-ауық ала көзімен қыздарға қарап қояды, төмен қарап отырды. Қыздар кетпей қойғансын Аркаша ашуланған күнінде орнынан ұшып тұрып:

Онан соң жауап күтпестен, жалаң аяқ, жалаң бас есіктен шығып, жүгіріп ала жөнелді. Жүгіріп келе жатыр, үйден әңгімеден тек жаңа ғана, осы жолдың үстінде жатқандай «ой бауырым» деп еңіреп қоя берді.

— Жыламаңыз, жыламаңыз — деді артында біреу.

Бұл — Елемес еді. Төлеп оған қараған жоқ, есіткен жоқ. Үлкен ағаш қорғанға келіп кірді. Үйілген ағаш, тас, кірпіштердің арасымен жүгіріп отырып, қызы Күләнданың моласына барды. Моланы құшақтай жылады. Бұл арада ешкім жоқ, барлығы тамаққа кеткен. Төлеп еңіреп жылады.

— Қалқам, ең болмаса сүйегіңе де тыныштық бермеді-ау. Жер үстінде жүргізбей, жер астына тығып еді енді жер астына жатқызбайын деді —ау!.. Қалқам-ай, Күләндам-ай, енді қайтем? Кімнен жәрдем сұраймын?..

Елемес келді Біраз қарап тұрды. Оның да көзінен жас тамшылады.

— Тұрыңыз, түрегеліңіз...

Төлеп есітпейді. Елемес Төлептің иығынан көтеріп тұрғызды. Төлеп жұмулы көзін ашты. Көз жанарына жас толды. Моланың тасына көзін қадады. Тастан есіп шыққандай болып Төлептің көзіне Күләнданың күйі елестеді. Төлеп тасты құшақтай алды.

...Техникалық мәжілісте Рақмет:

— Инженер Кулевакин «Өлгендердің не жазығы бар?» — дейді. Осы да сөз бе? Өлгендердің бір жазығы болғандықтан істеп отырмыз ба? — деді.

Аудандық комсомол комитетінің хатшысы Красный:

— Рақметтікі дұрыс — деді.

«Өлгендердің жазығы» — деген сөз шыққанда, Шектібай Рақметті бөліп:

— Ол тас қойған молада жазық... — деп тоқтады.

Рақмет сөзінің артынан күліп:

— Сіз де әдет жағындасыз ба? — деді.

Шектібай сасып:

— Жоқ... Мен әншейін сенікі дұрыс дейін демекші едім-дей салды.

...Мола басында Төлептің көз алдына Илья елестеді.

— Мен баратын жеріне барам!-Елемес екеуі тұрып кете берді.

Жұмысшылар келе бастады.

Тағы да дауыс, айқай, трактор, гүрілдеу, электр жарығында топырақ, тас, құм тасып жүрген көп арбалар, аттар.

III тарау

Мәжілістен Рақмет пен Красный бірге шықты.

Екеуі жаңа шахты орнына барды.

Жұмыс қайнап қызып жатыр.

— Тарт жүгенді. Инженерге жол бер — деді Ермек колхозшы.

Жылқыбай артына бір қарады да, жүгіріп атын тарта бастады.

— Ештеңе етпейді, күте тұрамыз.

Екеуі моланың қасына келді. Красный молаға қарады.

— Жаңағы көп сөз болған молалар осы ғой...

— Е, осы. Бұл ескіліктің шырмауына оралған адамдарды қойсайшы!..

Рақмет күлді. Тас моланың алдында жатқан ұзын ағашқа екеуі отырды. Электр сәулесі жарық болып, тас моланың жазуын көрсетіп тұр... Бір мезгілде Рақметтің көзі жазуға түсіп кетті. Рақмет қадала түсті. Көзі шарасынан шығып, жақындай түсті. Рақмет қолымен ағашты тіреп, кейін шегінді. Бетінде қан қалмады. Алдына қарады, көзіне Күләнда елестеді. Көзі бұлдырап, басы айналып кетті. Біразға дейін қозғалмай қалды. Бір уақытта төбесінен балғамен қос қолдап қойып қалғандай, Рақмет «ойбай» деп етпетінен құлады. Содан қайтып тұрмай қалды. Красный орнынан қарғып тұрып, Рақметті құшақтай алды.

Бағанадан бері сыртта байқап екі адам тұр. Оның біреуі баяғы Сәду еді.

— Әне, соғып кетті, я құдіреті күшті құдай! Қабірді бұзам деп еді кереметін көрсетті. Бұл қабырда шәйіт өлген қыз бар. Өзім осы қызды қорғаймын деп, өлім аузынан қалғанмын.

Красный Рақметті көтеріп тұрғызды.

— Не болды, не болды? — деді.

Рақмет үндемеді, жауаптың орына үлкен көздерінен ipi-ipi жастар домалады. Сезбеген төрт жұмысшы мен десятник.

— Молаларды бұзуға рұқсат етесіз бе? — деді десятник Рақметке.

Рақмет саңырау сияқты жауап бермей, жансыз адам сияқты мелшиіп қатып қалды.

— Рақмет, саған не болды? — деп Красный Рақметтің бетін сипады.

Рақмет содан кейін селк етіп, жұмысшыларға қарады. Кенет бұрылып Красныйға қарады: «Тегістен бұзып, топырағын алып кетуге бұйрық беремін!» — деді.

Содан соң өзі алды-артына қарамай, тез-тез басып, кетті де қалды. Артынан Красный келе жатыр. Рақмет екеуі қатарласты.

— Рақмет, мәжілісте айқай салған өзің емес пе едің, бұл қай бостығың?

Рақмет біраз үндемей жүрді.

— Володя, кешірерсің, тіптен ойламаған жерден... Әңгіме бостықта емес, ол менің апам еді.

— Өзің емес пе едің, өлген адам түгіл, өз басымды берем деген? Жұмысшылардың босап қалуы мүмкін...

— Әңгіме, онда емес.. Мен апамды тірі деп жүрген едім, әкем айтпаған еді. Оның үстіне оның менің өлгенін қабірін бұзу үстінде білдім...

Красный үндеген жоқ.

— Володя, бұл менің бір қателігім болды. Мұны енді ұмытайық, еске алмайық. Ешкімге де айтпайық, мақұл ма?

— Мақұл — деді Красный.

Екеуі қол ұстасып айрылысты.

Инженер Рақмет үйіне келіп, төсекке отырды. Ойланды, мойнын төмен түсірді, бір уақытта басын көтеріп алды.

— Менің де жаным таза емес екен, ә? Мен де ескіліктенн сау емес екем, ә? Менде де тығылып жатқан сұмдық бар екен? Бұл қалай,ә?

Рақмет орнынан тұрып, олай-бұлай жылдам-жылдам жүріп кетті.

— Жоқ-жоқ, бұл әшейін...

— Бұл, менің тек адамды сүюшілігім, ақкөңілділігім. Әдетте апасы өлген күні інісі жыламай ма, бұ да сол ғой.

Рақмет қайтадан отырды.

Бетінде қорқыныш, қауіп сезініп, басын қайтадан көтеріп алды.

Красный не дейді: «Жұмысшылардың босап қалуы мүмкін!» Менің кесірімнен істемей қойса қайтем? Ол маған қылмыс емес пе? Оны мен қалай көтерем? Қалай? Қалай? Қалай? — деп Рақмет айқайлап жіберді. Қарғып тұрып, далаға жүгіре шықты.

...Жұмыс басында қызу бәсеңдеді.

— Инженерді құдай құдіретімен бір нәрсе соғып кетті — деді біреу айқайлап. Сәду жүгіріп келді.

— О, жұртшылық, қараңғы түнде әулие адамның моласын бұзып, не қара көрінді? Сендерді де соғып кетеді — деді.

Жұмысшылар жұмысын тастап, жиылысып қалды.

— Құдай-ай, өзің сақта, мұндай сұмдықты кім көріпті? — деді біреу.

— Құдай қайда! Өлген адамдардың сай-сүйегін қалай сырқыратамыз.

— Жаңа моланың басына бір ұзын от жанып, сөнгендей болды...

— Быссымылда деңдер!!!

— Құран оқып жіберіңдерші.

— Бізді не қара басты, мұсылманның баласы емеспіз бе?

— Қазір бәрімізді де жоқ қылады!

Сәду айқай салды:

— Тастаңдар жұмысты! Бұзбаңдар моланы!

Жұрт бет-бетімен шулады. Жұмыс тоқталды.

Тек комосомол бригадасы кірпіш, тас үйіп жатыр... Десятниктер келді. Біреу оларды көре салып:

— Қойыңдар айқайды! — деді.

— Біз де құдайға пендеміз, деуге қарсы жүре алмаймыз, жұмыс істемейміз — деді дәу қара жігіт. Бұл Ысқақ еді.

— Құдайды қайтесің, нан табудың қамын ойласайшы — деді Ермек.

— Тарт тіліңді, кәпір! Жоғал, көзіме көрінбе! — деп Ысқақ кимелеп кетті. Топты киіп -жарып, Мырзаш комсомолец келді.

Топтың ортасында Сәду тұр.

Сәду айқайлап:

— Кәне, тастаңдар жұмысты, жүріңдер ертерек! — деді.

Айғай-шу арасымен Мырзаш Сәдуге жақындады:

— Көкшетаудың кооператив ақшасын жеп, қашып кеткен мына сұм қайдан жүр?-Мырзаш иығынан ұстады.

— Ойбай өлтіреді..

— Құдайды айттың деп ұрып жатыр!..

— Ұста, комсомолды!

Жұрт Мырзашты жан-жақтан ентелеп қамай түсті. Ысқақ келіп, Мырзаштың жарасынан ұстады. Сәду сытыла жөнелді.

— Ұр! — деді біреу.

Осы уақытта біреу барлық күшімен:

— Тоқтаңдар! — деді ышқынып. Жұрт жалт қарасты. Рақмет жетіп келді. Айқай-шу тына бастады. Кейбіреулер топтан кете бастады.

— Бұл не айқай?-Рақмет ентігіп ортаға келді.

— Мені соқпақ түгі түк те қылған жоқ! Мола менің апамның моласы. Бұзыңдар моланы! — деп Рақмет жан-жағына қарады.

— Өздерің әлі-ақ түсінесіңдер. Біз бұ моланың орнына өмір жасаймыз, қызу жұмыс жасаймыз. Осы істеп жатқан жұмыс үшін өлгеннің қураған сүйек түгіл, тірі басымызды беруіміз керек. Көкетайлар-ай, басты беру керек, басты!

Рақметтің көзінен жас шығып кетті.

Менің алдымда тұрған сақалды шал-Алпысбай екі құрдас кеп қоя берді.

— Шырағым-ай, бізден бір білместік өтті!..

Жұрт біртіндеп жұмысқа кірісті.

— Шіркін, неткен жайдары еді?

— Айтқанының бәрі рас. Шын, ақпейілмен айтып тұр, жылап жіберді ғой.

— Ойпырмай, ұятқа қалдық-ау!..

Жұрт қайтадан жұмысқа кірісе бастады.

IV тарау

Ертеңіне Рақметті қалалық партия комитетінің хатшысы шақырып алды.

— Кеше жұмысшылар мола бұзбаймыз дегенде, алдарында жылап, есіркетіп, жалынып істепсің ғой — деді хатшы.

— Я, жыладым.

Рақмет төмен қарады.

Хатшы еңкейе түсті.

— Неге жылайсың? Большевиктер жылап істете ме, түсіндіріп, сендіріп істетпей ме?

— Мен жылағанда шын жүрегіммен сөйлеп, шыдай алмай көзімнен жас шығып кетті.

— Онан соң, социализм үшін басты беру керек деп жылады дейді. Біз басымызды берсек, жылап береміз бе?

Рақмет үндемеді.

— Онан соң сенің әкең не қызмет қылады?

— Білмеймін.

— Ендеше неге жылайсың?

— Жасымда қорлықты көп көріп, жасқаншақ болып қалғанмын.

— Қорлықты көп көрген адам, қайта қатаймай ма?

— Бірден қатайып кетпейтін көрінеді ғой...

— Сол мола сенің апаңды емес пе?

Рақмет сұп-сұр болып кетті, булығып қалды.

— Жоқ, жоқ, білмеймін...

Хатшы далаға шығып кетті. Рақмет өзіне-өзі:

— Сен Рақмет, социализм үшін өлетін болсаң, жылап, қайғырып өлесің бе? — деді ішінен.

— Жоқ, жоқ — деді өзінен-өзі. Біраз ойланып отырды.

— Қап, апам емес деп алдағаным қате болды.

Хатшы кіріп келіп:

— Не деп отырсыз?

— Жоқ, әшейін...

— Қане, қолыңды әкел. Қатаң бол, жігерлі бол, болат бол, сонда көпшілік соңыңнан ереді. Мен сенің ақкөңіл екеніңді сезіп отырмын. Бірақ ақкөңіл болмайтын жер көп-ақ қой. Осыны ұмытпа!

Рақмет келе жатыр. Қалаң ойда.

«Ақкөңіл болмайтын жер көп-ақ». Бұл не деген!?!.

— Кеше жұмысшыларды көтермелеген бір топ дұшпаны болды ғой, ендеше қатаң болу керек екен ғой... Ендеше ақкөңіл болмайтын жер де көп екен ғой... Мен бұрын мұны білмедім бе? Білдім ғой Ендеше кешегі не?..

Рақмет ойланып тұрып қалды.

— Ол қателік екен. Жылап тұрудың өзі әлсіздікті, жұмсақ жандылықты көрсетпей ме?.. Не деген ақымақтық!..

Рақмет шахты басқармасына келді. Шектібайдың кабинетіне кір. Шектібайдың қасында сақалды кісі отыр.

— Таныс, Рақмет, жаңа келген партком хатшысы — деді Шектібай.

— Алексей Петров.

— Рақмет Дәуір ұлы.

— Тіпті жақсы. Енді бірге жұмыс істейміз. Біз мына Шектібай екеуіміз ағылшын заманында бірге істескенбіз — деп күлді Алексей.

Рақмет орындыққа отырды.

— Сенің неге қабағың салыңқы? — деді Шектібай Рақметке.

— Кейінгі уақиғадан кейін іштен сақ болу керек екен-ау деймін...

— О, сөзсіз. Ертең бізге Крайком жіберген елу коммунист, елу комсомолец келеді.

Рақмет орнына қарғып тұрды. Шектібайдың мойнынан құшақтап алды.

— Енді істесіп көрейік!!

Мырзаш комсомол шахты құрылысы начальнигіне келді. Шектібай жұмысшылармен әңгімелесіп отыр еді.

— Кел, Мырзаш — деді Шектібай. Мырзаш түрегеліп тұрып:

— Сәду деген Көкшетау кооперативін жеп мың сом ақшасын жеп қашып кеткен еді сол кеше моланы бұзарда қараңғы жұмысшыларды өлтіріп, «жұмыстан бас тартыңдар» деп үгіттеді Оның қайда істейтінін білдім.

— Ол қай Сәду?

Шектібай ойға кетті. Баяғы шахты астында, құрдас қызды Джим алып кетті деген хабарды есіткендегі Сәдудің тұрысы көзіне елестеді.

— Қыздың өлейін деп жатқанында жаны ашымаған жауыз, қурап қалған сүйегіне жаны ашыпты ғой...

...Илья Афанасьев бірінші шахтының басқарушысы еді. Илья кабинетінің алдында далада екі адам тұрды. Бірі-Төлеп, бірі-Сәду. Төлеп әлі жылауда.

— Баяғы қызыңды өлтірген ағылшын. «Сүйегін қазып беріп жіберіңдер, кіресімен қосып шіркеуіме іліп қоям» — депті. «Болмаған күнде соғыс ашам» — депті, большевиктер қорыққанынан қазып жатса керек — деді Сәду сыбырлап.

Төлеп жылауын қойып, көзі ашылып, сұрланып кетті.

— Не дейсің?-Төлеп Сәдудің екі қарынан ұстады.

Сәду салмақпен айта берді.

— Қызың шәйіт кеткен. Кеше қаз деп тұрған инженер қалпақтай түсіп, жын соғып кетті. Жұмысшылар қазбаймын деп, ұрыс шығарып жатыр.

— Не дейді?

— Мені жастайымнан жақсы білесің ғой.

Төлеп жүгіріп ішке кетті. Илья терезеден қарап тұр. Сәдуге айқай салды:

— Сәду! Сен неге қалдың? Кір ішке!

Сәду жан-жағына қарап, қашуға болмайтын болған соң, ішке кірді. Төлеп жүгіріп, Ильяның кабинетіне кірді. Столға төніп жылай бастады:

— Шырағым, Илья, қызыма менен артық жаның атып еді, мына сұмдықтан құтқар. Қызымның сүйегін аршып алып, ағылшынға жіберейін деп жатыр дейді.

— Тоқта, жыламаңыз! Оны сізге кім айтты?

— Мына Сәду.

— Сәдуге сенуге бола ма? Әй, Сәду, бері келші!

Кіріп келе жатқан Сәду, қалтырап Ильяның алдына келіп тұрды.

— Баяғыда қызыңның өліміне жаны ашымаған Сәду, сүйегіне жаны ашып айтады ғой дейсіз бе? Қурап қалған сүйек кімге керек дейсіз? Қазір жаңа шахты ашылайын деп жатыр. Жаңадан үйлер салынайын деп жатыр. Ол шахты мен үйлер, Қарағанды жұмысшылары-сенікі менікі мен үшін. Біздің балаларымыз үшін.

— Қайдан сенікі мен менікі болсын? Үкімет үшін — деді.

— Төлеп, үкімет кім?

— Бастықтар да...

— Мен кіммін, Төлеп бастықпын ба?

— Бастықсың.

— Ендеше мен үшін болғаны ма?

— Солай шығар..

— Мен саған кіммін?

— Өзімсің, шырағым.

— Ендеше шахты біз үшін де.

Илья ойға кетті. Басын көтеріп алып:

— Сенің қызың үшін елімнен бас тарттым ба, Төлеп? — деді.

— Жоқ...

— Ендеше сенің қызыңа, оның сүйегіне қастық ойлайын ба, Төлеп?

— Жоқ.

— Олай болса маған неге сенбейсің? Алексейге, Шектібайға неге сенбейсің, жұмысшыларға неге сенбейсің, неге Сәдудің өсегіне сенесің, Төлеп?

— Саған сенбегенде кімге сенем...

— Ендеше қапаланба, жұмысыңды істей бер. Біздің үйге жиі келіп тұр. Балаң Рақметті қалай да тауып береміз.

Төлеп үндемеді. Телефон шылдырлады. Телефон соғып тұрған Шектібай.

— Илья, мен Сәду жөнінде айтайын деп едім...

Илья тыңдап болып, телефонды енді Сәдуге ала көзімен қарады.

Төлепке қарап:

— Көрдіңіз бе? Бәрін бүлдіріп жүрген, сен азғырып жүрген, Көкшетаудан жеп мың сом алып қашқан...

Илья Сәдуге қарады. Сәду дірілдеп, кейін шегіне түсті. Илья столдың шетінде ақ түймені басып қалды, хатшы жетіп келді.

— Қазір, милиция бөлімше хабар бер, мына бір қарақшыны алып кетсін!

Сәду қайтадан столға жақындады, дірілдеп, даусы қалтырап:

— Илья, кешір, жұмысшымын, наданмын, әкем де жұмысшы болған...

Төлеп төмен түсіріп отырған басын көтеріп алып:

— Сен қайдан жұмысшы бола қалдың? Неғылған бетіңде арың жоқ неме едің? Азуы алты қарыс Шорман байдың баласы емес пе едің? Өз алдыңа шахты ашам деп, әкеңе көнбей кетіп, азып-тозып қайтып келмеп пе едің?

— Ашуыңызды менен алмаңыз — деді қалтырап Сәду.

— Күйіп кетем ғой. Сен қайдан менің қамқоршым бола қалдың? Алты жыл қойыңды баққанда, таяқтан басқа не беріп едің, қызымды қорғаған Ильяларға қарсы шықпап па едің? Жуас болғанға төбеме секірдің ғой. Саған сеніп жүрген менде де ар жоқ екен!

Милиционер келді Сәдуді алып кетті.

Илья бір сөзді айта бергенде, ақсай басып біреу келді. Бұл Әліп еді, інісін көрген соң Төлептің басылған көңілі қайтадан қозды. Қайтадан көзінен жас шықты, жылап жіберді.

— Күләнданың моласын бұзып жатыр.

Әліп Төлеппен амандасты.

— Ешкім, келгелі біздің үйге неге бармадың?

— Таба алмадым — деді жай ғана Төлеп.

Әліп жайласып отырды. Ақырын ғана сөз бастады:

— Аға, қызыңның жанын алып қалу үшін Илья болсын, Шектібай, Алексей болсын, барлық жұмысшылар болсын, оққа қарсы жүгіріп еді... Сонда біреудің қызы үшін өлмеу деген ешкімнің ойында болған жоқ еді. Бүгін, міне, билік өз қолымызға тигенде өзіміз үшін құрып жатқанда мен үшін, Илья үшін, сол барлық жұмысшылар үшін, өзің үшін, Күләнданың әлдеқашан бұзылған моласын қимайсың ба? — деді.

Төлеп төмен қарап отырып:

— Мен сендерден кетіп қайда барам, бірақ қызым ол дүниеде тыныш жата алмады ғой — деді.

— Бәрекелді, өзің... «Ал, енді қауіптенетініңіз: қыздың өлгеннен кейі өмірі екен ғой?» — деді Әліп.

Төлеп басын изегендей болды.

— Төлеп тәрбиелеу керек, елімнен кейін өмір болмайтынын түсіндіру керек! — деді Илья. Біраздан соң Әліпке қарап:

— Сен жаңалықты білдің бе? Ленинградтан бір инженер қыз келетін болды, оны Трест біздің шахтыға берді. Фамилиясы Вознесенская.

— Онысы жақсы болған екен — деді Әліп.

— Ал, енді мен шахтыға түсем — деп Илья кетіп қалды.

Әліп қолындағы шамын, шапкесін стол үстіне қойды да:

— Келінін сағынып қалды, аға — деді.

Төлептің бетіне, қызарған көздеріне күлкі жүгірді.

Әліп:

— Мен қазір келем — деп сыртқа шығып кетті.

Төлеп жалғыз қалып отырып:

— Менікі дұрыс па? Әлде Әліптікі дұрыс па... Жұмысшылардікі дұрыс па? — деді өзіне-өзі.

Әліп келді.

— Бір шахтыда жүріп, бір-бірімізді таба алмағанымыз ұят екен, біздің үйге барайық — деді.

Екеуі далаға шықты.

...Шахты үстіндегі құрылыстың іргелері қаланып жатыр. Ағаш қорғаны сыртында телеграфтың сымындай қатарласып кірпіш үйлер салынып жатыр. Қимылдап, тынбай жұмыс істеп жатқан адамдар. Ана жерде, мына жерден шыға келгендей өсіп келе жатқан құрылыстар. Шахтының оң жағында жұмысшылардың уақытша жататын ағаш барактары. Бұлар ұзыннан-ұзақ салынған.

Тасшылар кірпіш, тас қалап жатыр. Балташылар ағаш шауып жатыр. Ағаш тасу, тас, темір, бетон, цемент тасу, арбаның сықырлауы. Айғай-шу, бұл-тынбай, біреуі ары, біреуі бері жүгіріп жүрген, қайнаған еңбек толқыны.

Шахты проходкасының жұмысы қызған. Бетоннан жасалған алып, төмен кететін шахты құдығының үстіне зор, ұлы мұнара орнатылған.

Құрылыс басында бір жас әйел жүр. Басында қызыл орамал. Рақметтер келе жатыр. Әйел Рақметтерге қарады. Әйел бұрылып кетті.

— Десятник!

Қарындашымен көкірегінен сипалап, десятник келді.

— Десятник, мына қабырға неге қисық қаланған?

Екеуі жаңа салынып жатқан шетін үйге барды. Рақметтер келе жатыр. Әйел тағы Рақметтерге қарады. Құлағынан құрылыс шулары кетіп, Рақметтің құлағына тағы естілді. Рақмет те келді. Жас әйелдің қасына жақындады.

— Жолдас Петров, біздің құрылысшы жас инженеріміз Анна Ковалева, танысыңыз — деді Рақмет.

Әйел әдемі қолын ұсынды.

V тарау

Түн. Рақметтер жататын барак терезелері шторланған. Терезелерден электр жарығы көшеге түсіп тұр. Инженер Кулевакин үйінде жалғыз өзі столда отыр, алдында бөтелке. Екі рюмка арақ ішіп, бір селедканы жеп алды. Әлден уақытта құлағы елеңдеп терезе жақтан бір дыбыс тыңдады. Өтіп бара жатқан арбаның жүргені естіді. Кулевакин арақтың тығынын жапты. Жайлап басып далаға шықты. Баракты жағалай жүріп айналды. Екінші жағындағы есікке барып кірді. Рақметтің есігін қақты, тыңдады, ешқандай дыбыс естілмеді. Тағы тыңдады. Инженер Кулевакин есікті ашты.

— Мүмкін бе?

Жауап болмады.

Үйдің ішіне қарады. Көзі жиюлы тұрған көп кітаптарға түсті. Ішкі үйге кірді. Төсекке көзі түсті... Қабырғаларды қарады. Төрдің алдындағы столға қарады, бір суретті көріп, жақындады. Суретті қолына алды. Бұл-Кулевакин ұстап тұрған Лизаның суреті еді. Лиза күліп тұр. Кулевакин тесіле қарады. Әлі қарап тұр, көзін айырғысы келмейді. Суреттің сыртындағы жазуын оқыды.

«Жаным, Рақмет, өмір бойы сені сүйетін жарың-Лиза».

Суретті тағы қарады:-Неткен сұлу, шіркін-ай!

Суретті қалтасына салды, стол үстінен ораулы көк қағазды алып, жағасынан көйлегінің ішіне салды. Есік жақты тыңдады, тыныштық, құлаққа ұрған танадай. Кулевакин ақырын басып далаға шықты. Есікті жапты. Жайына жүре берді.

..Даланың оңтүстік жағындағы үлкен кірпіш үй. Төбесінде қызыл жұлдыз, қызыл жалау. Үй алды сирек көк дала. Алыста салынып жатқан жаңа шахты құрылысы. Балғаның соғылуы, жұмысшылардың дабырлаған даусы, тарсыл-гүрсіл әр түрлі дыбыстар естіледі. Кірпіш үйдің маңдайында: «Қарағанды мемлекеттік көмір Tpeci» деген жазу бар.

Есіктің алдында инженер Кулевакин тұр. Түс уақыты, инженер Кулевакин күнге қарады. Көзін жұмды, ішке кіріп, ұзын коридорға түсіп, инженер Кулевакин абайлап алды, артына қарады. Коридордың орта шенінде есікке кірді. Есікті жапты, төрден столға барып, стол үстінде жатқан, ортасынан буылған бір шумақ қағазды алып, есікке қарады, тың тыңдады, қағаздың адресін оқыды: «Шахты құрылысының бас инженері Дәуір ұлына. Москва, ауыр өнеркәсіп комиссариаты».

Кулевакин буылған қағазды газетке орап, шығып жүре берді. Коридордың шетінде есікке кіріп, үйдің ортасындағы столға келіп отырды. Оң жағына қарады-стол бос, үстіне күн түсіп тұр. Инженер Кулевакин орамалымен бетінің терін сүртті. Сол жағына қарады-стол бос, есік жақтан тың тыңдады: біреу келе жатты, буылған қағазды столдың тартпасына сала салды, есіктен почтальон кірді.

— Инженер Дәуір ұлы бар ма? — деді. Кулевакин біраз кіріңкіреп:

— Немене? — деді.

— Телеграмма.

— Қане, әкеліңіз.

Почтальон әкелді. Кулевакин сығалап ішін көрді, Рақметті үйінен алған қыздың суреті көзіне елестеді.

— Тастап кетіңіз, қазір келеді.

— Онда қолыңызды қойыңыз.

Кулевакин қолын қойды. Почтальон шығып кетті. Инженер Кулевакин телеграмманы ашып қойды.

«Жиырмасында шықтым, Москва Қарағандыға жіберді. Күтіп ал! Сүйдім, Лиза».

Кулевакин қатты күрсінді.

— Қызық...-Инженер Кулевакин телеграмды бүктеп қалтасына салды-Оған бере қоймаспын...

Түн. Аспан бұлт. Жұлдыздар көрінбейді.Әлдеқайда поезд айқайлайды. Поезд жақындады. Станцияның басы олай-бұлай жүгірген адамдарға толған. Поезд келіп тоқтады. Поездан адамдар түсе бастады. Айқайлар, дауыстар естіле бастады. Электр жарығында поездан бір қыз түсті. Басын бір жақ құлағына қисайта киген қызыл берет. Жүктерін жерге қойып тұрды. Қайтадан жүріп электр шамының астына келді. Енді бетін анық көруге болады. Бұл бізге таныс жүз, бұл-Лиза Вознесенская. Қараңызшы, қандай келбетті. Міне, беті, көздepi күліп тұр, қуанышты, жүрегін ұстайды, алақтап жан-жағына қарайды. Олай-бұлай жүгіріп жүрген адамдарды көрді Лиза.

— Рақмет — деп айқайлады.

Лиза күледі, қандай қуанышты. Әдемі саусақтарын аузына апарып:

— Рақмет, ау, Рақмет! — деді бірақ жауап жоқ. Лизаның күлімдеген көздерінен қуаныш қашады. Қамыққандай болады.

— Шынымен келмеді ме екен? Лиза төмен қарайды, вагон жақтан чемоданын көтеріп бір әйел келеді.

— Лиза, адамың келмеп пе? Лиза тағы төмен қарайды. Басын көтереді. Үлкен қара көздерінде ренжудің таңбасы жатады.

— Треске телеграмма береміз дегенде, қарсы алатын адамым бар деп, қойғызып едім...

— Қане, Лизочка, ертеңге дейін қош бол, күйеуім күтіп тұр — деп әйел кетеді. Лиза артынан қарайды. Үлкен қара көздері жаспен қаймақтанады.

Лиза жүктерін көтеріп, станция ішіне кіреді. Жүк сақтайтынға жүгін тапсырды. Шал қабыл алды. Біраз Лизаға қарады, тамсанды:

— Сендей қыз бізде жоқ еді сүйгеніңе келгенсің-ay.

Лиза теріс қарап көздерін орамалмен сүртті. Квитанция алып далаға шықты. «Буфет» — деген жазуды көрді есігіне барды. Есік жабық. Есікке сүйеніп біраз тұрды. Көзіне Рақмет елестеді.

— Мүмкін, үйленіп қойған шығар... Жатақ үйді табу керек!

Лиза тез-тез басып, қалаға қарай кетті.

Лиза станциядан шығысымен тура көшемен жүріп отырып, өзі де білместен Рақмет үйінің есігінің алдына келді. Рақмет те құрылыстан келе жатып бір әйелді көрді. Бұл Лиза еді. Бірақ қараңғыда танымай үйіне кіріп кетті.

— Ол не қылған әйел? — деп ойлады Рақмет.

Төсегіне отырды. Ойға кетті. Есіне Лиза түсті.

Көзіне Ленинградта бақшада отырғаны елестеді. Рақмет терезесінің алдына Лиза жанап келді..

Рақметтің көзіне Лиза елестеді.

— Лизочка, жаным, сағындым — деді даусын шығарып.

Терезенің алдына келген Лизаның құлағы елең ете қалды. Қайдан шыққан дауыс екенін білмеді. Енді қайда жүрерін білмей дағдарып біраз тұрды.

Үйдің ішінде Рақмет. Терезе алдында Лиза.

Рақмет столға жүгірді. Лизаның суретін іздеп таба алмады. Чемоданын ашып Лизаның тағы бір суретін алды. Қарады: Лиза күліп тұр.

— Лизочка, қашан келесің?-суретін көкірегіне басты.

Ал Лиза терезе алдында тұр, терезе шторлы. Лиза қамығып тұр.

— Рақметтің ұмытқаны ғой...

Іште Рақмет cypeтті сүйді.

— Қалқам...

Лиза терезе алдында Рақмет ұмытты деп жылап тұр.

Ал Рақмет үйде Лизаны сағынып, суретін кеудесіне қысып тұр.

... Лиза ақырын басып жүріп баракты айналды. Тағы бір терезенің алдына келді. Есіктің алдына келді. Есіктен біреу шықты. Бұл инженер Кулевакин. Лиза қасына келді.

— Жолдас, жолаушылар түсетін үйді білесіз бе?

Кулевакин арешке шақты, Лизаның бетін көрді, көзін кең ашып кейін күлді.

— Кешірерсіз, Ленинградтан келе жатқан инженер Вознесенская сіз боласыз ба?

— Я...

— Тіптен жақсы, ішке кіріңіз, мен трестің инженерімін.

Амандасты. Лиза ішке кірді, орындыққа отырды.

— Ойпырмай, неге телеграмма бермедіңіз — деді Кулевакин-біз күте-күте әбден зарықтық қой.

Лиза күлді, бірақ қайғының таңбасы бетінде әлі жатыр.

— Тіптен шаршадым, телеграмма соққан адамым шықпады...

— Қап, онысы несі оңбағанның, сіз неге трестке соқпадыңыз?

Лиза жайласып отырды.

— Мұнда инженер Дәуір ұлы деген бар ма? — деді.

— Бар.

— Қалай, аман-есен бе?

— Е, біз еркектер, былай сөйлейміз: егер жігіт қыздармен кеп жүрсе, ол тіптен сау. Дәуір ұлы да солай.

Лиза шошып кетті, қабағын түйді. Бірақ сыр білдіргісі келмеді.

— Жақсы, қарындасым, сіздің атыңыз кім?

— Лиза.

— Лизочка, мен сіздің әкеңізді жақсы білем, атақты академик, ол қандай жақсы...

Лиза қолымен иегін сүйеп, столдың үстіне қарап мұңайып отырды. Кулевакин Лизаға қарады, көзі жайнады, тыпыршып отыра алмады.

— Лизочка, қандай көріктісіз, сіздей хордың қызы, атақты адамның қызы осындай далаға келе ме...

Лиза қалың ойда отырды. Бір уақытта:

— Инженер Дәуір ұлының үйін білесіз бе? — деді.

— Білем, алыста... Я, оны құттықтауыңызға болады...

— Неге?

— Жақында әйел алайын деп жүр.

Лиза селк етті. Сұп-сұр болып кетті, көзі аларып кетті. Көзін Кулевакиннен айырмай орнынан тұрды, сылқ етіп отыра кетті.

— Кешіріңіз, сіздің онымен бір қатынасыңыз бар ма еді?

— Я-жоқ... әншейін — деді Лиза.

Онан соң Лиза eciн жинап алғандай болды.

— Сіз маған адресін айтыңыз!

— Алыста.

— Жоқ, айтыңыз, мен қазір барам.

— Cізді ойламайтын адамды қайтесіз?

— Жоқ, қазір барам, айтыңыз!

— Айтайын, бірақ сізді есіне де алмайды...

— Үйленсе үйленген шығар, бірақ мені ұмытуы мүмкін емес.

Лизаның көзі қабырғада тұрған өзінің суретіне көзі түсіп кетті. Жүгіріп барды.

— Бұл қайдан жүр?

— Көшеден тауып алдым.

Лиза сенімсіз көзбен Кулевакинге қарап:

— Өзіме қайтып беріңіз — деді.

— Маған сыйлаңызшы.

— Сізге арналмаған ғой.

— Арнаңызшы маған.

— Жоқ, қайтып беріңіз.

— Ең болмаса, бүгінше тұрсын.

Лиза орнына келіп отырды. Бір өлең айтқан дауыс естілді. Бұл Рақметтің даусы еді. Лизаның құлағы елең ете қалғандай болды.

— Бұл кім?

— Әшейін, қазақтар ғой...

Рақмет үйінде отыр. Үй қабырғасының тасасында, өзінен көп болса он қадам жерде Лизасының отырғанын қайдан білсін!

«Лиза, Ленинградта неге қалды, неге телеграмма бермейді деді Телефон шылдырлады. Бұл шахты құрылысынан соғып тұрған Шектібай.

— Проходкада аз ғана кедергі болып қалды.

— Қaзіp барам — деді Рақмет.

Рақмет жүгіріп ала жөнелді. Кулевакин далаға шықты. «Таң атқанша келмейді адресін енді айтуға болады» деп ішке кірді.

Есіктің алдын электр шамдары жап-жарық қылып тұр. Инженер Анна келе жатыр. Рақметтің есігіне бұрылды, ішке енді. Есікті қақты, жауап болмады, ашып ішке кірді -Рақмет!

Рақмет жоқ, столдың үстінде тұрған қағазды алып, былай деп жазды. «Жаңа бізде орамалыңды қалдырып кетіпсің. Келші ана жұмыс жөнінде құрылыс басында сөйлесерміз. Оңаша жер табамыз ғой. Анна».

Лиза түрегеліп тұр. Кулевакин отыр.

— Адресін айтып беріңізші. Қазір барамын.

— Қоймадыңыз ғой, кешіріңіз, мен ойнап айтып едім, ол бізбен көршілес осы барактың сыртындағы есік, бізбен қабырғалас...

Лиза Кулевакинге ала көзімен қарады. Шығып кетті.

— Қазір келесіз ғой — деді Кулевакин.

Лиза жауап берген жоқ.

Жылдам басып Рақметтің есігіне келді. Есікке ене бергенде алдынан Анна шықты. Екеуі де бір-біріне сұстиып қарасты. Лиза ішке еніп кетті, есікті қаққан да жоқ, үйде ешкім де жоқ. Рақметтің жастығы көзіне оттай басылды. Барып кроватьқа отырып, алдына алып сипады. Алып қойып, столға барды. Аннаның, хатын көрді. Оқыды:

— Алайын деп жүрген жаңағы екен ғой, әрине, сүрінгендерге жұмыс үстінде де оңаша жер табылады. Мен алдымнан шығады деп жүргенде, бұл кісі т. біреудің үйіне орамалын тастап жүр екен ғой...

Лиза отырды, екі қолымен жағын сүйеді. Менің өзім әжептәуір адам көрінеді.

Есіктің, алдына екі адам келді бірі-Рақмет, бірі Алексей. Екеуі Рақмет есігің алдына келіп тоқтады.

Лиза ішінде отыр. Ештеңе сезбейді.

Рақметтер біраз тұрды.

— Ал, енді қош бол — деді Алексей.

— Жоқ, сізді мен шығарып салайын.

Рақмет Алексейге тисіп кетті.

...Лиза әлі отыр.

— Ол енді неге келмейді үйіне...

Қалың ойға кетті. Әбден қамыққан.

— Аннасымен оңаша жер тауып, сөйлесіп жүрген болар.

Лиза далаға шықты, жүрді. Осы уақытта арт жақтан біреу келді. Рақмет әлі, байқаған жоқ, ішке кіріп кетті. Лиза Кулевакиннің үйіне келді.

— Шай ішіңіз — деді Кулевакин.

— Ішпеймін. Жатсам... ұйқым келді.

— Ішке төсек салып қойдым, мен ауызғы үйге жатам.

Лиза ішке кірді, Кулевакин шайын қоя салып, олай-бұлай жүрді. Есіктен барып сығалады. Лизаның әдемі денесін көрді. Көйлегін көтеріп тұрған екі алмасын көрді. Екі жаққа қарап тамсанды, үйдің ортасына келді.

— Шіркін қандай екен.

Көзін мрамор статуясы елестеді. Тағы барып сығалады. Бірақ Лиза көрінбеді. Тағы олай -бұлай жүрді. Шыдай алмады, әрі-беріден соң гимнастика ойнады. Тіптен болмаған соң етпетінен түсіп, төсегіне жата қалды.

...Лиза жатыр. Үйдің іші жарық. Лиза көйлегін де шешпеген, көзі ашты, қабырғадағы Кулевакиннің суретіне көзі түсті. Түрегелді көйлегін сәл көтеріп, бәтеңкесін шешті. Түп-түзу әдемі балтырларын айқастырып отырды. Тұрып есіктің екі бұрап жапты. Шамды өшірді. Үйдің іші қараңғы. Тек төсекке даладағы электр шамының жарығы түсіп тұр, Лиза төсекке жатты. Төсектің үстінде электр сәулесі, Лиза басын көтеріп алды.

«Мен жаңа Рақметтің үйінде қалып, сонда неге жатпадым». Біраз отырды. Қайтадан жатты. «Керек болса өзі келер» — деді. Енді тынып жатқаннан кейін, алыстағы құрылыс дыбыстары үйдің ішіне зорға жетіп, болар-болмас естіп тұр.

...Кулевакинге ықылық тиді, селк-селк етеді. Тағы басын көтерді арақ ішпесін деп бөтелкені қарады, бөтелке бос. Қайтадан жата кетті.

VI тарау

Күндіз сағат 11-де Рақмет үйіне келді, отырды. Есікті біреу қақты.

— Кіріңіз.

Инженер Борисов келді.

— Қалай, Рақмет? Өтіп бара жатып кіре кетем, үйіңде бір болмайсың, құрылыстан шықпайсың.

Екеуі де үндемей біраз отырысты.

— Жаңалық, Рақмет, трестке Ленинградтан бір инженер қыз келді. Енді бір көркем... Вознесенская.

— Не дейді?

Рақмет орнынан қарғып тұрып, есікке жүгіріп барып қайтып келді.

— Қайда жатады?

Борисов таңырқап Рақметтің басынан аяғына дейін қарап шықты.

— Кулевакиндікіне түсіпті, ол бұрыннан алайын деп жүрген қызым дейді ғой.

— Не дейсің?-Рақмет столды қойып қалды-Кім алады деймін саған?

Борисов сескеніп, шегіне түсті.

— Мен қазір барып сөйлесем!

Есікке тура жүгірді. Шыға берісте тұрып қалды да, қайта айналып келді.

— Keшip, Коля, мен саған айқайлап жіберіппін...

Борисов күлді. Екеуі де далаға шықты. Борисов қоштасып кетті, Рақмет Кулевакиннің есігіне барды. Есікті қақпастан ішіне еніп кетті. Ішкі үйге барды. Стол үстінде Лизаның суретін көрді. Қабырғадағы Кулевакиннің костюмын, оның үстінде Лизаның таныс орамалын көрді. Кроватьттың астындағы Лизаның өзіне таныс бәтеңкесін көрді. Рақмет қозғалмай қатып қалды.

«Суретін де беріп үлгеріпті. Бәтеңкесін де кроватьттың астына қойыпты...» деп ойлады.

Қабырғадағы орамалға көзі түсті.

«...Киімдерін де араластырып қойыпты...»

Жүгіріп далаға шықты. Лизаның күмістей күлкісі естілді. Рақмет қарады, алыста, Лиза мен Кулевакин қолтықтасып, күлісіп келе жатыр екен.

«...Өздері де араласыпты». менің үйіме кетті. Кіріп, ауызғы үйдің ортасына барып, қозғалмай тұрды да қалды.

«Бәсе, неге телеграмма бермейді түсінбедім десем». Біраз ойланды.

— Жоқ, жоқ, мүмкін емес!-Рақмет айқайлап жіберді. Терезеге қарап сүйеніп біраз тұрды. Терезенің ар жағы барактар. Бір әйел,бір еркек келе жатыр. Бірі — Анна. Рақметтің есігінің алдына келіп Анна бір нәрсені айтып күлді.

«Өзі жақсы екен-ау, осы уақытқа дейін бетіне де жөндеп қарамаппын-ау!» — деп ойлады Рақмет.

«Жоқ-жоқ, партия мүшесі болған соң бірін-бірі жақсы білу керек қой, мен соны айтам» — деп Рақмет өзінің бізге бір ойын ақтағандай болды. Анна қасындағысымен құшақтасып ішке кірді. Есік қағылды.

— Кіріңіз.

Анна күліп кірді.

— Түнде келгенімде жоқ екенсің...

— Оңаша жер іздеген сөзің не? — Рақметтің қабағында әлі ашудың ізі бар.

— Ол десятник Ваврилов туралы сенімен ақылдасайын деп едім, ол ылғи үй қабырғаларын қисық салады...

— Жете тексеру керек. Біліп істесе де, білмей icтесе де бір шара қолдану керек. Уақытты, қаржыны босқа шашуға болмайды ғой...

Біраз үндемей отырысты. Рақмет орнынан тұрды:

— Анна, саған бір сыр айтқым келіп тұр... Ішіме сыймай барады.

— Қане, айтшы.

— Менің... Менің... бір... сүйген адамым бар еді, сол осында келіпті.

— Вознесенская ма? — Анна күле сөйледі.

— Я, сол, телеграмма да берген жоқ, үйіме де келген жоқ...

— Ол келмесе сен бар, нең кетеді?

— Жоқ, бармаймын.

— Барасың, бір түкке тұрмайтын түсінбестік болып жүрген шығар.

— Әңгіме онда емес...

— Енді неде? Қане, қазір бар, сөйлес...

— Жоқ, онда отырып қалуым мүмкін, қазір шахтыға барамыз.

Телефон шылдырлады. Рақмет тыңдады:

— Я... қазір барайын... — екеуі де шығып кетті.

Лиза үйде, терезенің алдында сүйеніп тұр. Қалың ойда. Бір уақытта шошып оянғандай болды. Терезенің сыртына тесіле қарады. Рақмет бір әйелмен кетіп бара жатыр. Tіпті қарамайды. Лиза теңселіп зорға тұр, көз алдында столдар бұлдырап кетті, көзінен жас тамшылады (бұл зарығып сағынғандық па, әлде күйінгендік пе?).

«Шынымен-ақ менің жаныма, маған келмей, басқа адаммен кетіп бара жатыр ма?»

Келіп кроватьқа жата кетті.

Ауыз үйге Кулевакин келді. Ақырын ішкі үйдің есігін ашты, Кіріп, орындыққа отырды, Лиза көзін ашып жатыр.

Кулевакин Лизаның аяғына қарады, көзі жеп бара жатыр. Лиза аяқтарын жинап алды. Онан соң қайта созып, бұрынғысынан да көрнекті етті. Кулевакиннің көздері тесіп барады. Лизаның көкірегіне қарады, шашына қарады, бетіне қарады, тағы да аяғына қарады, шыдай алмады.

— Лизочка, сенен өтер қыз болар ма екен? Мен сені сүйем.

Лиза үндемеді.

Кулевакин ақырын кроватьқа келді, отырды, бетіне қарады, Лиза әлі үндеген жоқ... Лизаның ақырын аяқтарын сипады, онан соң шашын сипады, ақырын көкірегін сипады. Бетіне қуаныш жүгірді.

— Лизочка, сүйесің бе мені? Лиза үндемеді.

— Лиза, сүйесің бе? Лиза үндемеді.

Кулевакин сүюге еңкейді. Жақындап келеді Міне, таяу қалды. Тіптен келіп қалды. Осы уақытта Лиза қолымен қағып жіберді.

— Кет, жоғал, айуан! Кулевакин қарғып тұрды:

— Әшейін ойнап едім...

— Қасыма жолаушы болма! Лиза ұшып тұрды, жүгін алды:

— қош бол, мен пәтеріме кетем, мұндай әдетке үйір болмау керек қой, кеңес инженері, жолдас Кулевакин. Мен Рақметке кеттім, Рақметке, естідіңіз бе? Естіп алыңыз Рақметке!

Шығып жүре берді. «Бара кетейін». Рақметтің үйіне келді, есік ашық. Ақырын қарамен төрдің алдында төсек үстінде Рақмет отыр, алдында блокнот. Оның жазуына үңіліп Анна тұр. Қапылыс көрген адам болсаң сүюге бетін тосып тұр екен дейсің. Лиза көрді. Кірместен далаға шықты. Тұрды.

— Мейлі сүйген шығар, онда менің қандай ақым бар? Тек түсінісу, өзіне айту керек. Қазір болмайды. Мынаусынан да айрылып қалуы мүмкін...

Лиза жүгіріп кетті.

— Өзі келмесе, мен бармаймын — деді кетіп бара жатып.

Үйде Рақмет түрегеліп жүр. Анна отыр.

— Сен қазір бар оған, сөйлес... — деді Анна. Рақмет үндеген жоқ. Жым-жырт, шахтыдағы қимылдардың дыбысы үйге жаңа кіргендей болды.

— Бүгін жүз метр проходка еттік.

Рақмет қуанып кетіп, жүгіріп барып Аннаны құшақтай алды. Байқаусызда ернінен бір сүйіп алды. Онан соң жүгіріп есік жаққа кетті. Ернін сүртті.

— Кешір, Анна, байқаусызда... Тістеп қызып кетіппін.

Анна күлді.

— Ештеңе етпес, қызулық әркімде де болады ғой. Лизаны айтты енді.

Рақмет үндеген жоқ, төмен қарады. Анна қоштасып далаға шықты. Рақмет жалғыз өзі қалды. Ойланды, басын шайқады.

— Өзі келмесе, мен бармаймын...

VII тарау

Рақмет шахты құрылысы басқармасында кабинетте отыр. Сызықтар сызып, әрбір нәрсенің жоспарын жасап отыр. Есіктен ұзын қара десятник келді. Бері алып столдың үстіне қойды. Рақмет басын көтеріп алып, қаламын стол үстіне қойды:

— Әнеукүнгі уақиғаға себепші кім болды?

Десятник басын көтермей отырып:

— Мырзаш — деді.

Рақмет десятникке қадала қарады.

— Шақыр, Мырзашты.

Десятник ерініп, жақтырмағандай орнынан тұрды. Есік жаққа барды.

— Бір сағаттан кейін өзің кел!

Рақмет тағы жаза бастады. Проходкаға өткен жоспарды көрді. Күлімсіреді.

— Жүз жиырма метр, инженер Дәуір ұлы — деді.

Шахты құрылысы. Комсомолецтер бригадасы шахты үстіндегі кабинеттің темір бетонды үйлерінің қабырғаларын қалап жатыр.

Шет жақта жүрген десятникке Мырзаш келді. Екеуі біраз сөйлесіп тұрды. Сол уақытта күле қарап Шектібай келді.

— Мырзаш, мұнда неғып тұрсың?

Мырзаш тесіле қалшиып қалды.

— Жолдас начальник...

Онан соң босап, мұңайып төмен қарады:

— Мені Рақмет шақыртады, біз жарысқа түскенбіз, жұмыстан кеткім келмейді..

— Жұмысы бар адамның өзі неге келмейді. Жұмыстан қалдырып кеңсеге шақыртып — деді десятник теріс бұрылып.

Шектібай күліп қойып:

— Инженер шақырса бару керек — деді. Онан соң десятникке қабағын түйіп:

— Сен Рақметті жөндемей-ақ қой — деді Сырт бұрылып жүріп кетті.

...Кабинетте Рақмет пен Мырзаш, біріне-бірі қарсы отыр. Мырзаш төмен қарап отыр. Дәл төбесінде теңгедей жерінде шашы жоқ. Рақметтің көзі түсіп кетті. Рақмет төне қарады, түсі өзгеріп кетті. Аузын ашты, орнынан тұрды. Көзін айырмай столдан кетіп, бұрышқа барды.

— Жаным, сен кәдімгі Мырзашсың ба?

Рақмет қолын жая жүгіріп, Мырзашты құшақтай алды. Мырзаш таң қалып орнынан қарғып тұрды.

— Жиырмасыншы жылы детдомда бірге болған...

Рақметтің сөзін аяғына дейін күтпестен Мырзаш та құшақтай алды.

...Екеуі күлісіп, сөйлесіп отырғанда, бағанағы десятник келді.

Ол келіп отырмай жатып Рақмет:

— Сен неге алдайсың? — деді.

Десятник орындыққа отыра беріп:

— Я пірім — деді «Я пірім» — деген сөз десятниктің аузынан емес, отырған орындығының астынан шыққандай болды. Рақмет елең ете қалды. Кенет бір нәрсені ойлатарым қандай болды. Рақмет десятникке көзін тікті.Әлі қарап тұр... Көз алдында десятник жоқ болып, оның орына бұлдырап баяғы ұрылар елестеді:

— Ұры, қарақшы! Сен қалай кіріп алдың?

Қазірде десятниктің қара бұжыр беттеріне қарап тұрсаң баяғы Рақметтің аулындағы белгілі ұры, баукеспе-Сүлей. Сүлей тамсанды. Сескене бастады. Стол үстіне қойған бөрігін ала берді. Сол уақытта Алексей мен Шектібай келді.

— Мынау ұры, баукеспе, қарақшы, мен таныдым — деді асығып Рақмет.

Алексей қабағын түйіп десятникке қарады, десятник жерге қарады. Алексей Шектібайға қарады:

— Қазір приказ жазыңыз, жұмыстан шығарыңыз!

— Хатшы! — деп Шектібай айқай салды. Жүгіріп хатшы кірді. Айнала жұртты бір шолып, Шектібайдың қасына келіп отырды.

Шектібай айтып отыр:

— Десятник Сүлей Тасмағамбет ұлы ұры, қарақшы болғандықтан...

— Қазір жаптыру керек — деді Алексей.

— Наряд беретін үйдің қабырғасы қисық істетіп, қайтадан бұзылып, екі күн босқа кетті — деді Мырзаш.

Алексей мен Шектібай десятникті алып шығып кетті.

Бағанадан бері ойланып отырған Рақмет басын көтеріп алды, Мырзашқа қарады: «Ертеңнен арғы күні демалыс, ертең кешке біздің үйге барлық жастарды, қыздарды жи» — деді.

Мырзаш таң қалды.

— Ол неге керек?

— Ойын жасаймыз, біздің үйге қонақ боласыңдар.

Мырзаш шығып кеткенде есіктен жас жігіт кіріп келді. Ашаң, ұзын бойлы, аққұба, шашы артына қарай қайырылған. Келіп Рақметпен амандасты:

— Дмитрий Ермолин, инженер.

— Тіптен жақсы, біздің шахтыға келдіңіз ғой?

— Сізге көмекші етіп жіберді.

VІІІ тарау

Рақметтің үйі толы жастар. Бес-алты қыздар да бар. Жастар күлісіп, сөйлесіп отыр.

Орталарында қуанышты Рақмет, езуін жимай күліп отыр. Он жағында Мырзаш бригадир, сол жағында Ұлбосын комсомолка, бригадир. Ұлбосын десе Ұлбосын емес пе? Еркектей, дегеннің зорына қарашы! Міне, біз күліп тұрған Ұлбосынның өрескелдеу, сонымен бірге көркем бетін көреміз. Міне, кәдімгі біз білетін Жылқыбай, бұл жасқанып, қамығып отырған сияқты.

Есіктен үшінші проходка бригадасынан Мариям кіріп келді. Жұртты көріп ұялыңқырап төмен қарады. Үстінде көйлек болар, бірақ электр жарығымен қара болып, қара шашпен қосылып жарасып тұр. Шашы қысқа, желкесіне зорға жетеді. Дәл Лиза құсап қайырған. Шам жарығымен қара көздері жалт етіп, бір қарап өтті. Достарының қасына қарай жүгірді.

Рақмет орнынан тұрды.

— Міне, Марияш келді. Ең жақсысы.

Марияштың бетіне қызыл қан жүгіріп, қасындағы қыздың арқасына бетін жасырды. Қасындағы Жәмеш. Сары қыз, шашы да сары-ау. Өте қуанышты, күле береді.

— Марияш, неге ұяласың? Өзіміз ғой...

Марияш төмен қарап отыр. Толық қолдарын столдың үстіне салды. Сонан соң қайтып алды. Рақмет жан-жағына қарады. Шет жақта екі езуі құлағына дейін жетіп күліп отырған Малшыбайды көрді.

— Біз тіптен көңіл көтеруді білмей кетті. Шалдар сияқтымыз, неге күліп-ойнамаймыз.

Рақмет ажарлы жүзбен айнала қарап өтті.

— Комсомолдарға ойнап-күлуге болмайды деп, Жанбол-ақ қорқытып болды ғой — деді Ұлбосын. Сөйлеген сөздерінде де бір түрлі күшті, қайтпастық сезіліп тұр. Жанның бәрі бұрышта отырған кішкене жігітке қарады.

— Комсомолдар күліп-ойнамаулары керек, жұмыс істеуі керек — деді Жанбол.

Қыздар күліп жіберді, бәрінен де Ұлбосынның басым, бір түрлі өрескелдігін көрсетіп тұр.

Мырзаш та күліп отыр:

— Біздің медресенің шәкірті деп жүрген жоқсын ба, Жанбол?

Жанның бәрі күлді. Жанбол орнынан тұрды. Ешқайда қарамайды.

— Қайда барасың, Жанбол? — деді Рақмет.

— Кетем... менің — Онда өкпелеймін, бәріміз де өкпелейміз, кетпейсің ешқайда.

Қасында отырған Малшыбай күлісін жимай, етегінен тартып отырғызды.

— Ешқайда жібермеймін! — Өзінің сөзі екі құлағынан кетпейді.

Жанбол отырды. Қабағы жабыңқы.

Рақмет жымиып Малшыбайға қарады. Ол одан сайын күле түсті.

— Я, Малшыбай, неге сен қол-басыңды жуып жүрмейсің сені қыз қасына отырғызбайды ғой — Үйдің іші күліп, Малшыбай да күледі. Ашулануды білмейді. Әне Рақметке қарап күліп тұр. Екі езуі құлағына жетеді. Қандай ақкөңіл, қандай жақсы адам...

— Ұлбосын, сен барып жуындыршы! — деді күлкі арасында Мырзаш. Үйдің іші шуға толды. Сол шудың үстін басып Ұлбосынның даусы шықты:

— Жуындырсам жуындырам!

Малшыбай орнынан тұрды:

— Қап, болмас — деп өзінің езуі жиылмай, күліп шығып кетті. Жүрісінде де қуаныш, бақыттылық көрініп тұр! Жәмештің қасында Ксеня отыр. Көздері мөп-мөлдір, көк аспаннан ойып алғандай. Денесі құйып қойған Ұлбосын дерсің.

— Бұл арада көңіл көтеретін түк жоқ, біздің заводта қандай қызық еді..

Марияшты құшақтап Даша отыр. Екеуі әңгімелесіп күледі. Олардың қасында Аркаша. Қыздардың әңгімесіне қарап қызығып-ақ отыр.

— Қыздар, әңгімелеріңді маған да айтсаңдаршы!

Рақмет есітіп қойды:

— Марияш, Дария Кудряшова, әңгімелеріне Аркашаны да қатынастырыңдар!

Жанның бәрі соларға қарады:

— Қатыстырмаймыз, әнеукүні біз жарысқа шақырғанымызда, қыздармен не деп жарысам деген.

Тағы ду күлу. Аркаша шыдай алмады.

— Ал, түссін жарысқа, қане озып алыңдаршы!

— Малшыбай, Жылқыбай, Сарман, қыздармен жарысамыз, мақұл ма?

— Оза алмайсың!

— Озамыз!

Ұлбосын қарғып тұрды.

— Әкел қолыңды!

Екеуі қол алысты.

Ксеня айқай салды:

— Аркаша, бізден оза алмайсың!

...Ас үйде екі-үш әйел ет асып жатыр. Үлкен қазан, іші толған ет.

Ішкі үйден шығып Малшыбай келді. Әлі күлуде...

— Суларың бар ма?

Жас келіншек күлімсіреді.

— Байқұс-ау, оны қайтейін деп ең?

— Жуынып кел деп балалар бұйрық берді — деп күліп отыра кетті. Ішкі үйде Рақмет орнынан тұрып, ойын-сауықты өзі бастауға кірісті.

— Қане, қайсың гармонь тартасыңдар?

Ешкім үндемейді, бір-біріне қарап күліседі.

— Ешкім жоқ па? Шынымен ешқайсымыз тарта алмаймыз ба? Мынау ұят екен!

— Қарт гармоньшыны шақырамыз ба, намыс емес пе?

Тағы жан-жағына қарады.

— Ертеңінен бастап музыка үйірмесін ұйымдастыру керек. Музыка білмеу ұят!

— Мақұл, ұйымдастырайық!

— Мақұл!

— Мақұл!

— Жақсы!

Жастар шулап кетті.

Ксеня түрегелді.

— Маған берші.

— Бір нәрсе шығар!..

Жастар көтеріліп, қуанысып қалды. Гармоньды әперді, тарта жөнелді, қандай көңілді.

Қараңдаршы, өрескел дегеніңіз қаталау ма деймін! Саусақтары қалай майысып бара жатыр. Қыздар теңселіп отыра алмай отыр.

— Ауыз үйге шығып билейік!

— Ауыз үй кең!

— Билейік.

Жастар ауызғы үйге жүгіріп, қоршаланып отырып алды. Гармонь ойнақшытып дыбыс шығарды.

— Қандай көңілді.

Аркаша:

— Даша шықсын!

Рақмет:

— Даша, Даша!

Даша Рақметке бір қарап күлді де, ортаға түсіп, ала жөнелді. Музыка бабымен қол да соғылып жатыр. Даша бір баяулатып, бір бәсеңдетіп билеп жүр. Даша Рақметтің алдына келді.

Аркаша:

— Рақмет!

— Марияш!

— Рақметті сұраймыз!

Барлығы:

— Рақмет, Рақмет!

Рақмет ортаға түсті. Музыка дыбыстарының желілерін жерге сызғандай шыр айналып кетті. Бір отырады, бір тұрады...

Есік ашылды, Шектібай мен Алексей кірді. Екеуі де қуанышты:

— Бұл не той? Ұлбосын, күйеуге шығып қойған жоқсың ба? — деді Алексей күліп, айғайлап.

— Рақметпен билеп жатырмыз.

— Неге билегеніңді қоя қойдың, Рақмет! Біздің келуімізді пайдаланып жөнделіп алайын дедің бе? — деді Шектібай.

Ұлбосын барлық даусымен айқай салды:

— Шектібайды сұраймыз!

Жастардың бәрі «Шектібай» деп айқайлады.

— Билей білмеймін.

— Билеп көріңіз!

— Өмірі билеп көрген емеспін!

Жастар тағы айқайлады:

— Шектібай жолдас, начальник!

— Билей алмаймын!

Шектібай кейіншектеп тұрғандай, тағы өзі күле береді.

Мырзаш жақындап келді. Шектібайдың құлағына аузын тақап:

— Билемегеніңіз ұят екен! — деді.

Жастар:

— Алексейді сұраймыз!

— Алексей, Алексей! — деп айқайлады.

Алексей билей жөнелді.

Би біткесін ішкі үйге кіріп жастар столға отырысты. Төр жақта Алексей мен Шектібай. Рақмет Жылқыбай мен Малшыбайдың қасында отыр.

Столдың үсті толған пышақ, вилка. Ет келді, алдымен әкеліп Жылқыбайдың алдына бір тарелке ет қойды.

Жылқыбай Малшыбайға бұрылып сыбырлады;

— Сен екеумізге бір табақ қой, сірә...

— Жоқ, Жылқыбай, сенің өзіңе бір табақ — деді Рақмет.

— Ала бер — деді Малшыбай.

Жағалай кісілер басына бір тарелкеден ет қойып жатыр.

Жылқыбай бес саусақты етке сала бергенде: «Тұра тұр» — деп Рақмет сыбырлады. Жылқыбай сескеніп, қолын тартып алды. Рақмет Жылқыбайдың қолына пышақ пен вилканы ұстатты, күлді.

— Мынаумен же.

ІX тарау

Күн шығып ыси бастады. Құрылыс жұмысы қызуда.

Алыстан жұмысшылардың уақытша жатқан ағаш барактары көрінеді. Қызыл кірпіш үйлердің тек төбесі ғана жабылмаған. Бұлар қатар-қатар тізіліп тұр. Айналасы ағаш, тас, кірпіш, топырақ». Жұмыс тоқталмай жұрт жатыр.

Алып шахты үстінде темір, тас, бетонды комбинат та күннен күнге биіктеп өсіп келеді.

Аркашаның бригадасы да, Ұлбосынның бригадасы да осында, ұлы аумақтың өте зор комбинат құрылысында өтеді.

Аркаша мен Малшыбай құм, цемент тасып жүр. Бұлар құрылыстың бір шетінде. Екінші учаскесінде Ұлбосынның бригадасы. Ұлбосын мен Ксеня шаршап, тас тасып жүр.

Аркашалар кірпіш алып келе жатқанда, Ұлбосындар бара жатады... Жолда қатарласқанда, Аркаша алақанын аузына ұстап:

— Оза алмайсың! — деп айқай салады.

Ұлбосын да алақанын аузына ұстап:

— Озамыз! — дейді.

Өз жұмыстарына кетеді де, тағы айналып кездескенде, Аркаша тағы айқайлап:

— Оза алмайсың! — дейді.

— Озамыз! — деп Ұлбосын жауап береді. Тағы да жұмыстарына кете береді. Аркаша жұмыстарын істеп жатқан өз жастарына күліп:

— Балалар! Қане, қыза қимылдаңдар! — деп айқай салады.

Ұлбосын да бригадасына барып:

— Қыздар! Қане, қызу қимылдаңдар! — деп айқай салады.

...Гудок айқайлады, шахты құрылысындағы жұмысшылар түскі тамаққа кете бастады, Аркашаға Малшыбай келіп:

— Тамаққа бармай, жұмыс істейік, мен балалармен келемін — деді.

Аркаша, бірі жүгіріп, бірі көріп, кейбіреулері күліп тұрғанда жұмысшыларға қарап тұрып:

— Мақұл — деді.

Бұлар отырды. Қыздарымен Ұлбосын келді.

— Аркаша, жүр тамаққа барамыз! Аркаша теріс қарады.

— Кете беріңіздер!

Ұлбосын күлді.

— Қулықтарын қараңдар, тамақ уақытында істеп бізден озбақшы ғой!

Қыздар шулап кетті.

— Бұл адалдық емес — деді Марияш.

— Біз де бармаймыз! — деді Ксеня.

— Кете беріңіздер, біз артынан барамыз — деді Аркаша.

— Алдарың келеді-ау, қане, қыздар, сендер де отырып алыңдар! — деді Ұлбосын. Қыздар отырып алды.

— Кете берсеңдерші — деді Аркаша қабағын түйіп.

— Кетпейміз!

Аркаша тістеніп қабағын түйіп отыр. Ауық-ауық ала көзімен қыздарға қарап қояды, төмен қарап отырды. Қыздар кетпей қойғансын Аркаша ашуланған күнінде орнынан ұшып тұрып:

— Қане, балалар, кірісіңдер! — деп цемент таситын арбасына жүгірді. Қыздар өз учаскесіне тұра жүгірісті. Сарман комсомолец сатымен құрылыстың төбесіне шығып бара жатып:

— Асханаға барып өшіретте тұрып, тамақ ішкенше екі жарым сағат етеді — деді өзіне-өзі Рақмет кабинетінде телефон арқылы сөйлесіп отыр.

— Екі бригада асханаға бармай жұмыс істеп қалды. Айтқанымызға көнбей қойды. Қазір нан, май, шай апарып беруіңізді сұраймын. Жиырма адам.

Жұмысшылар тамақтан қайтқан жоқ. Тек екі бригада тынбастан жұмыс істеп жүр. Сөйлеспейді. Аркаша бригадасына, кішкене арбаны қолымен сүйретіп нан, шай, май алып келді. Алып келген әйел жерге қағаз төсеп барлығын жайып қойды.

Ұлбосындарға да бір әйел алып келіп, дәл солай даярлап қойды.

Аркадийға әйел:

— Ал, шай ішіңіздер! — деді.

Аркаша үндеген жоқ. Ұлбосындарға қарады да жұмысын істей берді.

Ұлбосынға да қасындағы әйел:

— Тез шай ішіңдер! — деді.

Ұлбосын жауап қатпады, Аркаша бригадасына қарап, олар істеп жүргесін істей берді.

Аркашаға әйел тағы да:

— Боласыңдар ма, жоқ па? — деді.

Аркаша Ұлбосынға қарады, Ұлбосын Аркашаларға қарады. Біраз қарап тұрысты. Бір уақытта Ұлбосын шайға қарай жүрді. Аңдып тұрған Аркаша:

— Қане, келіңдер! — деп шайға жүгірді.

X тарау

Шахты астында негізгі штректе Лиза тұр. Үстінде шахтер киімі, қолында шам. Шахты астының үрлеген желі басына тартқан орамалының ұшын жеңіл желпілдетіп тұр. Қайла шапқан дыбыс, аттың пысқырғаны, ат айдаушының ысқырғаны, вагонетка дөңгелегінің сырылдауы, айқайлап сөйлесу шахты астын шуға толтырған. Шахтының төр жағынан шамын мойнына ұстап біреу келе жатыр. Бұлардың біреуі бригадир Миша. Денесі толық, келбеті жылы. Лизаға келіп, күліп амандасты. Бет-аузының бәрі күйе.

— Жүріңіз!

Екеуі жүгіріп келеді. Штрек бойы электр жарығы. Лебедкашы қыз, электр жарығының астында жоғарыдан төмен қарап тұр. Төменде, алыста жез арқанмен жоғары көтеріліп, көмір салған вагондар жылжып келе жатыр. Оң жағында жиналып тұрған парожняктер. Алыста бір-екі шам жақындап жылтырап келеді. Бұлар Лиза мен Миша. Қызға келді. Лиза жылы жүзбен қызға қолын ұсынды.

— Амансыз ба, Айша?

Айша жауап берудің орнына күлімсіреді.

— Танысайық, учаскенің жаңа начальнигі Елизавета Вознесенская.

— Айша Ерімбет қызы...

Лебедканың жанындағы телефонды алып Лиза сөйлесті:

— Нарядная... Слесарь бар ма? Болса дереу мұнда жіберіңіз!

Міне Миша мен Лиза тағы жүгіріп кетті. Айша күлімсіреп артынан қарап қалды.

Лизалар штректің жанындағы бір есікке кіріп кетті. Қараңғы. Тек мойындарына ілген жарығы беттерін көрсетеді. Бұл комсомол лавасы. Пластының жұқалығы сонша, бұлар жер бауырлап келе жатыр.

— Жүріңіз — деді Маша.

Қысалаңда, Миша Лизаның аяғын ұстай алды. Лава тар. Лиза шаршады, жүре алмады, ентікті.

— Сәл демалсақ қайтеді!?

— Мейліңіз...

Алда қайланың тарсылдауы естіліп тұр. Лизаның беті тар жерде Мишаның бетіне тиіп кетті.

— Жүр...

Тағы кетті. Сүйретіліп келе жатыр. Алыстан жарық көрінді. Бірінің артынан бірі сүйретіліп келе жатыр. Бір жерде конвейердің ішіне түсіп жүрді. Лиза әбден шаршады. Тізесімен еңбектерде астындағы көмірді қолымен ала бастады. Ернін тістеп қиналып келе жатыр. Ілбіп қозғалады.

— Қазір жетеміз — деді Миша.

Ол алдына түсіп, сусып жүзіп бара жатқандай қарасын үзіп кетті. Лиза отырды. Тізесін сипады. Терлеген, шып-шып тер сорғалап ағады. Осы уақытта конвейер қозғалып кетті. Лизаны шайқап төмен қарай бір сырғытып тастады. Лиза барлық күшін жинап жоғары еңбектеді. Жоғарыдан төмен сарылдап жатқан өзінің ағысына қарсы жүзген адам сияқтанды.

Конвейер тарс-тарс етіп көмірді төмен қарай жылжытып жатыр. Бригадир арғы түптен айқай салды.

— Тоқтат конвейерді!

Лиза ентігіп:

— Тоқтатуға болмайды! — деді.

Бірақ конвейер дауысты көмірімен жылжытып әкеткендей бригадирге жетпеді. Конвейер тоқтады.

Лиза ентігіп зорға жетті. Бригадирдің қасына барды. Көмір шабатын машина қарап тұр екен.

— Бір минут тоқтауға болмайды ғой...

— Слесарь кетіп қалыпты.

— Өзін жақсы білесің бе? — деді Лиза.

— Жоқ.

— Екпінді бригадирдің машинасын білмеуі кешірілмейтін күнә екен..,

— Машинашы, оның көмекшісі бар ғой...

— Сенің өзің жақсы болуың керек, оларға қалай басшылық бересің!

Бригадир үндемеді.

— Екінші бригадир бұзылған машинаның біреудің аузына қарамай, өз күштерімен түзей алатын болу керек.

Десятник пен слесарь келді.

Лиза десятникке қадала қарады:

— Слесарь қайда кеткен екен?

— Білмеймін, кетіп қалып, жаңа келді...

— Қолындағы адамдарыңның қайда жүргенін білмейсің бе?

Бірі бұрын, бірі кеш, бірнешесі бірдей соғылған қайла дауыстары, күреген күректер, қойылып жатқан күректер. Шахты астының өмірі қызуда.

Бір шал бағанадан бері қайланы ауық-ауық самарқаулау бір қойып, көңілсіз отыр.

— Темекің бар ма? — деп жолдастарынан сұрап қояды.

Лиза оған жақындады. Шал начальнигін көре сала қайланы тез-тез ұра бастады. Үсті -үстіне ұрады. Лиза қасына барды. Шал қарамайды, шауып жатыр.

— Жолдас, тұра тұрыңызшы!

Лиза шалды иығынан ұстады. Шал алақтап, сасып, тоқтап Лизаға қарады.

— Мә, темекі..

Лиза шалға папирос берді. Шал артынан қарап тұрып, көмірді құрыштанып шаба түсті. Лиза алға қарай келеді. Еңкейіп жүруге болады... Слесарь Лизаның артынан қарады:

— Шіркін, осындай қатының болса, не арманың болар еді?

— Жап аузыңды, сұм! — деп айқай салды Миша.

Екінші лавада Сергейдің бригадасы жұмыс істеп жатыр. Шетте екі адам қатар көмір шауып жатыр.

Бірі — Төлеп, бірі — Егор. Қасында жамбастап Елемес жатыр.

— Неге шаппайсың? — деді Төлеп.

— Жалықтым, отағасы, қазғаннан келер пайда бар ма?

— Нормаңды өмірі толтырмайсың, шығарып тастайды ғой...

Ар жағынан шам жарығын бетіне ұстап бригадамен Сергей Егорға келді. Ашулы. Сені пенсионер ету керек, сұм, бұл қай шабыс?

Егорды кимелеп кетті.

Елемес көмір шаба бастады. Бригадир етіп кетті.

Елемес тағы шапқанын қойды.

— Су ішіп келем.

Елемес төмен қарай конвейермен сырғи жөнелді.

Негізгі штректе Лиза, десятник, бригадир Шымырбек тұр. Елемес лавадан шығып қабаттасып бұларға келді.

Шымырбек шамын алдына қарай бір көтеріп:

— Сергей бригадасы бізден өлсе де оза алмайды. Олар тасбақаша жүреді. Өңкей жалқаулар.

Елемес қасына жетіп барды.

— Не дейсің, жүгермек?

Шымырбек сасып, селк ете түсті. Лиза жалт қарады.

Шымырбек:

— Оза алмайсыңдар деймін — деді.

Елемес суға да барған жоқ, ізінен кейін қайтты.

Төлеп көмір шауып жатыр. Еңбектеп Елемес келді. Tүci суық. Ашулы, бейкүнә. Тісін қайрайды, қабағын түйген.

Келе салып, алды-артына қарамай шаба бастады, көмірін опыра берді. Қайланы ұрғанына көз ілеспейді. Тістеніп бар күшімен ұрады. Бір уақытта алдын көмірін үгітіп тастады. Бір күрсінді. Төлепке қарады:

— Жаңа келген начальник, егер Шымырбектерден озып шықсаңдар, әрқайсыңа бір етік, көйлек, сыйлық берем — деді, содан қалай да озу керек.

— Рас па?

— Рас. Жұрт алдында уәде берді.

Елемес кең даусымен барлық лава бойына айқай салды:

— Жолдастар, егер Шымырбек бригадасынан бүгін ерте озып шықсақ, әрқайсымызға бір етік, бір көйлек сыйлық беретін болды. Қане, бар күшіңді жұмсаңдар!

Жан-жағынан айқай шықты:

— Рас айтасың ба?

— Рас, рас. Қане, қайсың менімен жеке жарысқа түсесіңдер? Сол сыйлығымды тіктім!

— Мені — деді түкпірде бір дауыс. Бұл-жас жігіт Шәймерден еді.

— Мен де түсем — деді Төлеп жай ғана.

Біреу қатты айқай салды:

— Бәріміз де!

Қайлалар шақылдап соғылып жатты.

Қайласын ұрып жатып Елемес:

— Намысты жіберсем ит болайын! — деді тістеніп.

Лиза шахтыдан таң бозарып атқанда ғана шықты.

XI тарау

Бір күш Лиза күшіне кабинетіне келіп, бұйрық жазды.

Шахтерлерді боқтап, ұрып жұмыс істетпек үшін бригадир Владимиров Cepгейді орнынан алам. Оның орнына бригадир етіп екпінді Елемес Жайлыбек ұлын тағайындаймын.

Лиза орнынан тұрып, кабинетінен шығып, Ильяға барды. Ильяның кабинетінде жұмысшылар толып отыр. Біреулері шығып, біреулері кіріп жатыр, шығып шахтерлер бригадир Шымырбек бас болып тінтіп кетті. Қолдарында қайла, шамдары бар. Шахты астында Лиза жолыққан десятник кетіп бара жатқандарға:

— Қазір барам, наряднаяға бара беріңдер — деді. Үйдің іші толған, есік жақта Төлеп отыр, ауық-ауық жөтеліп қояды. Қасында кішкене қара жігіт отыр. Илья қағаз жазып төмен қарап отыр. Қасында түрегеліп Лиза тұр. Тағы бір-екі шахтерлер тұр. Төлеп Лизадан көзін айырмай қадалуда.

— Шіркін, неткен әдемі еді? — деді қасындағыға. Қасындағы кішкене шахтер:

— Апырмай, күні-түні шахтыдан шықпайды-ау! Іші-бауырына Кіріп тұрады — деді.

— Оқудан келді дейді, менің Рақметжанымды білер ме екен? Сұрасам қайтеді?

— Ай, қойшы, сенің сұрамайтын адамың болсайшы! Тірі болса, жүрген шығар, несіне қайғыра бересің.

Төлеп күрсініп төмен қарады.

Илья жазған қағазын екі шахтерге берді. Олар шығып кетті. Төлептер де шығып кетті. Илья Лизаға қарады.

— Я, Лизочка...

Лиза шашын кейін қарай бір сілкіп тастады.

— Сергейдің бригадасы ақырғы он күндігін 150 мен процент орындады, оның ішінде Елемес забойшы нормасын 300 проценттен орындады...

— Сол бригаданың өзі аурулы бригада еді..

— Шымырбек бригадасы 140 процент орындады.

— Сергейлер озыпты ғой ақыры!

Лиза ар жағынан орындық әкеліп отырды:

— Мен Сергейді бригадирліктен алып отырмын, оның орнына Елеместі тағайындамақшымын.

Илья біраз ойлап отырды да:

— Сергейді алғаның дұрыс, бірақ Елеместі тағайындауың қалай болар екен? — деді. Саусақтарымен столды тықылдатты да:

— Оның нормасын артық орындап жүргеніне он-ақ күн болған жоқ па? Онан соң норма орындады деп қоя беруге бола ма?

Лиза шашын тағы сипап тастады.

— Ол намысшыл екен ,оны тәрбиелесе маңдай алды екпінді болады — деді Лиза.

Илья Лизаға қарап күлді.

Лиза шығып бара жатқанда алдынан Миша шықты.

— Маған көмір кесетін машинаның тепкіштерін үйретсін! — деді.

— Мақұл, кешке біздің үйге кел — деді Лиза.

XII тарау

Көшеде Ермек келе жатыр. Аяғын жай басады, тісін шұқиды. Оң жағына қарап ашық магазинді көрді. Бұрылып ішіне кірді. Ішінде бірен-сараң ғана адам бар. Біреу қызыл барқыт өлшетіп жатыр. Соның қасына жүгіріп барады.

— Шырағым, мынауыңның метрі неше сомнан? — деді.

— Төрт сомнан.

Ермек қуанып кетті. Қойнына қол сұқты, Түюлі бір шүберекті алды. Ішінен әбден жұмырланған қағаз ақшалар шықты.

— Маған төрт метр өлшеңіз...

— Әкел билетіңді.

— Нағылған билет?

— Екпінділік билеті.

Ермек сұп-сұр болып кетті. Тұрған жерінде ciлейіп қалды, ақшасын тастап жіберді. Қайтып алды, онан соң жалынышты түрде:

— Жалғыз қызым бар еді, өміріндегі арманы қызыл барқыт еді, шырағым, жасың ұзақ болғыр, бір нәрсе етші! — деді.

Сатушы қарайтын да емес, өз жұмысымен болып жүр.

— Болмайды, тек екпінділерге ғана беріледі.

Ермек салбырап далаға шықты. Есіктің алдында қапаланып біраз тұрды. Сонан соң бір нәрсе ойына түскендей тұра жүгірді.

...Шахты құрылысында Рақмет Ұлбосын бригадасының қасында жүр.

— Біз күнделік жоспарымызды екі жүздеп орындаймыз. Аркашалар 120 процент орындайды.

— Көтермеге алыңдар — деді Рақмет.

Даша жүгіріп Аркашаға барды.

— Сендер артта қалып қойып, жалпы жұмыс қарқынын кейін тартып отырсыңдар. Әлдерің келмесе, біз көмек береміз! — деді Даша Аркашаға.

Аркаша шыдай алмады:

— Сендерсіз де күн көреміз!

Арт жақтан Рақмет келді.

— Бұл не дегеніңіз? — деді Аркашаға.

Ермек жүгірген бойымен Жылқыбайға келді. Қабағын түйіп тұрып жан-жағына қарап алды да мынаны айтты:

— Екпінді болайық, пайдасы бар екен, ешкімге айтпа!

Жылқыбай күлді.

— Мен әлдеқашаннан екпіндімін ғой...

Ермек адырая қарады:

— Менен неге жасырдың?

— Сізге болма деген жерім жоқ қой...

— Менен жасырғанда мұның шыққан шығар! Ермек ала көзімен бір қарады да кете берді.

XIІІ тарау

...Шахты астында, штректе шамдарын алдына қойып екі адам отыр. Бірі-Елемес, бірі -Төлеп. Алдарынан төрт вагонды сүйретіп өтті.

— Қане, жүрейік — деді Төлеп. Елемес жауап бермей біраз отырып:

— Бара беріңіз — деді біраздан соң:

— Арманым Шымырбектен озу еді оздым. Енді тағы зеріктім — деді.-Қой, жүр, бригадир келіп қалар.

Елемес орнынан қозғалған жоқ. Төлеп лаваға қарай кетіп қалды.

Ысқырып өлең айтып бірінші лава жақтан Шымырбек келе жатыр. Өте бергенде Елемес:

— Тоқта! — деді Шымырбекке.

Шымырбек қасына келді.

— Қалай екен, бала, кім озып шықты, енді айтушы болма!..

Шымырбек Елемеске еңкейді.

— Бәсеке әлі алда, айлық жоспарды қайсымыздың артық орындайтынымыз әлі мәлімсіз, мақтануға әлі ерте.

Елемес бір нәрсе айтайын деп еді. Шымырбек тыңдамай кетіп қалды.

Елемес орнынан қарғып тұрды.

— Олай болса көрерміз!

Адымдап басып ала жөнелді. Лаваға келді. Үндеместен көмір қаза берді. Бір уақытта тоқтап, Төлепке:

— Әлі айлық жоспарды артық орындағанда ғана озған болып саналады екенбіз — деді.

Шәймерден жүгіріп келді.

— Қолыңды әкел, Елемес, бригадир болатын болыпсың...

Елемес сенбеген күйі көмірін қаза берді.

— Бізге қайдан бригадир берілсін.

— Шын айтам, Елемес.

Елемес біраз қадалып қарап тұрды да:

— Көмірді қазсайшы! Өзіңнің ар-намысың бар ма? — деді.

Штректе Лиза, десятник екеуі тұр. Лавадан шығып Елемес келді.

— Елеместің бригадасы бүгін 300 процент орындады — деді десятник. Жаңа сменаның десятнигі Долгин келді.

— Шетін тексеріп, лаваны мен тексердім, қауіпті, бір адам жіберуші болмаңдар — деді.

— Келесі смена келетін уақыт болып қалды, қазір наряднаяға бармаңдар — деді Лиза екі десятникке де.

Лиза, Долгин кетіп қалды. Елемес десятникше:

— Мен көмір шауып осында қалам — деді.

Десятник шамын жоғары көтеріп:

— Жаңа сменаға лаваны босату керек қой — деді. Тарсылдап вагон келе жатыр. Айғай көбейе бастады. Десятник кетіп қалды. Елемес біраз аңырайып тұрды.

— Лаваға барып көмір шабам — деп бригадасына қарай кетті.

...Шахтыдан шыққанда Лиза Мишаға жолықты. Бетіне қарап тұрды да:-Біздің үйге барасың ғой? — деді де жауап күтпестен тез-тез басып жүріп кетті.

Миша артынан қарады да қалды.

XІV тарау

...Лизаның үйінде Миша мен Лиза көмір кесетін машинаның суретін көріп отыр. Лизаның үстінде белін түймелеп тастаған жеңсіз, жағасы қысқа, қызыл көйлек. Бұлар ауызғы үйде отыр. Ішкі үйдің есігі ашық. Төселген кілем, Лизаның төсегі көрініп тұр. Ауызғы үйде екі шкаф толы кітаптар, үй қабырғасындағы сағат сыртылдап тұр.

— Түсіндің бе? — деді Лиза.

Баяғы Ленинградта, парктегідей, көзі ойнақшып, күлімдеп Мишаға қарады.

Миша қызарып төмен қарады. Суретке үңіле түсті. Лиза Мишаға қадалып қарап отыр. Мишаның шашын сипады. Күлді. Сөйтіп отырғанда Ленинградта паркте дәл осы құсап, Рақметтің шашын сипағаны көзіне елестеп кетті. Лиза қолын бір нәрсе шағып алғандай тартып алды. Бетінен күлу кетіп, бозарып кетті. Бір нәрседен сескенушілік пайда болды. Орнынан қарғып тұрып, терезе жаққа кетті. Қайтадан Мишаға қарады, Кейін қарай жатқан шаштарына көзі түсіп, қайтадан жайдары болды. Осы уақытта Миша орнынан тұрды. Менің-Лиза, мен саған бір сөз айтайын деп жүрмін. Лиза төмен қарап тұрып: Айтпай-ақ қой, білем — деді.

Мишаның бетіне қуаныш жүгірді. Жүгіріп Лизаның қасына келді.

— Лизочка, не дейсің соған?

Лиза үндемеді. Миша қолын Лизаның мойнына салды.

— Лизочка, айтшы!..

Лизаның көзіне тағы Рақмет елестеді.

— Тұра тұршы...

— Лизочка, айтасың ба, жоқ па?

Лизаның көзіне институттен Рақмет тағы елестеді. «Сенен басқа ешкімді сүймеймін!» — дегені есіне түсті.

— Тұра тұршы...

— Лизочка!..

Миша жақындай түсті. Осы уақытта есік қағылды.

— Кіріңіз! — деді Лиза.

Хат тасушы кіріп хат ұсынды. Лиза жүгіріп барып алды, хатты ашты: хат академиктен келген.

«ЖАНЫМ ЛИЗОЧКА!

Хатыңды алдым. Неге Рақмет туралы бір ауыз сөз жазбайсың? Мені ұрсады деп жүрсің ғой. Жоқ, мен ұрыспаймын, мен бұрын айта алмай жүрдім. Рақметті сүйсең мен қуанам. Рақметке сәлем айт...»

Лиза басқасын оқымай столға отыра кетті.

Миша конвертін алып қайдан келгенін оқыды:

«Ленинград, Ғылым академиясы, академик Вознесенский».

Лиза орнынан тұрып, жүгіре жөнелді. Үрей! Ұшып Миша да түрегелді:

— Лиза, қайда кеттіңіз?

Лиза жауап берген жоқ. Лизаның артынан Миша жүгірді. Лиза барактардың арасымен жүгіріп келе жатыр. Артынан Миша да келе жатыр.

Осы уақытта шахты құрылысы жайлы сөйлесіп, Рақметтің үйінде Анна отыр еді.

— Бүгін бірінші барактың төбесі жабылмақшы, басында болуым керек — деді Анна.

— Әлі даярлық жұмысы жүріп жатыр, оған дейін менің төсегімде демалып жата тұрсаң қайтеді? — деді Рақмет. Мұны мақұл деп Анна төсекке қисайды.

— Лиза жөнінде әңгіме айтшы — деді Анна.

Рақметтің ойы басқа жақта:

— Анна, менің бір проектім жоғалды. Москваға әлденеше жаздым, хабар жоқ. Соның кесіріне әнеукүні құйылма шыққан жаңа қолда болмай, ескісімен өтеп 50 ООО сом шығын болды... Кім алды екен оны? — деді Рақмет.

Лиза хатты көрсетіп, жараспақшы болып жүгіріп Рақметтің есігінің алдына келді. Есік ашық, сұраусыз кіріп барды, ішкі үйге кірді, төсекте жатқан Аннаны, оның басында отырған Рақметті көрді. Лиза қолындағы хатты алақанымен жұмарлап, еш сөз айтпастан қайтадан шықты да жүре берді. Жоқ жерден келіп қалғандықтан, онан соң мынадай күмәнді пікір туғызатын жағдайда отырғандықтан ә дегенде Рақмет сасып, еш нәрсе айта алмай қалды. Тек Лиза сыртқы есіктен шыққанда тұра жүгірді.

Лиза сыртқа шығып:

— Миша! — деп айқайлады. Күтіп тұрған Мишаның қолтығынан алып жүре берді. Осы уақытта Рақмет далға шықты.

— Лиза!

Бірақ Лиза есітпеді.

Біреудің қолтығында кетіп бара жатқан Лизаны көріп, Рақмет біраз тұрып қалды. Содан соң ішке кіріп, орындыққа отыра кетті.

— Қазір бар, әйтпесе мен де барам — деді Анна.

Рақмет төмен қарап отырып:

— Жоқ, өзім-ақ барамын... Миша дейді... Кулевакин ғой... — деп күрсінді.

Лиза мен Миша келе жатып бір барактың алдындағы скамейкаға отырды.

— Не болып қалды, Лиза, түсіндірші — деді Миша. Лиза аяғын екінші аяғының үстіне қойып жатып:

— Жоқ, әншейін — деді.

Миша қаупі кетейін деген соң:

— Лизочка, жаңағыма жауап берші — деді.

Лиза басын кетерш алды да:

— Не дейсің, Миша, сүйем деп айт дейсің бе? — деді.

Осыдан соң Рақметпен паркте құшақтасып отырғаны, содан орнынан тұрып жүгіріп кеткені, қайтып келіп сүйгені көзіне елестейді. Сөйтіп, өзі де сезбей орнынан тұрып кетеді, біраз жерге барып тұрып, қайтадан келді. Біраз қарап тұрып, Мишаның шашын сипады, сүйтеді де жай:

— Миша, менің сүйетін адамым бар ғой. Ол тұрғанда басқаны сүйе алатын көрінбеймін — деді.

Онан соң біраз отырды:

— Жаным, Миша, маған өкпелеме, менің қосылам деп қойған күйеуім бар — дейді.

Миша жалт қарады.

— Я, ол мені қазір сүймей кетті, бірақ мен оны сүйем.

Сүйтеді де орнынан тұрып жүре береді. Миша да артынан жүреді. Алдағы бір скамейкаға барып тағы отырысады.

Лиза Мишаның мойнын бір қолымен құшақтап, екінші қолымен шашын сипап отырып:

— Миша, екеуміз де комсомол мүшесіміз. Саналы адамдармыз. Сен мені сүймеді деп көзқарасыңды өзгертіп, өкпелеп жүрме. Комсомолецтердің арасында достық деген бар. Дос үшін, жалпы іс үшін басты құрбан қылушылық бар. Бұл бірі күйеуі, бірі әйелі болғандықтан шығатын қорытынды емес қой — дейді. Мишаның басын сипап отырды.

Осы уақытта үйдің артынан Рақмет келді де, шамның жарығында құшақтасып отырған екеуін көреді.

— Түсіндім — дейді де, әдейі орағытып, Лизаның алдымен өтеді. Бірақ Лиза сөзге айналып отырып, байқамай қалады. Рақмет көрінбей кетіп қалған соң Миша:

— Жаңағы Рақмет деген жігіт анада қалалық белсенділер жиналысында сөйлеген, опырмай, тіптен шешен екен — дейді.

— Рақмет?

Лиза орнынан ұшып тұра келді.

— Жаңағы Рақмет пе, өтіп бара жатқанда неге айтпадың, мен білмей қалдым ғой — деді.

Солай деді де үйіне қарай жүгіре берді.

Рақмет үйге келді. Келіп орындыққа отыра кетті.

Анна басын көтерді.

— Не істедің, Рақмет?

Рақмет томсарып отыр. Жауап бермеді, оның орнына олай-бұлай кетті. Анна қайтадан басын жастыққа қойды. Бір уақытта Рақмет:

— Менің Лизам, тек мені сүйген Лиза, біреуді құшақтап сүйіп отыр — деді.

...Лиза келіп төсегіне жатып қалды. Электр шамы жанып тұр. Бір уақытта телефон сылдырады. Лиза тұрып барып тыңдады. Телефон соғып тұрған Илья:

— Қауіпті лавадан көмір шауып, Елемес бригадасын басып қалыпты...

Лиза жүгіріп ала жөнелді.

...Илья кабинетіне Әліп келді, Елеместердің десятнигі келді

Илья столды қойып қалды.

— Сен қауіпті жерге неге жібересің, неге бақыламайсың? Сен жұмысшыларды қырайын деп жүрсің бе? Бұдан артық қылмыс бола ма?

Десятник үндемеді.

— Қазірден бастап жұмыстан шығарып, сотқа берем! — деді Илья...

— Мен жібергенім жоқ, өзі барды...

— Неге бақыламайсың?

— Өлген жоқ қой...

— Саған өлтіру керек екен ғой, кет, көзіме көрінбе!

Асығып Лиза кіріп келді.

— Жолдас Вознесенская, мен сізге естірте жариялаймын, жаңа келгеніңізді еске алам, түсіндіңіз бе? — деп қатты айтты Илья.

— Түсіндім — деп Лиза шығып кетті.

Әліп Ильяның алдына келді.

— Сенің мұның дұрыс емес, Лиза күні-түні жұмыс басында жүреді «бұған адам жіберуші болма», деп әбден тапсырып кеткен.

— Білем — деді Илья-мен бұдан да гөрі сақ болсын деп жатқаным ғой...

Илья терезе жаққа қарады. Шамдары жылтылдап шахтерлер өтіп жатты. Гудок айқайлады. Илья терезені ашты. Жұлдыздар, көк аспан, жылтыраған оттар. Орнына келіп отырды. Терезе жақтан «Шымырбек» деген айқай шықты.

— Сен одан да Лизаның учаскесін социалистік жарысқа шақыр — деді Илья.

Әліп орнынан бір қозғалып, аяғын созып жіберді.

— Ол мені шақырып қойды — деді Әліп.

...Шахты астында сырылдап жүрген вагондар.

Лиза Ильядан шығып эстакат басына келген. Шамы менің қолымда, жоғарыдан төмен қарап тұр. Қабағы жабыңқы, үндемейді.

Лиза Донбасқа командировкаға баратын болды. Донбастың тәжірибесін алуға Қарағандының он екіншісі, екі инженері кетіп, оның бірі Лиза еді.

Лиза кетер алдында Рақметке барды. Бір көрмей кеткісі келмеді.

Рақмет ұйықтап жатыр екен. Лиза білдірмей құшақтап сүйіп-сүйіп алып, оятпай кетіп қалмақшы болды.

Барып Рақметтің басын сипап біраз отырды.

— Жаным, жаным — деді ақырын ғана. Еңкейіп барып ернінен сүйіп алды, Рақмет оянып кетті. Лиза сасып, тұрып кетпекші болып еді Рақмет құшақтай алды.

— Осы түсініспей жүргеніміз де жетер, мен енді сенсіз жүре алатын емеспін, Лиза...

Лиза Рақметтің төсіне басын қойып:

— Не десең де мен даярмын, Рақмет — деді. Ертеңіне Лиза Донбасқа кетті. Өте тығыз жұмыстармен Рақмет Алматыға кетті. Екеуі де кайтып келген соң той жасап, қосылмақшы болды. Рақмет тойға шақырып, академикке телеграмма берді.

XV тарау

«Соның аты не еді?» — дейді өзінен-өзі.

Рақмет басқармада отырады.

Поезд күтіп, яки біреуді тосып отырғанында ойына әр нәрсе түсіп келеді. Әйтпесе осыдан 250 жыл бұрын туған атақты неміс композиторы Иоганн Себастьян Бахтың осы арада Рақметтің есіне түсіп несі бар? Бұл солай. Бірақ зерігіп тұрғанда ойына әр нәрсе түсіп келсе, көзің де әр нәрсеге түскісі келеді. Көп жағдайларда сен үшін тиындық маңызы жоқ нәрселерге де көңілің түседі де, ол барып ой туғызады.

Рақметтің көзі қабырғадағы ілулі тұрған газетке түсті. Ондағы бір мақаланың «Арық» деген басына түседі. Содан соң арықты не дейді, ағылшынша не дейді деп ойлады. «Немісше арықты Бах дейді — деп Рақмет терезеге қарады. «Бах, бах...» — дейді. Рақмет өзіне-өзі Коридорда аяғын мықтап басып біреу келе жатады. Келе жатқан адамның әрбір басқан қадамы «бах... бах» дегендей болады. «Арықтың немісше бах делінуі», адамның басқан қадамының «бах-бах» деп естілуі Рақметтің ойына еріксіз атақты композиторды түсірді. «Бах» дейді Рақмет. Сүйтеді де қалың ойға кетеді. Келе жатқан адам қадамының дыбысы да, «Арық» деген мақаласы бар газет те, стол үстінде тұрған гүл де Рақметтің ойынын құшағынан шығады. Ол тек композитор Бахпен болады.

«Соның аты кім еді» — дейді Рақмет өзіне-өзі.

— Иоганн, Иоганн Бах...

Рақмет даусын шығарып айтып, көзін жұмады.

Сонда кенеттен бір жіңішке дауыс:

— Иоганн Себастьян Бах — деді.

Рақмет селк ете түседі.

Есік жақта тұрған қызға көзі түседі. Қыздың ойнақшыған қара көздерінің көрінбейтін сәулесі, жігіттің кішкене арықтай ағып келе жататын өмірлік теңіздей толқытатын сәулесі, Рақметтің жүрегіне түскендей денесі ду ете түсіп, жүрегі дірілдеп кетеді. Өзінен-өзі ұялып, бұл әшейін күтпеген жерден шыққан дауыстан шошынғандық қой деп, Рақметтің ақталғысы келді.

Қыз кенет жағдайды өзгерткісі келгендей:

— Сіз біреуді күтіп отырсыз ба? — дейді.

Рақмет басын шұлғиды.

Қыз.

— Мұнда ешкім қалмапты ғой — дейді.

Сүйтеді де тез-тез басып шығып кетеді. Рақмет қызды көргісі келіп терезеге барып қарайды. Терезе артында қыз кетіп бара жатады.

Қыздың кішкентай денесі орыс композиторы музыкасындай жеп-жеңіл, әсем, үріп ауызға салғандай.

— Тез жүгіріп бара жатыр, шынында композитордың музыкасы сияқты — дейді Рақмет.

Рақмет орнына келіп отырды.

— Өзі қыз емес, музыка ғой — дейді тағы да Рақмет.

Рақметтің ойынан қыз кетпейді.

«Онда менің, не қақым бар, басқа ой ойланайын» — деп Рақмет қызды есіне түсіргісі келмеді. «Я, сонымен Бах... Ол жөнінде Бетховен не деген?.. Бах. «Бұл адам арық деп аталмай, мұхит теңізі болып аталуы керек еді деген Бетховен...». Бірақ ойынан қыз кетпейді.

Рақмет музыканы жақсы түсінеді. Ол құстай қанат қағып, шыңға шығып қалықтап, таудан, тастан ұшып өтіп жазықпен зымырап, көл жағасындағы қойларды үркітіп, жүректің еркін сарынды, құлашы кең, жазықты Бетховеннің музыкасын жақсы түсінеді. Ол тыңдамайды, ол көріп отырғандай болады.

Ол Рейн жағасындағы қара жұмыспен өскен қара шаруа қызындай өрескелдеу, Вагнер музыкасын да жақсы біледі.

Ол қиыннан қиыстырып, әрбір дыбысты терең ойлы музыканы біледі. Кей уақыттарда көрген бір уақиғасы, я адамы бір уақыттарда есіткен музыкасын еске түсірді «Мынау шын музыка екен» — дейді Рақмет.

Есік ашылды. Қолында қағазы бар бір жігіт кіреді.

Жігіт Рақметке қарамастан төрдегі орындыққа отырады.

Енді жігіт отырғанда Рақмет оның әдемі, талдырмаш тіп-тік денесін, қырын отырғандағы аққұба бетін, түзу мұрнын көреді. Жігіттің галстугіне, ақ көйлегіне, қатты жағасына шаң жұқпаған. Тек магазиннен жаңа ғана алып киген сияқты. «Таза жүректі жігіт екен-ау...» — деп Рақмет жігіттің қасына келді.

— Жолдас, Зейнолланы білесіз бе? — дейді Рақмет.

Жігіт жалт қарайды да, біразға дейін көзін айырмайды. Қолына қонған шыбынды қағып жіберіп:

— Ол бүгін командировкаға кетті — дейді.

Рақмет жігіттің даусын жақсы-ақ естіп тұрса да:

— Қайда? — деп қайта сұрайды. Жігіт екінші рет айтқан соң, Рақметке Ленинградқа ең әдепкі барып түскендей сезімі пайда болады.

Зейнолла мен Рақмет детдомда бірге болған. Зейнолла детдомда жүргенде қабырға газетінде редактор болып, өлең жазып жүретін. Өлкенің комсомол газетінің тілшісі болатын. Екеуі техникумға түсіп, оны бітіріп шыққан соң Зейнолла газет жағына кетті. Алты ай аудандық газетте істеді де, алты айдан соң демалыс алып, Қызылорданың астана кезінде сонда барып, өлкелік газетте қалып қойды.

Техникумды бітірісімен-ақ Рақмет орын алып, Ленинград Тау-кен институтіне кетті. Одан бері ол Зейнолланы көрген жоқ. Оның қайда екенін білмейтін. Тек қыстыгүні Зейнолла сұрастырып жүріп, Рақметтің адресін тауып алып, хат жазыпты. Хатында жазда Алматыға кел деп шақырған.

Енді Қарағандыдан Алматыға келетін болған соң іштен қуанған. Крайкомда: жататын жерің бар ма деп сұрағанда «ол жағынан қам жемеңіз» — деп жауап берген. Сөйтіп, Крайкомнан шығысымен редакцияға келген.

Енді Зейнолла командировкаға кетті дегенді есіткен соң Рақмет далада қалғандай болды. Крайкомдағыларға «қам жемеңіздер» — деп қойған, енді қайтып бару бір түрлі ұят, оның үстіне қазір қызмет тарқады. Бұл арада баратын үй жоқ. Мүмкін таныстары табылып қалар, бірақ оларды қазір қайдан табасың...

...Осы жұрт епті-ақ. Жаңа бір адам Рақмет келгенде, Крайкомның адамы болып қонақ үйінің бастығымен сөйлесті.

«Москвадан келген Жаманшал ұлына бүгінше жататын орын бер» — деді. Қонақ үшін бастығы қиналғандай болып еді, жігіт бастырмалатып болмады, ақыры кешірді.. Рақмет таң қалып жігітке қарады...

— Алматыда осылай жатақ үй таба алмайсың — деп күлді.

Рақмет жақтырмады... Крайкомның атын осылай қара бастық қамына пайдалануға бола ма? Әй, өзі шынымен өзгерген шығар деп ойлады...

Енді, міне, Рақмет қайда барарын білмейді. Кенет жігіт орнынан тұрды, шашын алақанымен бір сипады...

— Қане, шықсақ қайтеді — деді.

Рақмет жігіттің артынан жүре берді. Екеуі көшеге түсіп жүре берді. Сөз қатпастан жұрт келе жатыр. «Өзі мен сияқты аз сөйлейтін адам ғой» — деп ойлады ішінен Рақмет.

«Бірақ менімен сөйлесетін мен оның несі едім, мені не қылсын» — деді тағы да ішінен...

Бір уақытта жігіт ойламаған жерден:

— Зейнолла кіміңіз болады? — деді.

— Жолдасым — деді сасыңқырап Рақмет.

«Менің сөйлемейді ғой» — дегенімді сезіп қойып, сұрап келе ме деген сөзім бойына сезінгендей болды.

Жігіт Рақметке қарады:

— Жолдас, қай жерден келдіңіз?..

— Қарағандыдан — деді Рақмет.

Біраз үндеспей жүрісті. Көшенің шаңын бұрқыратып екі машина өтті. Рақметтің құлағынан «Қарағанды» деген өз даусы кетпей қойды. Лиза есіне түсті. Өзінен-өзі астыңғы ернін тістеді. Бағанағы қыз есіне түсіп.

— Танысып қояйық, атыңыз кім, мен биыл жаңадан дәрігерлік институттың аспирантурасын бітірдім, Ықылас Құлыбеков, газеттің қызметкеpi едім, қазір бір жағынан газетте істеп жүрмін — деді жігіт.

— Тіптен жақсы, мен Рақмет Дәуір ұлымын.

Бұлар екі қабат үлкен үйге келді..

Екеуі де байқамастан сол үйге бұрылды... Есіктен кіре бергенде, маңдайшадағы «Ресторан» деген жазуды Рақметтің көзі шалып қалды.

Бұлар келіп түкпірден столға отырды. Адам аз екен. Тамақ тасушылар жиылып, әңгімелесіп отыр. Буфетші әйел бір нәрселерді есептеп жатыр. Ресторан қабырғалары суретке толған. Бәрі рамкелі, пейзаждар. Скрипка мен гармонь орыстың ескі халық салып жатыр. Бұлар келгенде тамақ тасушылар орындарынан тұра келді. Үндемей отыру қолайсыз болған соң Ықылас:

— Мына бір сурет іштен жақсы сурет — деді.

Рақмет бұрылып қарады. Бұл cypeттi бұрын көрген. Бұл Англия суретшісінің картинасы.

— Drang nach Osten — деді Рақмет.

Ықылас Рақметке таң қалған түрде қарады. Біраздан соң, қайтадан суретке қарады. Рақмет қызарып қалды. «Бекер айттым-ау, мақтанғандай» — деді ішінен.

— Я, Drang nach Osten-Шығысқа көз тігу қазақшасы солай бола ма? — деді Ықылас.

Рақмет ойланбастан-ақ солай жауап берді.

— Ағылшын тілін білесіз бе? — деді Ықылас.

— Аздап...

Осыдан соң Рақметтің ойына Лизаның жалықпастан ағылшын тілін үйреткені есіне түсті. Көңіліне бір түрлі қуаныш пайда болды... «Лиза жөнінде айтсам қайтеді — деді ішінен. Бірақ айтпады. Әлі бір-бірімен үйреніскен жоқ.

— Кішкене қызыл вино ішіп жіберейік — деді Ықылас. Рақмет үндеген жоқ. Ол өз сырын жақсы біледі. Рақмет аз сөйлейді. Онда ұялшақтық деген мінез бар. Сол ұялшақтық Рақметті жақсы танымайтын адамның алдында тартып, еркіне жібермей отырды. Ал Рақмет кішкене қызға оның ұялшақтығы қайнаған судан шыққан будай-ақ жоқ болып кетеді. Сөйтіп, Рақмет барлық сырын ақтарады. Ертеңіне есіне түсіп өзінен-өзі ұялады.

Екеуі екі рюмка қызыл вино ішті. Екіншісін ішіп болған соң, Рақметтің денесіне бір түрлі көңілділік пайда болды. Ол жататын үйдің жоқтығын да ұмытып кетті. Орамалын алып бетін сүртті. Ықыласқа қарап күлді. Ықылас төмен тартты.

Музыка Мусоргский музыкасын тартты...

— Атақты Стасов Модест Петрович оны орыс композиторларының ең таланттысы деген ғой — деді Рақмет.

Қалың ойда отырған Ықылас:

— Ә? — деді.

«Не деп сұраудың орнына Ықылас «Ә» деп сұрайды. Мұны Рақмет бер дегеннен сөзді.

— Мен орыс музыкасының ойыны туралы айтып отырмын. Орыс композиторларының ішіне Балакиров-ең қызуы, Глинка-ең әсемі, Римский Корсаков-ең оқымыстысы, Бородин-ең тереңі, Мусоргский-ең таланттысы.

Рақмет қызып алды.

— Мусоргский... үсті-басы жыртық, болып жүретін болған... атақты композитор Бородин, профессор Бородин қыдырып келем деген өзінің оқушыларына шинелін, киімін беріп, өзі жалаңаш қалады екен...

Рақмет сөзін тоқтатып төмен қарады. Ықыласқа Рақметтің сөзі ешқандай әсер етпегендей болды. Ықылас музыканттарға қарап тұрып:

— Менің бір артистка қызым бар еді — деді. Рақмет басқасын тыңдаған жокқ

— Мен арфа инструментін тіпті жек көремін — деді Рақмет-менімше, ол музыканың аспабы емес, сарынсыз дыбыс жинағы... Қалқып жүрген бос дыбыс, ешқандай сарын, сыр ырғақ деген жоқ, құр ыңқылдап, дөңбекшіп ыңырсиды... Жоғарылы-төменгі тартылған сызық сияқты... Бұл менің қызыңызды жамандағаным емес, ол кісіні көргенім де жоқ... Мен музыкант емеспін. Алам деп жүрген қызым музыканың түбін түсіреді. Содан үйренгенім ғой. Я... кешіріңіз... Бірақ маған арфа жақпайды... Кешіріңіз аздық қыз емес, арфа... — деді Рақмет.

Рақмет далаға шықты. Біраз жүрді тау ауасын еркін жұтты. Басынын айналғаны қойды. Менің «Мен жаңа не айттым?» — деді даусын шығарып, уақытта іштен шошынып кетті.

— Апыр-ау, білгішсініп, көрмеген, оқымаған нәрсем жоқтай маңызданып, айтпағаным қалмапты-ау! Осы эгоист болып кетермін... Мен осы жуас емес пе едім, қап!.. «Бәсе, тіптен жуас емес пе едім? Енді бірінші рет көрген жолдас бір мылжың, мақтаншақ деп ойлап қалды-ау! Не деген масқарашылық! Ойбай-ау, инженерге көркемөнердің керегі не? Тіптен жатқан үлкен Франс Меринг... білмейтін жоқ, көркемөнердің энциклопедиясы болып отырам-ау... Инженер музыканың маманы емес қой... қап...

...Жуас инженері, коммунист мақтанның өзі көрсеткісі келген бос мылжыңдықтың жолына салып жіберген кім?.. Арақ па?..Қап...» Рақметтің ойына жататын үшінші жоқтығы тағы түсті... Көңіліне кішкентай қайғының көлеңкесі түссе, қамықсаң, екінші үстінде болсаң-ойына барлық сезетін жетіспей тұрған нәрсенің барлығы түсетін бар емес пе...Қуанышты болсаң, екі нәрсені елемей жүре бересің ғой... Кішкентай қамықсаң болғаны, барлығы жетіп келеді. Олар неге еске түседі? Тегінде қамығатын жағдайдың қуанышты, бақытты инженерде несі бар? Диалектика не дейді? Сан сапаға, сапа санға айналады... Осы қапалық жағдайлардың барлығы жиналып келіп Рақметтің сапасын өзгертіп жіберер ме екен... Жоқ, олай болмайды... Бұл қайшылық... Бұл қапалық, қуаныштың қапалығы... Қуаныш сәл кешіксе, қапалықтың жетіп келетіні бар емес пе? Бірақ бұл қапалық па екен? Бұл қапалық болмағанмен қуаныштың орнына келіп отырған жоқ па? Тегінде, қапалыққа Рақметтің жүрегінен орын жоқ». Ол қамықса-ол бойын қапалық басқандықтан емес, бұл тек сол қапалықтың келгенше ғана қамығу. Формальдық логика қате айтады. Сократ деген тек Сократ болады. Жоқ, дұрыс емес... Қуана білу деген сөз, жылай да білу деген сөз. Рақмет қуанышы үшін жылай да алады, басын да береді.

Сонда да Рақмет Ықластың алдында өзін көрсетіп қалғысы келген жоқ па осы? Солай-ау өзі. Сондықтан да, мені жеңгізген жоқ па? Ол айтады... Ондай мінезіңнің жоқтығын туғызады..

Рақмет жетіп келді.

— Кешір Ықлас, мен түк білмеймін... Көркемөнермен үш қайнасам сорпам қосылмайды. Мен тек көмір инженерімін...

Ықлас төсіне қарады. Рақмет өз сөзінен өзі қорқып қалды: «Осы мен не айттым? Әбден бұлтардым-ау».

Ықлас орнынан тұрды.

— Қане, жүр кетейік...

Есіктің алдына шыққанда Рақмет жағдайдың ауырлығын енді сезгендей болды.

«Енді қайда барады?..»

— Рақмет, ешқайда барма, біздің үйге жүр, үй оңаша, әйелімнен басқа ешкім жоқ — деді Ықлас.

Екеуі жүріп келе жатыр. Рақмет енді тынышталайын деді. Еш нәрсені бүлдірмеген екенмін деді. Дос таптым деді, далаға қонбайтын болдым деді.

«Ақымактық екен. Өзінен — өзі қапалық сатып алып жүрген... Ұят мұның, Рақмет, романтик болып кетерсің... мұндай жағдайды қай романнан оқыдың, Рақмет?..»

Рақмет орындыққа отырды. Үйдің іші әдемілеп жиналған. Өрескел тұрған бір зат жоқ. Бәрі орнында. Шашау тұрған жоқ. Төрде қызыл кілем. Үйдің екі жағында екі кровать. Терезе ашық, таудан самал жел соғып тұр.

Түнгі салқында таудан соққан самал жел, шаршап келіп, әткеншек, алтыбақан тебу, таңертең тоңазыған соң оянып кетті, көрпені бүркене түсіп жататын ұйқы... Бұл үшеуі де шешесінің денесін ерекше балқытады...

Бір уақытта Ықлас:

— Дәмелі — деп айқай салды. Үйге бір әйел келді.

— Танысыңыз, мынау менің әйелім Дәмелі, жақында үйлендік.

Рақметтің алдында бағана редакцияда көрген әдемі қыз тұр еді.

XVI тарау

Рақмет кеткенше Ықластың үйінде тұратын болды. Неге екенін қайдам, Рақметтің Дәмеліге қарағысы келеді де тұрады. Дәмелімен бақшаға барғысы келеді.

Рақметтің ойында ештеңе жоқ. Тек бақшада скамейкада үндеместен қатарласып отырсам, деп ойлады.

Рақмет ақкөңіл жігіт қой. Бір күні Ықлас бір тығыз жұмыс істеп жатқанда-Дәмелі бақшаға барайық — деді Рақмет. Мені Дәмелі Ықласты өте жақсы көреді. Көрмесе отыра алмайды. Ықлас үйде жұмыс істеп отырғанда Дәмелі қасына келіп отырды. Екеуі де бір -біріне тесіле қарасады. Бір уақытта Дәмелі бақытты, қуанышы койнына сыймай Ықластың мойнынан асылып құшақтайды...

— Қалқам, мен сен үшін туғанмын — дейді Дәмелі.

Бұл-Дәмелінің шыны, бұған Ықлас та сенеді.

Дәмеліге Ықласты сүюдің қызуы еш уақытта басылмайтын сияқты. Күніне түсте перерыв уақытында келіп, Ықлас Дәмеліні құшақтап, біраз басын сипап отырып, сүйіп кетпесе, Дәмелінің көнші кеңімейді.

Дәмелі Лиза сияқты мінсіз, аса сұлу емес. Бірақ адам баласында сирек ұшырайтын бір ерекше сүйкімділік Дәмеліде бар.

Дәмелінің бетіне қарағанда аппақ бет, қыр мұрын, оймақ ауыз көрмейсің, жүрек қытықтайтын, теңіздей шалқыған бір қуанышты сыр, сәуле көргендей боласың... Бір аса нәзік, әдемі музыка есіткендей боласың...

Рақмет қуанышты сүйеді. Бір шоқ гүлдей шешек атып, өмірге көрік беріп тұрған қуаныштан тек көз айырмай қарап отырсам дейді. Рақмет, Дәмелі Рақметтің бақшаға барайық деген сөзін қайтарған жоқ, кешке екеуі барып, бір қараңғы жердегі скамейкаға отырды.

Рақмет сөз қатқан жоқ, жас баладай ешқандай уайымсыз қуаныштың қасында отырғанын, әсем түрде демалып, жайнап отырғанын сезіп, соған риза болып отыра берді.

Тек әлден уақытта Рақмет:

— Қуаныш деген не екен? — деді.

— Бері қара — деді Дәмелі-қуаныш мына менің көзім...

Рақмет абайсызда жүрегінің соғып, денесінің шымырлап кеткенін өзі сезбей қалды. Рақмет бір нәрсенің боларын сезді де, одан қашып үндеместен орнынан тұрып жүре берді..

Үйге кірісімен есіктен кіріп Дәмелі жүгіріп барып күйеуінің мойнынан құшақтай алды.

— Кішкене сені көрмегенге сағынып қалдым ғой — деді Дәмелі сүйіп жатып.

Ертеңіне Дәмелінің өзі Рақметке бақшаға барайық деді. Рақмет қолым тимейді дейін деп еді, жүрегі алып-ұшып, ондай сөзді айтқызбақ түгіл, ойландырмады да.

— Мен өзім соны сізден сұрайын деп тұр едім — деді Рақмет.

— Өзің сұрасаң мен бармаймын.

— Енді қайттым, ойбай-ау.

— Өзім сұранып барам...

Екеуі тағы кешегі жерге барып отырды. Біраз уақыт өткеннен кейін Дәмелі Рақметке қарап күлімсіреді.

Рақмет жақындай түсті. Дәмелінің көзі оттай жанды. Дәмелінің ыстық көкірегі бір көтеріліп, бір басылады.

— Шіркін-ай, гүл сияқты ертелі-кеш қолға ұстап отыратын адамсың-ау!

Дәмелі сықылықтап кеп күлді.

Баяғы таудан-тасқа ор қояндай күліп секіретін. Дәмелінің кіршіксіз табиғи қуанышын, баладай ақкөңіл, таза жандығын, сонымен қатар өте қызу жастығын, денінің саулығына, өзінің ерекше көркем екендігіне сенімдігін көрсететін күліп.

Бұл баяғы өзімізге таныс Дәмелі ғой.

Рақмет шыдап тұра алмады.

— Дәмелі, қуанышыңнан кішкене маған берші, күліп шыққан аузыңнан бір сүйейін бе? Ит болайын, ойымда арамдық жоқ...

— Ол қуаныштың иесі бар ғой... Кім көрінгенге сүйгізе бере ме екен? — деді Дәмелі.

Рақмет үндеген жоқ... Жүрегі аласұрып қатты соғып кетті. Лиза есінеп .Дәмелі Рақметтің көңілін қалдырып қойдым ғой деп қолын мойнына салды.

Бірақ Рақмет көңілі қалып, ұялып отыр еді. Ол өзін-өзі зорға ұстап отыр емес пе еді? Ернінен тістеп сүйді де алды. Дәмелі Рақметті салып қалды да, атып кетті.

Рақметтің шапкесі жерге түсіп кетіп, соны біраз іздеді.

— Дәмелі! Дәмелі!

Дәмелі сол күйінде жоқ.. Рақмет бақшаның ішін әлденеше рет аралады. Таба алмай қойды. Сағат 12-де үйге келсе, Дәмелі келіп ұйықтап жатыр екен.

Екі-үш күннен кейін Ықлас Қырғызға командировкаға кетті. Рақмет пен Дәмелі оңаша қалып мені қойды. Рақмет жұмысын бітіріп келген соң екеуі киноға барады, бақшада қыдырады. Бір күні бақшада жүріп Рақмет Дәмеліні көре алмаса тұра алмайтынын айтты.

— Дәмелі, менің жүрегім жанып барады — деді Рақмет.

— Саған керек мынау ғой-Дәмелі ернін тосты.

Кешке үйде отырғанда, Дәмелі жылап жіберді.

— Мен Ықласты шын сүйем, мен оған өзгере алмаймын.

Осыдан соң Рақмет екі күндей келмей, басқа жолдасының үйінде қонып жүрді. Үшінші күні Рақмет келгенде, Дәмелі шешініп төсегінде жатыр екен. Көрпені сырып Дәмелі кеудесін жалаңаштады. Екі көйлегінің иығы қолының үстіне түсіп, көйлек төмен сырылған. Төңкерілген кеседей екі алманың арасындағы сызықша көрініп тұр.

— Бері келші! — деді Дәмелі Рақметке.

Рақмет келіп төсекке отыра бергенде, Дәмелі құшақтап сүйіп-сүйіп алды.

— Рақмет, есікті жауып келсең қайтеді? — деді Дәмелі.

XVII тарау

Бір айдан кейін Рақмет жұмысын бітіріп Қарағандыға қайтты. Лиза әлі Донбастан қайтпаған екен. Академиктен тойға әдейі келетінін білдірген хат келіп жатыр екен.

Бір күндері Лиза келді. Енді екі-үш күнде той болады деп тұрғанда, Рақмет Алматыдан хат алды. Хатты жазған Дәмелі екен, Рақмет ештеңе сезбей ашып оқи бастады.

«Жаным Рақмет, сен де, мен де үлкен қателік істеп едік. Жастық паркі кімді отқа салмайды. Бірақ үлкен бақытсыздыққа ұшырадым. Ішімде екі айлық балам бар. Сенің еш нәрсең кеткен жоқ. Бірақ мен дүниедегі ең қарабет болдым».

Рақметтің қолынан хат түсіп кетті.

Қолы, барлық денесі дірілдеп, қалшылдап төсекке зорға жетті. Жүрегі суылдап жастыққа басын тығып жатып алды. Лизадан айрылдың, адамшылықтан, коммунистіктен айрылдың деген ой орнынан атып тұрғызды.

— Ойпырмай енді қайттым?

— Лағнет саған, Рақмет, лағнет! Ел-жұртқа қалай көрінесің...

Рақмет төсекке қайтадан құлады. Барлық айып өзінде екенін, өз бақытын өзі қорлап жүргенін ептеп сезе бастады. Енді қайту керек? Ықлас Рақметке сеніп, үйіне тастап кеткенде, мынадай сұмдық істеп қойды, ойпырм-ай, Ықласқа, жұртқа не дейді?Бәрінен де Ықлас Дәмеліні ішіндегі баласымен қуып жіберсе, жұрт Рақметке лағнет айтпай ма, Рақмет біреудің әп-әдемі махаббатын бұзып, қаңғыртып қалай тірі жүре алады... Рақмет -ау не істедің, енді қайтесің... Қылмыс істеген жоқсың ба? Лизаны да, Дәмеліні де бақытсыз еткен жоқсың ба? Лизаға не бетіңді айтасың? Ертең тойына келетін академикке не бетіңді айтасың? Масқара болған жоқсың ба?!.

Рақмет көп ойланып, Дәмеліні алмақшы болды. Лизасыз жүре алмайтынын сезді. «Ықлас тастаса, Менің де тастауым айуандық болар еді. Сүйгеніме, Лизама қосыла алмай, бақытсыз етейін, бірақ адамшылығымды жоймаймын» — деді. Екі күннен кейін үйленетінін біліп, Дәмеліге хат жазды.

Донбастан Лиза келді. Үйіне келіп түспестен, тура Рақметке келді. Рақмет төсекте қисайып жатқан екен. Лиза чемоданын есік аузына қоя салып Рақметке тұра ұмтылды. Бірақ бұрынғы Рақмет жоқ... қолынан қысып амандасты да қойды, Лиза құшақтап сүйейін деп еді, ернін алып қашты, Лиза сұстиып тұрып қалды.

— Саған не болған, Рақмет? Жаным, қалқам, саған не болды?

XVІІІ тарау

Бірақ Рақмет Лизамен жолығудың ебін таба алмай жүрді. Соңғы уақытта Лизаның Шербак деген инженермен жүргенін көріп, тіпті үйде отыра алмайтын болды. Бір күні сағат 10-нан 12-ге дейін Лизаның терезесінің алдындағы бір скамейкада отырды да қойды. Сағат 12-ден асқанда инженер Шербак пен Лиза келді. Лиза қуанышты. Шербактың қолтығынан ұстап, жайдары сөздер айтып мәз болып келе жатыр. Рақмет қараңғыда бүрісіп, қарап отыр. Шербак пен Лиза үйге кіріп кетті. Лизаның терезесінен шам жарығы түсті. Рақмет терезенің шторын жауып қояма деп қорқып отыр. Бірақ Лиза жапқан жоқ. Рақмет көріп отыра берді. Шербак столға отырды. Лиза туфлиін, шұлығын шешті. Сонан соң сырт киімін шешті. Жүгіріп барды да столда отырған Шербактың мойнынан құшақтап, сүйіп-сүйіп алды. Рақметтің ыстық жүрегі мұз болып, көкірегі қарс айрылып кеткендей болды. Не болғанын білмей те қарады. Рақмет қайтып қарағанда Шербак үйдің ортасында Лизаны құшақтап сүйіп тұр екен. Лиза ернін тосып, болпылдап, Шербактың қолында жансыз жатыр. Рақмет тағы теріс қарады. Жүрегі шапқан аттай тулады. Орнынан тұрып, терезеге қарап еді Шербак Лизаны құшақтап кроватьқа алып бара жатыр екен. Рақмет отыра кетті. Ес-түсінен айрылып көзін жұмды. Селк етіп көзін ашып алғанда, Лизаның үйінде шам сөніп қалған екен. Рақмет орнынан қарғып тұрып, қаланың шетіне қарай жүгіріп ала жөнелді. Түнімен сандалып, көп молалардың ішін аралап жүрді де қойды.

Екі күн өткенен кейін Лиза мен Шербакты Рақмет клубта сыртынан көріп қалды. Елемейін деп еді болмады, жүрегі езіліп, тіптен қайғыланып кетті. Лиза мен Шербак клубтан шыққанда артынан еріп Рақмет те шықты.

Қараңғы жұлдызды түнде Лиза мен Шербак бір адамдай бірігіп құшақтасып келеді. Артында көрінер-көрінбес болып көз жазбай Рақмет келе жатыр. Шербак пен Лиза Шербактың үйіне келіп есігінің алдындағы скамейкеге отырысты. Рақмет қарсыдағы үйдің бұрышында жасырынып тұра қалды.

— Лизочка, енді осы алдағаның да жетер, енді алдай алмайсың — деді Шербак қыза сөйлеп, орнынан тұрып.

— Алдамағанда не етпекпін енді?

— Жүр, үйге кіреміз. Бес-ақ минут қой, еш нәрсең кетпейді.

— Қой, шырағым.

— Сен қусың, Лиза, әдейі менің қанымды қыздырып құтыртып жүрсің. Сен неге алдайсың? Әнеукүні біз шамды жана ғана өшіре бергенде қызметкер әйел келіп есікті қақты, оған шам сөнгенде келе ғой деп айтып қойғансың ғой... Мен сонда жынды болып кете жаздадым. Сол алдағаның жетер енді, жүр үйге...

— Қой, Петр... Менің сүйген адамым бар, мен оған еш уақытта да өзгерген емеспін.

— Жастық деген болмай ма, Лиза сенің қаның неге қызбайды?..

Шербак Лизаны құшақтай алып, қысып-қысып сүйіп алды... Лиза бұлқынып еді, шыға алмады.

— Қоя бер деймін, қоясың ба, жоқ па?

— Жүр, Лиза, үйге!

Шербак Лизаны үйге қарай сүйрей бастады.

— Қой, деймін.

— Лиза, Лиза, Лиза.

Шербак Лизаны құшақтап, өте қатты-қатты сүйіп алды...

— Жүр, Лиза, мына жүрегімді қарашы...

— Ойпырмай, Рақметтің көзіне қалай шөп салайын.

Лиза бұлқынды, Шербак сүйрелеп өз есігінің алдына алып барды.

— Қоя берші, Петр...

— Жоқ, өлтірмесең қоя бермеймін.

— Уһ, енді қайттым, ойбай, жаным, айналайын, болмайды ғой...

— Болдырамыз...

— Құдай-ай, Рақметке не бетімді айттым.

Шербак тағы сүйіп-сүйіп алды. Үйге қарай сүйрей ала жөнелді.

— Петр, Петр, Петька, жаным, сәл тұра тұршы.

Шербак сәл тоқтады. Ентігіп демін алып тұр.

— Кәне, жүр, Лизочка. Ләззаттан неге қашасың?

— Тұра тұршы кішкене ойпырм-ай, басым айналып бара жатыр ғой, дірілдеп барам ғой... Жаным, сәл тұра тұршы...

Шербак Лизаның бері бұрылғанын сезейін деді моментті пайдаланып, қыздыра түсейін деп құшақтап бауырына қысты...

— Тұра тұршы... Ойпырм-ай, Рақметке не бетімді айтам.

Шербак құшақтап үйге қарай сүйрей бастады.

Лиза есіктің тұтқасынан ұстап тырысып тұр. Шербак ішке қарай тартады. Лиза тұтқаны жібермейді. Бір уақытта Лизаның көзі жайнап, ойнақшып, беті қызарып кетті де:

— Ал болмаса — деп тұтқаны қоя беріп-ақ жіберді. Есірген Шербак құшақтай ала жөнелді.

— Құдай ұрды! — деді Рақмет өзінен-өзі, кейін қарай салбырап кете берді. Бір мезгілде Рақмет өзі де сезбей, артына бұрылды да, жүгіріп Шербактың үйіне келіп есігін теуіп кеп жiбepдi. Есік жапырылып сынды да қалды. Рақмет ішке кіріп келді. Лиза қолына көсеу алып үйдің ортасында тұр. Шербак аузы-мұрнынан қан ағып төсектің үстінде жатыр.

— Сұлу қыз, сен де солай ма едің? — деді Рақмет тесіле қарап... Лиза қолындағы көсеуін тастап жіберді.

— Мен сенен сырымды жасырмаймын, Рақмет, мен де жас емеспін бе, көңілімнің сәл бұрылғаны рас... Бірақ ештеңе болған жоқ, қайта көрмейсің бе не болғанын? — деді Лиза.

— Мақұл, бұл жолы осылай болған шығар... ал әнеукүнгі шамды сөндіргеніңді қайда қоясың?

— Мен саған, Рақмет, сенің отырғаныңды көріп, әдейі жүрегіңде қызғаныш туғызайын деп істедім. Қызметкер әйелге шамды өшіре бергенде есікті қақ деп қойғам. Әйтпесе терезенің шторын жаппас па едім.

Рақмет мұны жақсы білсе де, сыр білдіргісі келмеді. Оның үстіне қызғаныштық сезім бойына сыймай, жарылып кетейін деп тұр.

— Қош бол! — деп Рақмет шыға жөнелді.

— Рақмет, Рақмет, жаным, жаным, тоқташы...

Лиза артынан тұра жүгірді.

Рақмет бұрылып қарады.

— Жаңа Шербакты да «жаным» деп жатыр едің ғой.

Лиза сұп-сұр болып кетті.

— Рақмет, біреудің қатынын айналдырып, алам деп жақындасып, жүкті қылғаныңда мен сенің бетіңе қарап па едім, сен жазықсыз мені осынша қаралауға қандай қақың бар еді? Сенсең сенен басқа ешкімді де шын жүрегіммен жаным деп айтқан емеспін...

Рақмет Лизаға жақындады. Жасқа толған үлкен қара көздеріне қадалып, төске қарады... Сөйтіп, шығып жүре берді.. Артынан Лиза ерді. Екеуі Лиза үйінің есігінің алдына келді. Рақмет қолдарын Лизаның иығына салып, көзіне қадала қарап тұрып":

— Шербакқа тосып сүйгізе-сүйгізе тоздырған еріндеріңді енді Рақмет сүйе алмас — деп бұрылып кете берді.

Лиза орнынан қозғала алмай, тастай қатты да қалды.

Рақмет қарасын үзіп кетіп қалғанда, өксіп-өксіп жылап жіберді.

Рақмет ашу үстінде айтарын айтып салса да, артынан өкініп, түн ортасына дейін тыныштық көрмей, дөңбекшумен болды. «Қап, бекер айтқан екенмін» — деп Лизасына жаны ашып та алды... Түн ортасы ауа тұрып киінді де, таң атқанша шыдай алмай, Лизаның үйіне барды.

Қызметкер әйел шығып:

— Түнде жылап-жылап кетіп қалған, қайтып келген жоқ — деді.

Рақмет қабырғаға сүйенген күйінде қалды. Бар денесінен жан кетіп, қозғалмай қалғандай болды.

XІX тарау

Қарағандыға Лизалардың тойына әдейілеп академик келді. Қызын құшақтап сүйіп жатып:

— Әдейі тойларыңа келдім — деді академик.

— Оны қайдан білдің? — деді Лиза.

— Рақмет телеграмма берген. Академик шешініп столға отырды.

— Рақмет қайда, Лиза?

Лиза үндемейді.

— Мен саған айтам, Лиза, Рақмет қайда? Лиза төмен қарап жауап бермей қойды.

Ықлас Ырғыздан қайтқан соң командировка алып, үйімен кейін Қарағанды келді, Келісімен Ықлас Рақметті тауып алып, шүйіркелесті де қалды.

Рақметтің жүрегі суылдап тұра алмады.

«Сен айуан екенсің ғой, сені дос деп жүрсем» — деп айтып салады ғой деп төбе шашы тік тұрды.

— Дәмелі жүкті, я... жақында бір баланың папасы болуға тұрмыз... Әй, Рақмет, өмірдің қызығы үйленуде екен. Тез үйлен.

Рақмет қызарып тұр... бірақ сыр білдірмей тұр.

Ықлас қоймай жүріп, Рақметті үйіне алып барды...

— Жақында балам болады... Рақмет, сен де қалыспауың керек! — деді Ықлас үйінде.

Рақмет отыра алмады. менің кетерде оңашалап Дәмелі: — Сен мені масқаралап, өмірде кетпейтін таңбалағаныңмен тұрмай, байымнан ажыратып алам дегенің не? — деді.

Рақмет ештеңе айта алмай булығып қалды.

— Кешіp, Дәмелі, саған жаманшылық ойлау менің ойымда жоқ еді, — деді Рақмет.

Рақмет Ықластан шығысымен Лизаға барды.

Есікті тықылдатып еді.

— Кіріңіз — деді бір еркек дауыс, Рақмет ашып қалды. Ауызғы үйде академик отыр екен. Жүгіріп барып құшақтай алды.

Академик Рақметке қадала қарап тұрып:

— Мына Лиза не дейді, қарағым? — деді.

— Лиза әшейін ойнап отырған ғой, енді жасаймыз...

Лиза орнынан тұрды.

— Мен күйеуге шыққаным жоқ, шықпаймын да. Жасаса тойды Рақмет өзінің қатынына жасар. Онда менің не шаруам бар...

Рақмет қызарып сасып қалды.

— Менің ешқандай балам да, әйелім де жоқ... Менің балам да, әйелім де, әкем де, шешем де сен емессің бе?

— Рақмет! Бірін-бірі жақсы көретін екі адамның махаббатын уландырып бұздың. Ол екеуі енді бір-бірін алдаумен өмір сүреді. Сен осы қылмысыңды сезесің бе? — деді Лиза.

— Неге сезбейін, осы қылмыс менің түбіме жетіп, жер бетінен жұлып кететін түрі бар — деді Рақмет.

Рақмет орнынан тұрды.

— Мен сендерге түсінбеймін — деді академик.

Рақмет шығып жүре берді.

— Рақмет, не түбіме жетеді дейсің, Рақмет-ау? Рақмет! Тоқта, Рақмет!

Лиза жүгіріп далаға шықты. Бірақ Рақмет қарамай кетті де қалды.

Үш күннен кейін академик Ленинградқа қайтты. Станцияға Лиза, Рақмет шығарып салды. Академик Рақмет оңашалап шығарып алып, маңдайынан сүйіп тұрып:

— Әлі-ақ Лизаның ашуы басылып, кетеді, қам жеме — деді.

XXI тарау

Керілген, мұнарланған далаға төнген мөлдір көк аспан. Сонау бел астында жаңа шахта құрылысы жатыр. Бәрінен биік болып шахтаның бетонды үйі тұр. Ең төбесінде түтін шығатын тұрбасында үш адам жүр. Алыстан қуыршақ құсап көрінді. Түбінде, жерде Рақмет, Алексей, Шектібай, Ермолин, Кулевакин, техниктер тұр. Рақметтің қолында блокноты, далаға қарап қалың ойда. Шектібай тыпыршып шыдай алмай тұрған пішінде:

— Енді қайттік Рақмет, жұмысты тоқтаттық па? — деді Шектібай.

Рақмет жалт қарады, қарап тұрып, блокнотын қалтасына салды.

— Неге? — деді Рақмет.

Десятник Рақметке жақындай түсті. Трактордың дүркірегені, айғай... сөз, у-шу, жай айтылған сөзді есіткізбейді.

— Жұмысшылар істемейміз дейді, жерден шыққан газ тіпті күшті. Екі адам ел алдында, оған өлем деп түспесе, тірі шығам деп ешкім түспейді — деді десятник.

— Неге! — деді тағы да Рақмет. Онан соң қабырғаға сүйенді. Жылқыбайларға қарады.

Кулевакин:

— Мен анализ жасадым, Трестің өкімімін. Жұмысты тоқтату керек, вентиляторды күшейту керек, газ құрыған соң істеу керек — деді Кулевакин.

Шектібай ашулы дауыспен:

— О не дегенің? Онсыз да зиян аз емес! — деп айқай салды.

Рақметтің ойы бөлініп кетті.

— Мінеки, аппаратпен қаруланып істеуге болады. Препаратормен істеу керек. Перемичка жасау керек.

— Газ екінші квершлактың ең төменгі горизонтында — деді Ермолин.

Техник теріс қарады. Алексей келді.

— Қане, Рақмет, не дейсің?

— Перапаратормен қарулану керек, астындағы гаризонтта перемичка жасау керек, жұмысты тоқтатуға болмайды — деді Рақмет.

Техник үмітсіз түрмен: менің-Жұмысшылар бармайды, бетоншылар да, пароды тасушылар да — деді.

— Дұрыс емес — деді Алексей-бір минут те жұмысты тоқтауға болмайды. Шығатын адам табылады.

— Әрине, кідіртуге болмайды, төменгі горизонттың ен соңғы пластасын ашып, барлық механизмін қондыруға бірнеше-ақ ай қалды — деді Шектібай. Жүгіріп Аркаша келді. Техник әлі кіргісі келмей тұр.

— Түскен адамдар құлап жатыр, жұмысшылардың бәрі далаға шықты.

— Трест жұмысты тоқтатуға бұйырды. Құр керегі жоқ. Сенен артық білген адамдар бар — деді Кулевакин.

— Трест олай демейді керек десең шахты құратын трест емес, мен — деп жерді теуіп қалды Алексей.

Аркаша мақтанған түрде:

— Біздің бригада ерікті түрде түсіп істейміз деп отыр — деді.

Техник ала көзімен қарады.

...Партком хатшысы кабинетінде барлық коммунистерін жинады. Шектібай да, Рақмет те, Ермолин де отыр.

— Жағдай, көріп отырсыздар, тіптен қиын, проходкада жұмыс істеу аса қауіпті. Бірақ жұмысты тоқтатып қоя алмаймыз ғой. Кейінгі қалалық комитеттің қаулысын оқыдыңдар... Қане, проходкада істеуге өз еріктерімен кім барады — деді Алексей.

Коммунистердің барлығы да қолдарын көтерді. Шетте отырған Қайдар орнынан тұра келді:

— Жолдас Алексей, біздің қайсымызды қиыншылықтан қашады деп ойлайсыз, одан да өзіңіз таңдап жіберіңіз — деді.

Алексей орнынан тұрып:

— Бәріңе бірдей орын жоқ! — деп күлді.

Қайдардың қасында отырған сақалды:

— Шахты үшін бас берудің өзі құрмет болды-ау — деп күлді. Шектібай артына бұрылып қарап:

— Әрине, солай — деді.

Алексей қарындашпен столды тақылдатты.

— Жолдастар, іңгіме енді сол газды жойып шығуда.

— Өлмей шықпаймыз! — деді Қайдар.

— Өлмей шық, бірақ жеңбей шықпа! — деді Алексей.

Жиылыс тарқаған соң есіктің алдына Алексей мен Рақмет шықты.

— Мен де түсем — деді Рақмет.

— Неге?

— Қалай істеуді көрсетпесем болмайды, басында болу керек...

Екеуі жүре сөйлесті. Алексей қамыққандай болды.

— Сен шықпай қалсаң, онан соң шахты жасалмайды ғой.

— Басқа коммунистерден артықпын ба, олар да бара жатыр ғой — деді Рақмет.

— Әңгіме онда емес қой, бірақ, шынында, өзгенің бас болуы дұрыс екені рас — деді Алексей.

Екеуі шахтыға қарай келе жатыр.

Алысқа ұзады. Шахты құрылысының бергі жағында қарайып кетіп бара жатыр.

...Шахты үстіндегі комбинат алдында Аркашаның бригадасы тұр, коммунистер де жиылып жатыр... Алексей мен Рақмет соларға барып қосылды.

Барлығы комбинаттың ішіне кірді. Әлі толық бітпеген үйдің ламповой, монша, контор, әртүрлі мастерскойлар болатын бөлімдерін аралап өтті.

Биік үйдің едені цемент, аяқты басқанда тарсылдайды. Коридормен жүріп отырып, жалпақ темір сатымен жоғары көтерілді. Клет тақтайдың қоршауы да, ағаты да алынбаған. Тақтайлар, бұрын цемент салған бос бөшкелер домаланып жатыр.

Күн батып бара жатыр. Кішкене паровоз асығып кетіп бара жатыр, айқай салды. Паравоздың алдынан жүгіріп Ермек өтті. Ішке кіріп, темір сатымен жоғары көтерілді. Темір сатының төбесіне жақындады. Онан соң шаршап төмпешікке аяғын дәлдеп басып, жоғары қарады. Шахты үйінің төбесінен асып көтерткен Темір сатыдан жан-жаққа көз жіберді. Күн батып кеткен. Жұлдыздай қаптап кеткен электр жарықтарын көрді. Қаптап жүрген адамдарды көрді. Тағы жүгіріп ала жөнелді. Коммунист, комсомолецтер киініп, клетке кірейін деп жатқан жерге барды.

Күліп тұрған Малшыбайды көрді. Ентігіп тұрып:

— Шырақтарым, мені де ала кетіңдер — деді.

Малшыбай күліп тұрып: — Адам жеткілікті — деді.

Ермек Жылқыбайды көрді. Кимелеп қасына барды.

Жылқыбай киініп жатып:

— Бригадирге бар — деді қолын шошайтып Рақметті көрсетті. Рақметтің қасында Алексей тұр. Ермек келді.

— Жолдас инженер, ме де ала кетіңіз — деді даусы қалтырап. Рақмет Ермектің бас-аяғына қарап алды да:

— Біздің тірі шығуымыз талай ғой — деді.

Ермек жан-жағына қарады. Күліп, қуанышты тұрған адамдарды көрді. Малшыбайға қарады. Малшыбай езуін жимай әлі күліп жүр. Онан соң Ермек:

— Мейлі — деді.

XXI тарау

Суық күздің күні, қар жауып тұр. Көшеде дауыл, қарды ұшырып ұйытқып тұр. Ағаш барак терезелерін жел мен қар сабалап, есігін қар басып алған.

Түн. Бұл комсомол барагы. Бір бөлмеде алты төсек. Үйде пеш жоқ. Төрт аяқты темір пеш тұр, оның мұржасы терезеден шыққан. Сол шыққан жерінен кірген қар, мұржаны мұз қылып қатырған. Терезенің алдында бір комсомолец ұйықтап жатыр. Бұл-Ілияс шахтер. Терезеден суырған қар көрпесінің үстін аппақ мұз қылыпты. Жастығын жапқан қар, еріп қайтадан мұз болып, шашы жастықпен жабысып қалған. Ол ештеңе тыңдайтын емес, ұйықтап жатыр. Кішкене қара жігіт, бұл вагоншы Есентай. Төсекте бір уыс болып бүрісіп жатыр. Көзі ашық, ұйықтаған жоқ. Көп қағаз құшақтап үйге Шымырбек кіріп келді. Қаңылтыр пешті қаңғырлатып, ішін толтырып жағып жіберді, аузынан шыққан түтін үйдің ішін алып кетті. Пеш лаулап жанып, сөніп қалды. Бұрышта бір комсомолец жатыр.

Оның қасында Қасым комсомолец, көрпеге оранып жатыр күнделігін жазып жатыр.

Жаңа келген Оспанды балалар ойнап:

— Шахтының түндігін ашып кел — деп жіберіпті.

Оспан күдікпен іздеп жүріп, әркімнен бір сұрапты. Маған келді — «Тұншығып кетті, шахтаның түндігі қайда, ашылған» — деді. Біз қулардың ойнағанын есіттік. Жаңа келген Сейділда мен Ибаш бригадасын таба алмай, қараңғыда бір іннен бірінші кіріп смена біткенше адасып жүріпті. Смена біткен соң барып десятник тауыпты; Лиза жаңа келгендердің қастарынан шықпайды.

...Әне бір аққұба қыз менің жүрегімді тулатып жүр. Лизаға сол қыз жөнінде айтсам қайтеді?

Қали мен Гриша стол үстінде «2-лава»атты қабырға газетін жазып жатыр. Өздері де дірілдеп тоңып отыр. Қолдары жуыспайды, бірақ оны ескеретін емес. Есентай басын көтеріп, төсегі астындағы шахтыға алып түсетін шамын жағып көрпесінің ішіне, қойнына тығып жатты. Қасым оған қарады:

— Жылы болады — деп Есентай, өзі күлді. Содан соң Шымырбек, Қали, Гриша үшеуі шешініп, біріктіріп жіберген төсектеріне жатты, «вольши» лампаларын жарып көрпелерінің ішіне салды. Үшеуі бір көрпе жамылды. Жатқасын Шымырбек:

— Қане, жолдастар — деді.

Үшеуі қосылып өлең айтты. «Коминтерн» әніне салды. Оларға Есентай да, Қасым да қосылды. Бүркеніп жатысты. Үш қара көлеңке болды. Тек терезелерді қарлы дауыл сабалады. Желдің, дауылдың соғуы үйді қозғалтқандай. Бір уақытта гудок айқайлады, тіптен қоймады, бір қауіпті нәрсе болып қалғандай дабыл қақты. Шымырбек басын көтеріп алды. Есіктің алдында жүгірген адамдардың дүбірі көбейді. Есікті ашып Айша айқай салды:

— Шахтаны су басып қалды!

Жатқандар орындарынан ұшып тұрысты. Ілияс та қарғып, мұз боп қатып, шашына жабысқан жастықпен бірге түрегелді. Есентай күліп жіберді. Ентігіп киініп жатқан Шымырбек ала көзімен қарап:

— Неге күлесің? — деп жекіп тастады.

Қасым шамды апарып, Ілиястың шашына жабысып қалған жастыққа ұстап жіберіп, босатып алды.

Шымырбек орнынан қарғып тұрды.

— Қане, болыңдар!

Барлығы асығыс киініп тұра жүгірісті.

Қалидың етігі тар, су өтті, алқымы жыртық еді, сыймады, олай тепкіледі, бұлай тепкіледі, болмай қойды. Жан-жағына қарап еді барлығы кетіп қалыпты... Онан соң етікті лақтырып ұрып, жалаң аяқ тұра жүгірді. Далаға шықты, боранда жүгіріп бара жатқан жолдастарының артынан қуып ала жөнелді. Гудок айқайлағанын қоятын емес.

Шахты астында авария болған учаскеде төрт адам тізеден су кешіп, суды далаға төгетін насостарды құрып тұр. Мұның бірі-Лиза. Бірі-Шымырбек, бірі-Айша, бірі-Қали. Лизаның үсті басы тегіс су, суға сүңгіп шыққан сияқты көйлегі етігіне жабысқан. Екі қыздың екеуі де дірілдеп жұмыс істеп жүр.

Жоғарыда наряднаяда телефон соғып Илья тұр. Жүгіріп Әліп келді. Ильяның түсі суық. Телефонды орнына қойды. Асығып сөйлеп, Әліпке:

— Не болды? — деді.

Әліп шамын столдың үcтіне қойды.

— Жер астында Лиза, Шымырбек, Айша, Қалилар суды сыртқа шығарып жатыр — деді.

Илья Әліпке оқты көзбен қарады:

— Қыздарға суық өтіп кетпей ме?

— Шахтыны сақтап қалу керек емес пе? — деді салқын қанмен Әліп.

XXII тарау

Боран басылған. Ашық жердің қарын дауыл жалап кеткен, қар тек әр барактың ығында ғана үйіліп қалған. Күн түстен ауған, анау адырдың төбесінен сәл-ақ асып тұр. Терезелеріне мұз қатқан үлкен ақ үйге қарап алыстан бір жаяу келе жатыр. Жаяу ақ үйге жақындады, ақ үйді айналып жоқ болды. Бұл адам ақ үйдің есігінің алдында тұр. Бұл Илья екен. Илья есікті қақты. Ақ киім киген дәрігер әйел шықты.

— Жолдас Афанасьев, кіріңіз! — деп әйел күлді.

Бұл әйел толық қараторы, шаштарын қырғызған. Жүріс-тұрысы, сөйлеуі көне көрген адамдай салмақты маңызды болса да бір түрлі жас сияқты. Сөйтсек бұл баяғы Рақметпен бірге қашатын тоқал болып шықты. (Қараңызшы қаншалықты өзгерген?)

Илья ішке кірді. Алдынан кішкене сақалы бар, жуан көзілдірікті кісі шықты. Үстінде ақ халаты бар. Көзілдірігін алып Ильяға қарады.

— Илья Васильевич, бүгін тағы келдіңіз бе? — деп күлді доктор.

— Күн құрғатпай келеді — деп Рақила да күлді. Сөйтті де, толық аяқтарын нығыздап басып, еденді сықырлатып, бір есікке кіріп кетті. Доктор көзілдірігін қайтадан киді.

— Ауру жақсы — деді.

Екеуі ұзын коридормен жүрді. Шеткі ақ есікті ашты. Илья кіріп кетті. Доктор сыртта қалды. Қызыл еденді, екі терезелі үйде 4 төсек тұр. Үшеуі бос. Төр алдындағы төсекте Елемес жатыр. Басын ақ шүберекпен таңып тастаған, басқа денесі көрінбейді, одеялдың астында, Илья барғанда Елемес көзін жұмып жатты. Илья басына барып отырғанда көзін ашты.

Илья жайдары жүзбен:

— Елемес, қалайсың, тәуірсің бе? — деді.

Елемес езуін қимылдатты да, сөйлеудің орнына күлді. Қаны жоқ, сұп-сұр. Бетіне қуаныш жүгірген деді. Илья қозғалмай жатқан Елеместің бетіне үңілді.

— Енді он күнде жазылады дейді, жазылғасын бір ай демалыста болсын — деді.

Елемес көзін кең ашып жатты.

Илья терезеге қарады:

— Шахтыны су басып қалды. Лиза, Шымырбектер екі тәулік болды.

Ертеңіне Ильяның кабинетіне Әліп, Лиза келді.

Илья Әліптерге қарсы жүгіріп келе жатып:

— Босаған үш бөлмені маңдай алды екпінділер-Шымырбек, Елемес, Айшаларда беру керек — деді.

Әліп ақсақ аяғын өзіне тарта түсті де:

— Одан да екеу-үшеуден кіргізсек қайтеді? — деді.

Илья тоқтай қалып:

— Егерде үй көп болса, әрқайсысына үш бөлмеден беруге міндеттімін, бұл сізге ғой — деді.

Тағы да жүгіріп кетті. Бір уақытта тағы тоқтай қалып:

— Айша мен Шымырбекке екі бөлмелі үйді беру керек, екеуі екеуін алсын — деді.

Онан соң Лизаға қарап тұрып:

— Ол екеуі бірін-бірі сүйеді жардай тұрғызу керек, түсінесің бе, Лиза? — деді.

Тағы да жүгіріп кетті.

«Сүйеді дегенде Лиза мұңайып терезеге қарады, кім білсін, Рақмет есіне түсіп кетті ме, үлкен қара көздері жаспен қаймақтанды. (Бұл Айшаның бақытына іші күйгеңдеп пе, жоқ әлде өз бақытын мені сағынғандық па?)-Онан соң, Лиза, әнеукүні сыйлаған үй жабдықтарын тез сатып алу керек, олар жабдықсыз үйде қалай отырады — деді Илья.

Сол күні кешке өңкей жастар жиналды, ортасында Лиза, сөйлесіп әңгімелесіп тұр.

— Қали, Илья, Гриша, Есентай, Қасым сендер маңдай алды екпіндісіңдер, ал барактарында мәдениет, жастық, былығып жатыр. Бұл жағынан үлгі болмасаңдар екпінді бола алмайсыңдар.

Топтан айқай шықты:

— Дұрыс-ақ!

— Мәдениетті тұру керек!

— Мақұл!

Есентай ортаға келді. Жымиып бір күліп алды да:

— Біздің барак ремонтталмаған, комендант жаздай құрғақ айғаймен жүрді де қыс түскесін үні өшті — деді.

— Солай!

— Дұрыс!

Лиза шашын сілкіп тастап:

— Бүгіннен бастап барактарыңды ремонттайды.

Терезеге екі рама салады, пеш қондырады, көмір түсіреді терезелерге штор ұстайды ақтайды, сырлайды. Екінші әңгіме комсомол барагын үлгі барак етуде.

— Жасасын, жасасын!

— Үлгі етеміз!

— Үріп ауызға салғандай етеміз!

— Мәдениеттің ордасы етеміз!

— Тазалық үшін күресті күшейтеміз!

— Жасасын!

Жұрт шулап кетті.

— Барак жанында үлгілі қызыл бұрыш ұйымдастыру керек, сонда техника, драма, музыка үйірмелерін ашыңдар. Саяси сабақтар да бір километр жерге барып жүрмей, осында өткізетін болу керек — деді Лиза.

— Жаса, Лиза!

— Көтер Лизаны! Лиза күліп:

— Естеріңде болсын, мәдениетті, таза болмасаңдар қыздар сүймей қояды — деді. Жастардың қуанышты, бақытты, күні, биік қажырлы шахты төңірегін жаңғырықтырды.

XXIІІ тарау

...Осы топтан бөлініп, денесі зор, сұңғақ бойлы жас кетті. Ол қаланың шетіне қарай жүрді. Мойнын салбыратып жіберген, қалың ойда келе жатыр. Жолда бір рет тұрды. Бір рет кейін бұрылып, қайтадан жұрт кетті.

Ол бір ағаш баракқа кірді. Барактың ең шеткі бөлмесіне келіп енді.

Төсек алдында қара мұртты, сақалды, үлкен қара адам отыр.

— Кел, шырағым Сүлеймен — деді ол. Үй иесі алдына бір табақ ет қойыпты, кесеге толтырып құйып, арақ ішіп отыр.

— Неге кеттің?

Келген Сүлеймен үндемеді.

Үй иесіне қараңыз:

Бұл-баяғы Күләнданы алып қашып, ағылшынға апаратын Өтеген. Соның дәл өзі. Бәйбішесі теріс қарап отыр еді, артына бұрылып, келген Сүлейменге қарады.

Бетте әжім кіріпті. Көзі де қызарып кетіпті.

Теріс қарап неғып отыр десек, қазан қырып отыр екен. тек Сүлеймен келгесін тоқтатып қойған екен, міне, үй ішін басына көтеріп, шықылдатып қазанын қыра бастады.

Үй иесі етті турап болып:

— Сен тоңып келеді деп арақ алдырып едім — деді.

Кесеге толтырып арақ құйып Сүлейменге ұсынды. Сүлеймен басын шайқады. Үй иесі қадала қарап:

— Іш мынаны, ағаң айтып отыр! — деді.

Сүлеймен еріксіз алды. Біраз отырды да, су құсатып қылқылдатып жұтып жіберді. Сонан соң алды-артына қарамай өтті жей берді. Бір-екі минуттен кейін, көз алдындағы нәрселері бұлдырай бастады, аузына апара жатқан еті жерге түсіп кетті.

Үй иесі Өтеген тағы арақ ұсынды. Енді Сүлеймен тартынбай ішіп салды.

Сонан соң:

— Мені неге шақырып едіңіз? — деді. Басы шайқалып отыр. Көзі бұлдырап, буыны босап кеткен. Үй иесі сақалын сипады.

— Шырағым, жалғызым, ағамнан қалған бала мен едім менің айтқанымды істетейін деп сенемін — деді. Сені менің түбіме жетейін деп жүрген бір адам бар...

— Ол кім? — деді Сүлеймен.

— Ол инженер Дәуір ұлы Рақмет, соның көзін жоғалту керек. Мен былай алдым. Баяғы ағылшын өлтірген Күләнданың інісі екен. Ол болса біздің түбімізге жетеді.

Қалтылдап, буыны босап отырған Сүлеймен шошынып түсіп:

— Өлтіру керек дейсіз бе? — деді.

Өтеген Сүлейменнің қимылын бақылап үндеген жоқ. Сүлеймен артымен барып тұрды. Тәлтіректеп тұра жүгірді.

— Сүлеймен! — деді Өтеген. Бірақ Сүлеймен қарамастан жүгіріп шығып кетіп қалды. Сүлеймен қараңғы түнге сүрінген жоқ болды. Алыста жылтырап электр жарығы көрінді.

Өтеген баяғы қасқыр киімін киіп, далаға шықты. Жолға түсіп шахтыға қарай кетті. Алыста электр жарығы, оттары жылтыраған жер барактар; қасқыр ішікті жолдан бұрылды, шетін землянканың есігін қақты, есік ашылды, ішке кірді. Кемесі бетіне шамның жарығында тоқтасып қалған, бірақ бет ажары кетпеген бір әйел Өтегеннің асты-үстіне түсіп, өмірін шешіп жүр.

Өтеген отырды, әйел де отырды.

Келгені теріс қарап:

— Балаңды кешіре бер, жаңа мен шақырып едім, қашып кетті — деді қабағын түйіп. Әйел солқылдап жылап:

— Болмайды ғой! — деді.

— Мынау қайтеді?

Өтеген әйелге төсіне қарады. Жайдарыланды.

— Жат!

Әйел тұрып келіп мойнынан құшақтады, төсекке жата берді.

Білте шамның жарығы бір ұзарып, бір қысқарып жанып тұр. Төсекте шашы жайылып әйел жатыр. Көйлеп тізесінен жоғары түрулі.

Өтеген күйіп кетуге айналды.

— Құран ұстап қорғанам, егер балаң тісінен шығарса, жоқ қылам!

Әйел қолдарымен бетін жапты.

Ішкі есіктің алдына шығып:

— Қап, сол жүгермекке бекер айтқан екенмін!.. — деп күбірлеп жүріп кетті.

XXІV тарау

Дала. Бұлтты аспан. Сонау бел астында жана шахты құрылысы жатыр. Аурухана. Алыстан машина келе жатыр. Жақындады. Гүрсіл естілді. Ауруханаға келіп тоқтады. Есіктің ашылып, ішінен Илья шықты. Аурухананың есігі ашылып, ішінен көзілдірікті дәрігер шықты. Көзілдірігін алып, Ильяға қарап күлді.

— Қазір болады. Келе жатыр.

Көзілдірігін қайтадан киді.

— Елемес ерекше досыңыз ба?

— Ол біздің шахтер.

Дәрігердің жүзінде таңырқағандық пайда болды. Іштен Елемес шықты. Илья күліп қолын берді.

— Жазылғаныңды құттықтаймын!

Елемес күледі. Илья дәрігердің қолын ұстап тұрып:

— Сізге барлық шахтерлер атынан алғыс айтамын! — деді.

Дәрігер жүзі жарқын, қуанышты.

Илья Елемеске қарап, жауырынынан қақты.

— Кәне, Елемес, машинаға мін.

Елемес машинаға бір қарады, Ильяға бір қарады, біраз тұрып қалды. Түсінбеушілік, таңырқаушылық. Бір уақытта бетіне қуаныш жүгірді. Екеуі машинаға мінді Машина гүрілдеді, бұрылды, жолға түсті, зырылдап ала жөнелді. Сол күшімен Шымырбектер барарына келді. Тоқтады. Селкілдеп тұрып гүріл! басылды. Илья мен Елемес секіріп түсіп.

— Жүр — деді Илья.

— Сіздің үйге ме?

— Жоқ, біздің үйге...

Елемес тоқтап қалды. Ойламаған жерден жағдай, түсінбеушілік, таң қалушылық Елеместің бетінен, көз қарасынан көрініп-ақ тұр.

— Менің үйім бұл арада емес, жалпы баракта.

— Жолдас Елемес, сіздің үйіңіз осында, жүріңіз.

Жүрді, ішке кірді, құлыптаулы есік. Илья қалтасынан кілт алды. Есікті ашты.

— Кіріңіз.

Елемес таңырқаған күйінде ішке кірді. Жан-жағына қарады. Әдемі бөлме, төрде кровать, үстінде қызыл көрпе. Жастық, терезеде ақ сұрып. Еден менің қызыл сырлы. Сары шкаф, айна, стол, орындық...

— Илья кіріп, күліп тұрып:

— Жолдас Елемес, үйіңізге кіруге бола ма? — деді. Елемес қимылдамай тұр. Әлі түсінбеуде, таң қалуда.

— Сіздің үй осы. Алдыңғы қатардағы екінің Елеместің үйі осы.

Елемес әлі қимылдамай, мелшиіп қатып тұр. Әлі түсінбеушілік, таң қалушылық, қайтерін білмеушілік.

— Мына үй жабдықтары кімдікі?

— Олар да аздан, ең алдыңғы қатардағы екпінді болғандығыңыздан, сізді үй жабдығымен сыйлағанбыз — деді Илья.

Елеместің бетінде әлі түсінбеушілік, дағдарушылық.

— Менің үйім жалпы баракта...

Елемес даусын әлсіз шығарды.

— Жоқ, сіздің үйіңіз осы, маған-шахты бастығына сенбейсіз бе?

Бір уақытта Елеместің жүзінен жұмбақтық, түсінбеушілік, таң қалушылық, дағдарушылық жоғалып олардың орнын қуаныш, бақыттылық, көңілділік, анықтық, сергектік, көтеріңкілік әсері басты. Барлығы денесінен, бетінен, көзінен көрініп тұр.

(Өзінен өмірі де қорқыныштан, жұмбақтан, жалығудан, түсінбеушіліктен, жоқтықтан қуанышқа, бақытқа, жігерге, қуатқа, құрметке атаққа айналған жоқ па.)

Кенет Ильяның қолын ұстап алды. Ильяны құшақтап сүйіп алды. Илья да қуанышты.

— Сен еліңнің атақты, құрметті ұлысың, сен социализм үшін басын құрбан қылатын ұрпақтансың... — деді.

Осы уақытта Елемес ұстап тұрған Ильяның қолын тастап жіберді, кейін ішінен, бетіне сескенушілік, қауіп, ренжушілік, күйзелушілік қайтадан пайда болды. Төмен қарады. Мойнын төмен түсірді. Қимылдамады.

Илья да таң қалып тұр. Түсінбеді бетіне дағдарыс, не істерін білмей сасушылық.

— Елемес, саған не болды?

Елемес үндемеді.

— Елемес басыңды көтерші.

Елемес жай басын көтерді. Аянышты түрде Ильяға қарады. Жай ғана:

— Илья, кешір, мен сендерді алдадым! — деді.

Илья шошып кетті.

— Неге?

Елемес жай ғана:

— Мен үй беруге де. құрметтеуге де тұрмаймын, мен ризамын, үйлеріңді қайтып алыңыздар.

Илья Елемеске салмақты сұсты көз қараспен қарады:

— Неге?

Елемес төмен қарап тұрып:

— Мен тек... жай ғана...

Не дейсің?

— ...Тек... намысқа шыдай алмай екпінді болған ем.

Ильяның бетінен қауіп кетіп, тынышталайын деді.

— Мен намысқа шыдай алмай, мазаққа қалмайын деп жоспарды үш жүзден орындап жүрдім...

Илья енді күлейін деді күлді.

— Осы ма алдағаның?

— Осы.

— Енді өзің қалайсың?

— Енді түсіндім, бәлкім, не үшін күресетінімізді білем.

Илья күліп тұр. Елемеске қолын берді.

— Мен саған ризамын, Елемес!

Елемес қайтадан қуанды. Көзі жайнап кетті, бетіне күліп жүгірді. Қолын жайып Ильяны құшақтап сүйіп-сүйіп алды.

Сол уақытта есіктен Лиза кіріп келді. Лиза жүгіріп Елеместің қасына келді. Елемес құшақтап сүйіп-сүйіп алды. Есіктен Шымырбек кіріп келді. Екеуі құшақтасып біраз тұрды. Елемес жүгіріп айнаға барды. Айнадан гүл жайнаған қуанышты бетін көрді.Өмірі жалығып, зерігіп қамығып, қабағы салынып жүретін. Елемес бірінші рет бақытын еміреніп таныған жоқ па? Бірінші рет қуанған жоқ па? Оның мінезі өзгерген жоқ па? Мына жайнаған кез, қуанышты жүз, қимылдаған дене, бақытты күлкі. Елеместен бірінші рет көріп отырған жоқпыз ба?)

XXV тарау

Түн. Комсомол барагы. Барак есігінің маңдайшасында «Үлгілі комсомол барагы» деген жазу бар. Баяғы Қасым, Ілияс, Қали, Гришалардың бөлмесі. Осы шынымен сондағы қора сияқты, былық, суық бөлме ме? Қараңызшы, пеш орнатылған, қызарып менің көмір лаулап жанып жатыр. Терезе екі қабатталған, тарғыл штор ілінген, үйдің іші аппақ бес төсек, әдемі жиылған, жаңа одеялдар жабылған, ақ жастықтар. Қызыл шүберек жабылған екі стол, бірінің үстінде патефон, бір кірпік жоқ. Электр шамы. Үй жап-жарық. Есік жақта көңілді. Үлкен сары шкаф, айна...

Этажерка. Онда қап. Қабырғада сағат шықылдап тұр. Үйдің ортасында Қали тұр. Аяғында сары бәтеңке, үстінде әдемі костюм, шашын әдемілеп тараған. Бұл бүгін үйге дежурный.

Үйге Ілияс кіріп келді. Үстінде қара костюм, мойнында жібек көк галстук. Кіре галошын киіп, жоғары шықты. Қали одырайып қарап тұр. Бір уақытта:

— Жолдас, Ілияс! — деді.

Ілияс жалт қарады.

Салмақты түрде Қали:

— Бері келіңіз!

Ілияс келді.

— Ана галошты киіңіз!

Ілияс аузын ашып, түсінбегендей галошын киді.

Қали салмақты, маңызды түрде:

— Ауызғы үйге ішінен келіп кіріңіз — деді.

Ілияс шығып кетті. Галошын тастап келді.

— Бұйрығыңыз орындалды! — деді көзін жыпылықтатып тұрып.

Есіктен Есентай кіріп келді.

Үстінде жағалы пальто, аяғында әдемі бәтеңке, галстук. Ән салып кірді :

— Әлеу-ләй-әли.

Гакку-гакку...

Келіп пальтосымен төсегіне аунай кетті.

Қали ала көзімен қарады.

— Бе келіңіз!

Есентай ұшып тұрып, Қалидың қасына барды.

— Пальтоны шешіңіз.

Ілияс күле қарап тұр. Есентай үндеместен тұр.

Қали салмақпен:

— Анаған барыңыз!

Есентай бұққан адамдай, пальтосын алып қасына барды. Бағынышты адамдай «енді не бұйырасыз» деген көз қараспен абайлап қана Қалиға қарады.

— Біл! — деді Қали өкімді дауыспен, қолымен нұсқап қалып.

Есентай еді көзінің астымен әлі қарап тұр.

— Болды — деді Қали командирдей-ақ.

Есентай білдірмейін деген кісідей көзін Қалидан айырмай жай басып төсегіне кетті. Төсегіне тағы аунай кетті. Қали қасына жетіп барды. Желкесінен ұстап:

— Өзің не қылған мәдениеттісің?

Есентай қарғып тұрып, әскери құсап қалшиып қатып қалды. Қали салмақпен қатты:

— Төсекке киіммен аунауға болмайтынын білесің бе?

Есентайдың кірпігі тез-тез жұмылып, көзі жыпылықтап кетті.

— Менен бір білместік кетті...

Есентай стол жаққа кетті..

— Мына костюмді аунауға сыйлаған жоқ қой, онан соң, қыры кеткен соң не сұлулығы қалады? — деді Қали.

Біреу өлең айтып келе жатыр.

Ішке кірді. Қасым екен.

Галошын да шешпей, пальтосымен, кепкасымен тура төсегіне қарай тартты.

— Шаршап зорға тоқтапсың...

— Ой, сабаз-ай, пай, пай, пай...

Төсегіне келіп галошымен, пальтосымен ауна кетті. Қали, Ілияс, Есентай үшеуі бірден айқай салды.

— Бұл не деген мәдениетсіздік!

Қасым басын көтеріп алды. Қабақ түйіп тұрған Қалиды көрді. Есентай мен Ілиясқа қарады. Онан соң өзінің пальтосына, аяғындағы галошына қарады, аузын ашып тұрып, аяғын жоғары көтерді.

Содан кейін қарғып тұрды.

— Балалар, менен бір білместік кетті. Кешіріңдер, мақұл ма?

— Сенің мына қылығыңның қасында, менің істегенім әп-әдемі екен ғой — деді Есентай көтеріліп.

Қасым жауап күткендей қалшиып тұр.

— Неғылып тұрсың енді, істеріңді істеп болғасын? — деді Ілияс. Қасым жүгіріп далаға шығып, галошын шешіп, үйге іріп пальтосын, кепкесін шешті.

Есентай патефонды ойнатты.

Есіктен Гриша кіріп келді, пальтосын ілді, қолында ораулы кір көйлегі бар.

Пластинкада фокстрот.

Гриша еденді тарсылдатып билеп ала жөнелді.

Оған Қасым қосыла бергенде, Қали: мені-Әй, мыналарың не? — деп айқай салды.-Қасым жалт қарап жалтарып:

— Е, бәсе мынауың не? — деп Қалиға қосыла кетті.

Гриша сасып:

— Енді жоқ, әдет бойынша... — деп күбірледі.

Патефон ойнап жатыр. Скрипка, лирикалы күй тартты. Гриша төсегіне барып еңкейіп, қолындағы кір көйлегін кроватының астына ырғытып-ақ жіберді.

Постыда тұрған милиционердей-ақ Қали жетіп келді.

— Алып бері кірші!

Гриша аузы ашылып қарап қалыпты, еденін төсектің астынан алып берді. Қали оны апарып шкафтың астыңғы тартпасындағы басқа кірлерге қосып қойды.

Гриша артынан қарап тұрып:

— Қали, кешірерсің, мен ойламаған жерден... — деп жалынғандай болды.

Патефон баяулап келіп тоқтады:

— Шүберектің «Музыкалық моменттерін» ойнатшы — деді Ілияс.

— Бетховенше ойнат — деді Қасым.

Есентайға келе жатқасын Қали:

— «Ұйқыдағы арудан» ойнат! — деп айқай салды.

— Айқайлама!

Қали аузын алақанымен баса қалды.

Төсегінен тұрып Гриша:

— Дежурный да білместен кетті екен-ау! — деп мысқылдады.

Есентай қолын көтерді.

— Сендер музыканың дәмін білмейсіңдер, міне...

Сахнада айтып тұрғандай маңызданып, галстугын ұстап, тамағын кенеп:

— Федорге «би», «Щелкунчик» балетінен, музыка Чайковскийдің, дирижер Есентай! -Есентай қолын шапалақтады, барлығы да қол соқты.

Музыка сарнап ала жөнелді.

Бәрі қатар тұр. Барлығының үстінде де жаңа костюм, галстук, әп-әдемі барлығы да өрімдей. (Тек осыдан екі сағат бұрын шахты астында бет-ауыздары күйе болып, көмірмен араласып жүргендер осылар деуге қалай сенесіздер.)

Есіктен Лиза кір келді.

Қали алдынан шығып, Лизаға: «Кейін айналып түсіңіз» — деді Лиза таң қалып кейін айналып түсіп.

— Далаға шығып, есікті қағып кіріңіз!

Лиза білдірмей езу тартып күлді. Далаға шығып есікті қақты. Іште Қали:

— Кіріңіз — деді.

Үйге кірген Лизаның қолын Қали ұстады.

Қолына қарады.

— Егер мен гимназист болсам, қолыңызды сүйіп алар ем — деді.

Лиза жайдары, қуанышты күліп тұр.

— Гимназист болмай, дежурный болғандықтан тәртіп сақтап жүрмін де.

— Бұл бүлдіреді, Лиза, бұл командир оқып, қиялданып жүр. Мұнымен сөйлеспеңіз, бері маған келіңіз — деп Есентай Лизаның қолтығынан ұстап ала жөнелді.

Қали жібермеді.

— Жолдас Есентай, дежурныйға бағынасыз ба, жоқ па?

Лиза қарады.

— Лизочка, далаға шығарып, есікті қақтырып кіргізіңіз, тәртіп солай! — деді.

,..Жер барактың іші. Әйел мен баласы. Сүлеймен отыр.

Сүлеймен тұра келді.

Етегінен жабысты, еңіреп, жылап жіберді.

— Құдай-ай, құдай? Өлген әкеңнің жалғыз інісі!

— Кімге ұстап бермексің, ойбай-ойбай!

Сүлеймен жұлқынып кетуге айналды.

— Ақ сүтімді көкке сауам!

Әйел омырауын жыртып жіберді.

Сүлейменде түс жоқ. Қайтып барып, солғын түрде, төсекке отыра кетті. Түсінде күйзелгендік, дағдарғандық, екі ойлы, әpi-cәpi болғандық. Үрейі жоқ, сұп-сұр. Көзі аларып шығып кетті.

Төмен қарап қозғалмай отырып қалды.

Далада түн. Жерде қар. Алыста келе жатқан машинаның екі көзі, гурілдегені естілді.

XXVI тарау

Шахты құрылысының клубында жиналыс болып жатыр. Толы адам. Стол басында Алексей, Шектібай, Ермек, Айдар, Ұлболсын, Аркаша отыр. Одақ ұйымының бастығы Жұмат ұлы сайланғандарды жариялап тұр. Музыка. Сол жиылыстан мына бір кесілді.

Жұмат ұлы:

— Ең соңғы, Ермек Қойшыбай ұлы, маңдай алды екпінді, нормасын 200 процент орындайды. Шахтыдан газ шыққанда ерекше ерлік көрсеткен, костюммен сыйланады!

Қатты қол соғу, айқай. Музыка тартылды. Ермек сахнаға шықты, сыйлығын алды, Жұмат ұлының қолын алды. Қатты қол шапалақтау. Ермектің түсі солғын, бір нәрсе айтайын деп тұрды, қолын көтерді. Шапалақ соғылды. Ермек айта алмай түсіп кетті.

Жұрт тағы тынды.

Шектібай орнынан тұрды. Залға біраз қарады.

— Жолдастар, осымен құрметтеп мәжіліс жабылды, сенің ойың болады. Ол жөнінде сөз комсомол ұйымының хатшысы Мырзашқа беріледі — деді. Айқай, у-шу, қол шапалақтау.

Мырзаш орнынан:

— Ойын өзіміздің драма туралы қойылады. Ойынға қатысатындар өзіміздің драма үйірмелерінің мүшелері — деді.

Сахнаның артында, оңашада Аркаша мен Ұлбосын сөйлесіп отыр. Аркаша Ұлбосынды құшақтап отыр. Аркаша Ұлбосынның ернінен сүйіп алды.

Ұлбосын назданған түрде:

— Қой, бояуы бар — деді.

Мырзаш келді, Ұлбосын ата жөнелді. Мырзаш күлді.

— Мені білмейсің ғой дейсіңдер ме? Мен тойларыңның қамын жасап жүрмін — деді.

Қараңғылық қоюланып барып түн болды.

Гудок айқайлады. Алексей жиылыстан шығысымен парткомге кетті. Кітап оқып отырды. Біраз уақыттан кейін Шектібай келді. Үңіле қарады.

— Неғып отырсың, Алексей?

— Жұмыс деп жұрт, көркем әдебиеттен қол үзіп бара жатырмыз... «Петр біріншіні» оқып жатырмын — деді.

Осы уақытта есік ашылды. Ішке Ермек кірді. Tүсі қашқан, мойны салбырап, қолына сыйлыққа алған костюмын ұстап тұр.

Шектібай:

— Ермек! Неғып жүрсің? — деді.

Ермек жақындай түсті. Басын көтерді.

— Шырақтарым, мына сыйлықтарыңызды қайтып алыңыздар...

— Неге? — деді екеуі де.

— Менің сыйлық алатын жерім жоқ еді..

— Неге? — деді тағы екеуі де.

Ермек біраз мүдірді.

Костюмды стол үстіне қойды да:

— Мен жаздың күні магазинде барқыт көрдім, сат деп едім, екпінділерге ғана деді. Мен сол барқыт үшін екінші болып едім.

Ермек тағы біраз үндемей тұрды.

Ермек тұрып қалды, ештеңесін айтпады. Шектібай да, Алексей де езу тартып күлді. Алексей Ермекті құшақтай алды.

— Ақыры түсіндің ғой? — деді.

— Түсіндім...

— Келешекте өседі ғой — деді Шектібай.

Ермек нығытып:

— Өсіп, еседі де — деді.

— Ендеше болыпты — деп Алексей күлді.

Ермек жаңа ғана басын көтерді, күлді, риза болып тұрған бастықтарын көрді. Көзі жайнап бетіне қуаныш жүгірді.

— Қолыңды берші! — деді Алексей. Ермек қолын берді, екеуі қол алысты. Ермек күлді.

XXVII тарау

Ертеңіне сағат онда Шектібайдың кабинетіне асхананың официанты келді. Шектібайдың алдына үш қабат табақ қойды, астында борщ, ортасында картоп пен ет. Шектібай шетінен көріп, қасықпен араластырып дәмдерін татып жатты. Осы уақытта есіктен Алексей мен қалалық партия комитетінің хатшысы кіріп келді. Хатшы аңырайып тұрып қалды.

— Сіз кеңсеге тамақ алдырып ішіп отырсыз ба?

Шектібай күліп жіберді. Хатшыға қолын ұсынды. Қол алысты. Хатшы әлі таң болып қарап тұр.

Шектібай құлшынысын басып:

— Жоқ жұмысшылар шетінен асхана тамағын тексеріп жатырмын. Осылай күнде көріп тұрмасаң, тамақты сұйылтып жібереді.

Хатшы да күлейін деді. Алексей екеуі отырысты.

Шектібай официантқа:

— Жарайды, жаман емес, апара бер — деді, Официант ала жөнелді.

Шектібай ойланып тұрды да:

— Сіздер шахты жаққа бара беріңіздер, мен өзім асханаға барып қазаннан көрейін, повар мені алдаған жоқ па екен? — деді.

— Мақұл, оныңыз тіпті жақсы екен, біз бара берейік, сіз сол жағынан ораласыз — деді хатшы.

Шектібай қағазын жинастырып қалды. Екеуі далаға шықты. Сонау үлкен құрылыстарға қарай жүрді.Шахты құрылысының төбелерінен түтін бұрқырап жатты. Қозғалыс, қимыл, адам дауыстары, трактор дауыстары... алыстан үлкен темір мұнара көрініп тұрды. Басында үлкен дөңгелектері бар.

Қалалық партия комитетінің хатшысы, Алексей, Шектібай, Рақмет, Мырзаш, трест бастығы, трестің бас инженері, Жұмат ұлы-барлығы шахтыға түсетін киім киген. Шахты комбинатының ішін аралады.

Цемент еденді тарсылдатып болашақ ламповой, контора, механикалық мастерской, темірші, балташы, кладовой, монша және басқа үйлерді аралады. Бұлар темір сатымен жоғары көтерілді.

— Эстакатқа барайық — деді Рақмет. Бұлар эстакатқа барды.

Эстакаттың төбесінен төңірек әдемі көрінді.

Жан-жақтың бәрін үлкен-үлкен құрылыстар қаптап кеткен.

Паровоздың гудогі айқайлады. Жан-жақтан тынбай шығып жатқан дыбыстар, ат айдаушылардың айқайы, жүздеген арбамен топырақ, тас келіп жатыр. Арбаның шиқылдауы, аттың ауыздық шайнауы, трактор жүрісі.

— Қане шахтыға түсейік — деді Алексей. Бұлар клетке отырды. Стволшы бұларға шам берді, электр қоңыраудың түймесін басып қалды. Әдет бір кетеді де, төмен сырғи бастады, бара-бара тездеп сырғыды. Ортасына келгенде Рақмет шамын көтерді. Стволдың цемент құдығының сары-қоңыр қабырғалары көрінді. Қабырғалар су тамшыларымен торланған. От жарығы түскенде меруерттей жылтырады.

Ең соңғы гаризонтта клет тоқтады. Клет жұмсақ түрде жүрді де, теуіп тоқтады. Ствол электр жарығымен күндізгідей. Клеттен шығып бірнеше темір жолдар кеткен. Бұл жолдарда қозғалмай темір вагондар тұрды. Вагондар жаңа, қап-қара боп боялған, электр жарығымен жарқылдайды.

— Біз сіздерге енді дайындалып жатқан пластыларды, құрылған машиналарды, шахты штректері жайылған, таралғанын көрсетеміз — деді Шектібай.

Бұлар жүгіріп келеді.

— Шахтының ішкі құрылысы жаңадан ғана құрылып жатыр. Механизмді жинап жатырмыз — деді Рақмет.

Электр жарық болған штректерде, алыста жер асты жолы созылып жатыр. Алыстан штректер жиіленіп, содан жердің электрлері де көрінбейді.

Бұлар темір бетон креппен тігілген штрекпен келе жатыр. Бетонды штрек поезд ететін туннель сияқты. Төбесі дөңгелектелінген ұзын коридор.

Рақмет, Алексей, Шектібай алда келе жатыр. Бақыттылық жүздерінен көрінеді. Қалалық партия комитетінің хатшысы енді Рақметпен қатарласып келе жатыр.

Бұлар солға бұрылды. Коридордың сол жағындағы тар аузына кірді. Енді ар жағында электр проводасы жоқ. Келіп үлгірген жер осы.

Бұлар енді коридорды кейбіреулері темір шпалдарға сүрініп, қараңғыда келе жатты. Адамдардың басқан қадамы тыныштықты бұзды.

Бұлар забойға келді. Пластаны көрді. Қол шам жарығымен қара көмірлер жалт-жұлт етті. Шамды көтерген сайын ұлы пластаның шам жарығымен жалтыраулары бір шеттен бір шетке жүгіріп,бірімен бір соғысып, ұсақ жұлдыздарша бөлініп, сынап тамшылары құсап кетті.

Ешкім дыбыс шығармады.

Шектібай шамын сол жаққа бұрды. Забойдың қараңғылығында жатқан екі машина көрінді Майланған, жалтырайды. Бұл көмір кесетін машиналар...

— Мыналар әнеукүні келген машиналар ғой — деді қалалық партком хатшысы.

— Я, өзіміздің кеңес шыққан — деді трестің бас инженері.

Одан кейін ешкім сөйлемеді.

Бұлар қайтты.

Электр жарығымен күндізгідей болып тұрған орталық штрекке тағы түсті.

Рақмет тоқтады.

— Міне, онда да осындай пласта бар.-Бұдан жүз метр төмен, тағы осындай горитарым зонт болмақшы — деді.

Барлығы клетке келді.

Жүздері қуанышты.

Красный Шектібайға қарап:

— Кісі қуанғанда сөйлеуге сөз таба алмай қалады екен ғой. Мен әнеукүні түскенде штрек жаңадан ғана басталған еді — деді.

Алды клетке міне бастады.

— Былтыр кейбіреулердің Рақметке сенгісі келмеді — ау — деді тағы Красный, қатар тұрған Рақмет ұялып төмен қарады.

Рақмет:

— Донбас инженерлері трестің бас инженері Иван Михайлович болмағанда, тіптен қиын болар еді. Техник, тәжірибелі, теориялық көмегімен, басшылығын күнде беріп отырды. Тек сол кісінің арқасында...

— Рақмет, өз бағаңды да арзандатпасайшы — деді трестің бас инженері күліп.

— Әңгіме партия басшылығының мықтылығында Алексейдің осында ұйықтаған күндері де болды ғой — деді Рақмет. Алексей клетке мініп қойған екен, қалғандары да барып мінді.

Қалалық партия комитетінің хатшысы Шектібайға:

— 1-Майда ашылады ғой?.. — деді.

— Сөзсіз — деді Шектібай.

Бұлар сыртқа шықты. Биікте тағы тұрды. Төменнен шыққан дыбыстар естіле бастады. «Тағы да, әуп, тағы да!» — деп айқайлап жатты. «Тағы да, әуп, тағы да!» — деп айқайлап жатты. «Бір-екі, әуп, тағы да!»

Әне бір жерде үй төбесінен ақ бұлт-бу көтерілді. Бұл бар еді көбейді. Фонтан құсап бір жігітке пар атқылады, гудок айқайлады. Киімін жырта, құрылыс үстін дыбыспен толтырды. Бұлар төмен түсіп, конторға кіріп, өз киімдерін киді.

XXVІІІ тарау

...Шахты асты. Негізгі штректің он жақтағы еңбектеп жүретін лаваның жоғарғы ең түбінде, үңгірде, бес адам шамдарын крептерге қойып, көмір шауып жатыр. Штректен сырылдаған вагон дауыстары бұларға естілмейді Шақ-шақ шабылған қайла даусы далаға жарыққа шыға алмай қабырғаға соқтығып, көмір сияқты опырылып, ұнтақталып жерге түсетін сияқты. Опырылған, уатылған көмір шахтерлерді тізеден көмген. Бейсен шахтер шетте шауып жатыр. Қасында Сүлеймен көмір күреп отыр. Қали мен Шымырбек ортада қатарласа қайла шауып жатыр. Қайла көмірге қарш-қарш тиеді. Гриша шамын мойнына іліп, жеңнің ішіндей пластамен штрекке қарай еңбектей жөнелді. Көпке дейін шамның жарығы көрініп бара жатты. Бір уақытта тіпті көрінбей кетті.

Негізгі штректе Айша келе жатыр.

Шымырбектер жүрген лаваның аузына келіп, Айша тұрды. Еңкейіп лаваға қарады. Алыста от жылтырап біреу келе жатты. Айша қуанышты. Шамның жарығымен көзі ұшқынданып жайнап тұр.

— Шымырбекке барсам ба екен? — деді ішінен.

Лаваға қарап ақырын:

— Шымырбек! — деді. Аузын қолымен жаба қойды.Өзінен-өзі ұялды.

— Барайын — деді Айша.

Лавамен еңбектей ала жөнелді. Қарсы келе жатқан адам жақындап қалды. Екеуі есік пен төрдей жақын келді.

Айша:

— Гриша! — деді.

Гриша:

— Айша — деді.

Осы уақытта бір нәрсе сықырлады. Ә дегенше болған жоқ, Гришаның, жанындағы стойка шырпы құсап ортасынан қақ бөлініп кетті.

— Айша! — деді Гриша.

Онан соң Гришаның үстіне лава құлап кетті. Гришаның басынан, қолынан басқа жері породамен көмілді. Лава іші сықырлап, дүрсілдеп кетті.

— Бері қарашы, Айша! — деп біреу арт жақта айқай салды. Айша қозғала алмай қатып қалды. Айшаның алдына төбеден саулап су топырақ құйылып жатты.

— Қаш, Айша! — деді үрейленген дауыс арт жақтан.

— Ойбай! — деді Гриша.

— Қаш, — деді арт жақтан.

Бірақ Айша ес-түсін білмей алға ұмтыла түсті. Сырғанап барып Гришаның қолынан тартты, жұлқыды...

Штрек жақтан: Менің-өлдің. Айша, қаш! Қаш! — деді қорыққан, үрейленген дауыстар.

Бірақ Айша жанталасып Гришаны өзіне тарта түсті. Көміліп қалған Гриша қозғалған жоқ.

— Гриша! — деді Айша бар даусымен шыңғырып...

— Айша, ойбай өлді! Қаш! Қаш!

Штректегілер шулап азан-қазан болды. Айшаның көрер көзге жер астында қалып бара жатқаны жанның бәрін безектетті.

Айша Гришаны тағы тарта бастады. Осы уақытта стойка да сартылдап сынып, жер жарылып гүрс етті. Гришаны да, Айшаны да лава басып қалды. Олар тұрған жердің тесігі бөгеліп, лава жоқ болып, жермен-жексен болып кетті.

Шымырбектер осы уақытта үрейленіп, тыңдай қалысты. Қайлаларын тастап жіберді. Штрек жақ гүрілдеп астан-кестен болып кетті. Әдетінде құм құсап суылдап құйылған дыбыс естілді. Онан соң тау жарылғандай гүрс-гүрс етті. Стойкалар бытырлап сынып, топырақпен көміп жатты. Үш шам қатарынан сынды. Гүрсілдеп порода құлап жатты. Бұлар артқа қарай домалап түкпірге тығылды. Дыбыс жоқ, бірі ат үстінде бірі жатыр. Лаваны басына көтерген гүріл тіптен жақыннан шықты. Бәрі үндеместен қатып қалысты. Жер селкілдеткен гүрсіл қояйын деді. Бір жерде төмен құлаған су құсап, порода құйылып жатты.

Құлаққа ұрған танадай тыныштық.

— Енді қойған шығар — деді ақырын, тіптен ақырын Бейсен даусы дірілдеп. Барлығы да бағанадан бері тұншығып, булығып, жаңа ғана дем алғандай болды.

Бірақ қайтадан бір-біріне тығыла түсті.

— Қимылдамаңдар! — деді Бейсен. Өзі шамды қолына алып, жай еңбектей бастады. Бір қозғалып бір тоқтайды. Бес қадам жерге барды. Шамын көтеріп қабырғаларды көрді. Арттағылар қимылдамайды, демдерін ішінен алады. Қали сыбырлап, ентігіп:

— Гриша қайтты екен? — деді, ешкім жауап берген жоқ. Бір-біріне тығыла түсті. Бейсен еңбектеп құлаған жерге келді. Шамын көтеріп қарады. Лаваның жеңнің ішіндей тесігі көміп, жоқ болып бітеліп қалған екен. Бейсен қайтадан қайтты.

— Біз далаға шығатын жол тіптен көміп қалыпты — деді Бейсен.

Ешкім жауап қатқан жоқ.

— Кемінде 70-80 метр жер отырып қалуы керек — деді Бейсен.

Ешкім дыбыс шығарған жоқ.

— Неге үндемей қалдыңдар? — деп Бейсен айқай салды. Бірақ жауап болмай, өзінің даусынан өзі қорқып жолдастарын құшақтап отыра кетті.

XXІX тарау

Шахты аузында үймелеп бір топ адам тұр. Ортасында шахты парткомының жаңа келген хатшысы, Әліп, Төлеп, тағы басқа шахтерлер.

Шахты астынан бас инженер болған Кулевакин шықты. Жанның бәрі соған қарады. Кулевакин саспай, маңыздана басып ортаға келді.

— Қане, не дейсің? — деді партком хатшысы. Инженер келіп ізденген адамдай солғын түрде:

— Меніңше, құлаған жерге жолауға болмайды — деді.

Хатшы қабағын түйе қарады.

— Сеніңше, тірі адамдарды елім қолына беру керек екен де.

Кулевакин сасып, қипалақтап:

— Жоқ, мен тек фактыны айтам. Лава қауіпті

Біреуді ескермей жүріп, басқа біреуді өлтіріп алмайық деймін, лава тисең құлайын деп тұр — деп сумаң-сумаң етті.

Асыға басып Лиза келді.

Кулевакин енді қауіптің бетін қайтарып, күш жинап алып:

— Лаваның қауіптісі бір болса, екіншіден, сексен метрдей жерді аршығанша көп уақыт бар, ол тағы жардайсыз — деді.

Ентелеп Лиза ортаға кірді.

— Менімше, ешқандай қауіп жоқ. Бұл бас инженердің қиялы. Креп қойып, арши беруге болады. Құлайтын жер құлап болған — деді Лиза байқаусызда араласып.

Жанның бәрі Лизаның аузына қарады.

— Құлаудың алдында екінші-учаскеге барып сол заваға енді. Байқағанда қауіпті екі жерді көріп, лаваның ауыз жағында, бірі түп жағында. Бұл араларда креп те сирек екен. Мен де барып Әліпке айттым, содан кейін құлады дегенді бір — ақ есіттік. Сонан соң 80 метр емес, 20-дан аспайды — деді Лиза.

Бұл лава анада біраз құлаған. Кеше инженер. Кулевакин көріп, енді қауіпті емес, тазалатып істеу керек деген — деді.

— Әңгіме бас инженерде екен ғой... Қане, команда неге келмей жатыр? — деді хатшы.

— Қазір келеді Ильяның өзі кетті ғой — деді Төлеп айқайлап.

Команда келді, алдында Илья.

Арқаларында аппараттарының ауыр болат бөтелкелері. Қарақошқыл брезент костюмдері бар. Команда шахтыға түсті.

Илья хатшының қасына келді:

— Мен шахтыда қалғандардың үй ішін барып жұбатып, жылап әуре болулары мүмкін...

— Тіптен жақсы, мен де саған айтайын деп едім — деді хатшы.

Лиза келіп қалды, хатшы шахтыға түсті.

XXXI тарау

Бейсен, Қали, Шымырбек, Сүлеймен төртеуі жалғыз шамды қоршап отыр. Бейсен басын көтеріп алып:

— Шырақтарым, елімнен де қорықпау керек, өлсек орнымызды басатыңдар кеп.

— Гриша өлді ме екен, қайтты екен? — деді қамығып Қали.

— Біреудің қамын жейсің, өзің өлейін деп отырып — деді Сүлеймен.

Бейсен қатты:

— Қойыңдар, бізді өлтірмейді аршып алады — деді.

— Бәсе, Гриша өліп қалды ма екен? — деді төмен қарап отырып Шымырбек.

Біраз тыныштық болды. Бейсен күлімсіреді.

Қалалық партия комитетінің хатшысы телефонмен сөйлесіп отыр.

— Қане не болды?

Сөйлесіп отырғаны шахты партия комитетінің хатшысы.

— Екі тәуліктен бері тынбай қазып жатырмыз

Қалалық партия комитетінің хатшысы:

— Үй іштерімен жиі сөйлесіп, қорқыныштарын басып тұрсыңдар ма?.. Жақсы. Онан соң Бейсеннің үйін әлі ремонттаған жоқсыңдар ма? Тездету керек. Екінші барактарының алдына қоқыр салатын орнаттыңдар ма?

Шахты комитетінің хатшысы:

— Орнатылды.

Қалалық партия комитетінің хатшысы:

— Буфеттеріңе тағы бір сатушы алдыңдар ма?

Шахты комитетінің хатшысы:

— Алдық, ширет жойылды.

Қалалық партия комитетінің хатшысы:

— Төлептің баласы жөнінде Орталық газеттерге жаздыңдар ма? Жақсы, Төлеп қызы жөнінде жылауын қойды ма?

Шахты парткомы:

— Қойды, алдыңғы қатарлы екпінді болды. Жақында жаңа пәтер берді, хат танып қалды.

Қалалық партком хатшысы:

— Наряднаяны жылыттыңдар ма? Дұрыс...

— 7-бригадирдің жұмысын тексердіңдер ме?

— Дәуір ұлы ең артта келе жатқан бригаданы шақырып алып, өзін уақытша бригадир деп жариялапты. Бригадирге: Менің бригаданы басқару, істеу жұмысын үйрен деді. Алты күнде бригада олқылықтан шығыпты. Бригада Дәуір ұлының әдісі, әрбір нұсқауын қағып алып, үйреніп осы күнде алдыңғы қатарда... я... жақсы.

Шахты партком хатшысы:

— Шахтымыға бас инженерлікке Лизаны ұсынамыз деп тұрмыз. Біздің Лиза да Дәуір ұлынан кем емес (күледі).

Қалалық партком:

— Жақсы, бұл табылған ақыл. Лиза Дәуір ұлын біле ме екен? Тәжірибе ауысуды күшейту керек. Мақұл, қош. Қазуды тездетіңдер.

Түн. Ай қараңғы. Баяғы қасқыр келе жатыр.Өзінен-өзі езу тартып күледі.

— Жүгірмектің шахты астында қалғаны тәуір болды, қорқып жүр едім... — деді ішінен...

Жүріп келе жатыр. Қонышынан үлкен пышақты суырып алып, көріп қайта тықты. Рақметтер барагына келіп, сыртын айналып кетті.

Рақметтің үйінде Рақмет пен Алексей отыр. Менің Алексей Рақметке қадала қарап:-Осы сенімен Вознесенская бір-бірін сүйген екенсіңдер, бір жарым жылдан бері болмашы себептермен түсінісе алмай жүрген көршісіңдер. Бұл түкке тұрмайтын романтика ғой.

Рақмет ойланып төмен қарап отыр.

— Ол басқа біреуді сүйетін болыпты.

— Сүйсе не дейсің? Не деп өкпелейсің? Біреуді сүйсе қой дей алмайсың ғой.

Рақмет басын көтеріп:

— Алексей, онда мен қойдым...

Айтарын айтты да ернін тістеді. Көзі аларып кетті. Үріп ұшып, қорыққан тәрізденді. Басын столдың үстінде жатқан білегіне сүйеп отырып қалды. Басын жұлып көтеріп алды:

— Алексей, жоқ, олай емес, мен оны сүйем, ешқайда бара алмаймын! — деді.

— Сүймесе қайтесің? — деп Алексей күлді.

— Әйтеуір, сүймейді дегенге сенім келмейді. Төрт жыл бірге оқыдым. Қалайша мені сүймейтін болып қалды?..

— Мәселені анықтау керек — деді Алексей-Мен енді қайтайын, сағат қанша болды?

Рақмет сағатына қарады:

— Үш жарым, мен төртте шахтыға барам.

Алексей орнынан тұрды.

— Жеті түнде қайда барасың? Демал, бәрібір ертең ерте тұрасың — деді.

Рақмет шашын қайырып тұрып:

— Жоқ, бару керек. Алексей кетіп бара жатып:

— Жатып ұйықта, онда адамдар бар ғой — деді. Алексей шығып кетті. Рақмет біраз отырды.

— Шахтыға баруым керек-Орнынан тұрды.

Қараңғы... Шахты асты. Сүлеймен етпетінен түсіп жатыр. Шымырбек тұнжырап отыр. Бейсен төмен қарап шамға қадалып отыр. Қали шалқасынан жатып:

— Гриша қайтіп екен? — деді. Даусы дірілдеп шықты.

Бейсен басын көтеріп алып:

— Балалар, тұрыңдар! — деді.

Қали басын көтерді. Шымырбек тұнжыраған күшінде отыр. Сүлеймен қозғалған жоқ.

— Балалар, елімнен қорықпайық, еңбекшіл. Бірақ ақырғы ойымыздағы сырымызды айтайық. Ең болмаса біріміздің сырымызды біріміз біліп кетейік — деді Бейсен...

Жердің барлық ауырлығы мойындарына түскендей болды. Өмірдің беретін қимылы, ызыңы бұл жер астына жетпеді. Бейсен сөзі есіткен соң, Шымырбек басын көтеріп алды. Сүлеймен орнынан қарғып тұрды. Шымырбек екі шекесін алақандарымен сүйеп, екі аяғын созып жіберіп, төмен қарап отыр.

Бейсен алдына қарап отырды да:

— Мына жалпы іс үшін елуге мен де ризамын біраз жасқа келдім. Осы іс үшін күресем, қызығын көрсетті. Бірақ бір нәрсе маған арман болып бара жатыр.

Мен кеңес съезше арнап соның қарсаңына 20 вагон артық көмір берем деп серт берген ем. Мен еш уақытта сертімді орындамаған адам емес едім. Мынау маған қарыз сияқты. Коммунист тік сертті орындай алмаған сияқты болып кетіп бара жатырмын-ау. Бұл менің төңірекке қатысқан, Қарағандыны қолымен жасаған Бейсеннің атыма танба сияқты.

Үшеуі де үрейленіп Бейсенге қадалды.

Бейсен сол қалпында айта берді.

— Екі-үш күн болды, әйелім ұл тапқан. Той қылып атын қоймақшы едім...

Бейсен біраз кідірді...

— Tіке шыққанда ең бірінші үйреткен сезім Ленин болсын деген едім.

Бейсен Шымырбекке қарады.

Шымырбек көмірді шұқылап отыр. Ернін тістеп отыр. Көзін жұмды. Көзіне Айша елестеді. Онан соң шамға көзін қадай отырып:

— Отан үшін елуге мен де ризамын, бірақ менде бір сыр бар.

Мен Айшаны шын сүйген едім, о да солай сияқты. Бірақ оның мен сүйетін, менің сүйетінімді ол анық білмейді. Біздің сүйетінімізді ешкім сезбеген.

Мен еш уақытта оған «сүйем» деген емеспін, ол маған еш уақытта «сүйем» деген емес. Ешкімге де айтқан емеспіз, ешкім білмейді де. Мен сендерге айттым, енді менде арман жоқ... Мен сүйгенімнен келді деп арман қылмаймын.

Шалқасынан жатқан Қали аяғын жинап алды.

Бейсен Қалиға бұрылды.

Менің-Шырағым сен не айтасың? Қали үндемей біраз жатып:

— Ойпырмай, Гриша қайтты екен? — деді.

Қали қимылдамай біраз жатты.

Сүлеймен басын жұлып алып:

— Біліп қалды дейсің бе?

Сүлеймен сұп-сұр болып, бетінен қаны қашып, дірілдеп кетіп, орнынан қарғып тұрып:

— Біліп қойды ма екен?

Ентікті, демін ала алмады. Жансыз еліктей жерге құлай кетті. Басын қайтадан көтеріп алды. Көзін шамға қадады. Көз алдында қасқыр ұры елестеді «Рақметтің тұқымын, көзін құрту керек» — деген есіне түсті. Сүлейменнің көзінен жас тамшылады:

— Жолдастар, мен бір қылмыс істедім, оны қайтем? — деді жылап.

Қали орнынан қарғып тұрды. Үшеуі де үрке қарасты, Сүлеймен жылап отырып:

— Әкем өлген соң менің шешем бір ұры ағама тиген, сол инженер Рақмет Дәуір ұлын өлтірем деп жүр еді.

Шымырбек көзі аларып шошып кетті.

— Рақмет!...

Сүлеймен жылаған бойымен айта берді.

— Көптен бері тиісті жеріне біріктіре алмай жүріп, бүгін жұмыстан кейін айтармын деп едім шыға алмай қалдық қой...

Бейсен одырая қарады:

— Не дейді мынау? Ойбай-ау, не дейді?!.

— Рақметті соймақшы!

Шымырбек орнынан қарғып тұрды:

— Рақметті?

Бейсен алдындағы бір кесек көмірді аяғымен теуіп жіберді.

— Ойбай-ау, мынау не дейді?!

— Ит болмасаң, өлетінін білгеніңді өзің өлім тұтқынына түспей тұрып неге айтпайсың? Қастық ойлағың келді?

Сүлеймен солқылдап жылап жіберді.

Шымырбек:

— Енді оны өлтіреді ғой — деді.

— Жастайымыздан детдомда бірге өскен едік, жау қолынан өлетін бопты-ау!

Шымырбек жылап жіберді де отыра кетті.

— Өлтіре ме? — деді Сүлеймен.

Ешкім жауап берген жоқ...

— Ойбай-ау өлтіре ме?!

— Жауыз, жеттің түбіне! — деді Бейсен.

— Ойбай, өлтіре ме? — деді Сүлеймен.

Көзі шарасынан шығып, атып тұрды.

— Ойбай-ау өлтіре ме?

XXXII тарау

Түн. Қараңғылық. Алып шахты құрылысына қарай Рақмет келе жатыр. Артында қарайып біреу келеді, оны Рақмет байқаған жоқ. Қарауытқан адам, тездеп басып келеді. Жақындап қалды. Міне, есік пен тердей келді. Міне қонышынан үлкен пышақты суырды. Жеңінің ішіне тықты. Артынан келіп жасырынды.

Сүлеймен кейін шегініп, қабырғаға шынтағымен сүйенді.

— Енді оны өлтіре ме, менің кесірімнен? Жауап болған жоқ.

— Ойбай-ойбай-ойбай-ай.

Сүлеймен жер тепкіледі.

Далада Рақметке пышақты адам жақындап келіп қалды.

Шахты астында Сүлеймен олай да аунады, былай да аунады.

— Ойбай-ойбай, енді қайтем?

Далада пышақты адам арттан келіп Рақметтің арқасына пышақты бір салды.

— Ойбай — деп Рақмет екпетінен құлады. Үлкен жалпақ тасқа басы сарт ете қалды.

Шахты астында Сүлеймен жүгіріп, лаваның құлаған жеріне барды. Барып топырақты тепті.

Далада пышақты адам Рақметке пышақты тағы бір сұқты.

Осы уақытта алыстан бір машина көрінді. Ұры жөнелді. Машина бұрылып кетті.

Шахты астында Сүлеймен:-Ойбай-ау, өлтіріп қойды-ау!!!

Ол жерде жатқан күрекпен топырақты сабалады. Бейсен ентігіп:-Ойпырмай, өлтіріп қойды — ау — деді.

— Өлетінін біліп отырып, хабар бере алмаған жаман екен.

Шымырбек төмен қарап, солқылдап отыр.

— Ойбай-ау, енді қайтем? — деді Сүлеймен.

Күрекпен қабырғаны сабады, төбені түртті.

Осы уақытта жер гүрс етті. Отырған Сүлеймен жерге кіріп кеткендей жер жамылып жоқ болды.

Шахты алып құрылысына баратын жолда бір нәрсе қарайып жатты. Бұл Рақмет... Айналасындағы қар қып-қызыл болған.

Шахты астында Бейсен, Шымырбек, Қали құлаған жерді аршып жатыр. Аршып Сүлейменді алды. Үшеуі де еңкейіп қарады.

— Жап! — деді Бейсен.

Шымырбек үстіндегі пенжегін шешіп Сүлейменнің басын жапты. Бұлар келіп орындарына отырысты.

— Маңдайы төсіне тиіп жатыр — деді күбірлеп Қали.

Жалғыз шам сөнді, енді мүлде қараңғылық басты.

Таң атып келе жатыр. Шахты құрылысына қарай біреу келе жатыр. Бұл-Алексей. Алыста бір қарайған жатыр.

«Бұл не?» дегендей тесіле қарайды. Жүгіріп келеді. Жүзіне қорқыныш, қауіп кіреді. Адам екені байқалады. Алексей жүгіріп келе жатыр. Келді. Қараса-Рақмет. Қып-қызыл қан ақ қарды жосадай қылған. Алексей есі ауып тұрып қалды. Көзі бұлдырап кетті. «Рақмет» — деді. Содан соң ойбайлап Рақметтің үстіне құлай кетті.

Шектібайдың кабинеті; түнеріп отыр. Алексей де бар. Бес-алты жұмысшы диванда, терезенің алдында отыр. Барлығы да қайғылы, қапалы.

Алексей күрсініп:

— Шектібай, шахтыға бар. Жұмысшылар алаңсыз іштей берсін де. Осы жылауларын қойсыншы. Бүгін күнімен аурухананы қамап, жұмысшылар кетпей қойды — деді.

Шектібай жауап та қатқан жоқ, орнынан тұрды да шығып кетті.

Алпысбай қарт жылап отырып:

— Шынымен айрыламыз ба, осы елірген жауызды неге таппайды? — деп қарт кемсеңдеді.

Алексей басын көтеріп алды, көздері жайнап, бетіне қан жүгірейін деді де:

— Алпысбай, жылағаның не, бала құсап?

Бірақ Алпысбай қоятын емес.

Телефон шылдырады, Алексей тыңдады.

Телефон соққан ауруханадағы доктор:

— Қан көп аққан. Далада өп жатып қалған. Қан құю керек. Түсіндіңіз бе?

Алексей шошып кетті.

— Ол не дегеніңіз?

Доктор қатты сөйледі:

— Төрт-бес жүз тюбик қан керек, бізде қазір қан жоқ.

Алексей: — Қан табылса, жаны қала ма?

Жұмысшылар ентелесіп столға үймеледі.

— Мен қазір барайын — деді Алексей.

— Не керек дейді? — деді Ысқақ.

— Қан, қан керек — деді Алексей телефонды қойып, жүгіріп шығып бара жатып.

Алексей шаңы аспанға бұрқыраған көшемен жүгіріп отырып, поликлиникаға келді.

Доктор көзілдірігін алып қарады.

Алексей амандасқан да жоқ, бастаған әңгімені аяқтағандай:

— Менің қанымды алып құйыңыз — деді.

Доктор түсіне алмаған кісіше қадалып қарады.

— Алдымен қаныңыз қандай, соны ашайық та.

Алексей орындыққа отырды.

— Менің қаным таза қан...

Доктор күлді.

Алексей:

— Менің тамырым жақсы. 96 процент! гемоглобин, бірінші группа — деді.

Доктор аузы ашылып, көзілдірігін бір киіп, бір алды.

— 96 процент, бірінші группа! Бұл не деген қан!

Доктор орнынан қарғып тұрды.

Докторға айғай салды:

— Выворов аппараты мен инелерді даярлаңдар!

Санитар ауруханадан шыққанда есіктің алдында бес-алты жұмысшы тұрды.

— Өздеріңе не керек? — деді санитар әйел.

Жұмысшылар:

— Қанымызды береміз.

— Рақметке қан керек — деді! — Докторды бері жібер!

— Барып сөйлесу керек! — десті. Санитар есікті жауып жүгіріп кетіп қалды. Алексей келді. Шулап тұрған жұмысшылар тыныштала қойды.

— Неғылып тұрсыңдар?

Жұмысшылар:

— Рақметке қан береміз!

Алексей жай ғана:

— Рақметке қан керек болмай шықты... — деді.

— Жазыла ма? — деді асыққан дауыстар.

Алексей қайтып ішке кірді. Жұмысшылар тұрып қалды.

— Кейін сұрау керек! — деді біреу.

Доктор операция үйінен шықты. Ауызғы үйде тыпыршып шыдай алмай отырған Алексей докторды құшақтай алды.

— Айтыңызшы, не болды?

— Қаныңыз жақсы екен, бірақ әңгіме қан құюмен бітпейін деп отыр. Оның бас сүйектері сынған. Менің қолымнан келер ештеңе жоқ. Медицина көмек бере алмас — деді доктор.

Алексей үндеместен басын ұстап столға отырды да қалды.

Дәмелі толғатып жатыр еді.

Ықлас сасып,әйелін тастап, кеңсесіне кете алмай не істерін білмей үйдің ішінде жүрді де қойды.

Дәмелі ышқынып бір безілдегенде. Ықлас орнынан ұшып тұрып, барып құшақтай алды. Дәмелі кішкене баладай Ықластың төбесіне басын қойып, сәл тыншиын деді. Бірақ толғақ ұлғая бастады.

Ықлас не істерін білмей, көрші үйге жүгіріп барды.

— Сорлы-ау, докторға неге апармайсың? — деп айқай салды Борисовтың шешесі.

Ықластың есіне не істеу керек екені сонда түсті. Бұрын ол әйел босандырып көріп пе, оның үстіне алақанына салып отырған Дәмелісінің қиналғаны, есінен адастырған ғой. Ықылас сасып докторға апаруды да ұмытып кетіпті.

Ықлас қысалаңнан шығатын жол тауып, қуанып кетті. Телефон соғып, машина шақырды.

— Дәмелі Дәмелі қалқам, қиналдың-ау!

Ықлас кроватьқа отырып, Дәмелінің әлсізденген қолын ұстады.

Дәмелі ернін тіктеп, көтеріп, қолын жұлып алды.

— Маған доктор бала көтеруге болмайды деген ғой, өзің докторсың, медицинаның тілін алмаушылықтың неге соқтыратынын білесің. Ықлас, менің өліп кетуім мүмкін. Көзім тірісінде айтайын, өлген соң біреу арқылы есіткен саған да, балаға да қиын болар. Былтыр сен Ырғызға кеткенде Рақметпен жақын болғам. Несін сұрайсың. Сол уақытта оны сүйгенім рас... Ықлас, бала сенікі емес...

Ықластың жүрегі суылдап, басы мең-зең болып кетті .Жүрегін біреу жұлып алып, төмен, түпсіз тұңғиыққа тастап жібергендей болды. Ықластың жүрегіне шоқ салып, жандырып тұратын Дәмелінің қара көздері бір түрлі суық, жат болып көрінді. Бұл Ықласқа бірінші рет келген сезім еді.

Ықлас аяғын әлтек-тәлтек басып, есіктің аузына барды. Айтып келейін орындыққа отырды. Машина келді. Акушер әйел, сестралар келді. Дәмеліні машинаға салып алып кетті. Бірақ Ықлас қатыспай отырды да қойды. Өзінің әйелін емес, басқа бір жат әйелді, бір жат, танымайтын адамның баласын туатын әйелді алып бара жатқандай болды.

Дәмелімен сөйлескен де жоқ, қайда апарасыңдар деген де жоқ... Отырған күшімен қалды.

Дәмелі кетті, үйде бір дыбыс жоқ. Ықластың жалғыз өзі қалды. Ықлас басына түскен бақытсыздықтың не екенін, қаншалықты ауыр екенін сонда ғана анық, айқын білгендей болды Дәмелі тек менің Дәмелім деген ой түссе қуанып жер-көкте тұра алмайтын еді-ау. Сүйтсе, Дәмелінің екі жүрегі бар екен ғой. Дәмелі күнде таңертең тұрып алып ұйықтап жатқан Ықластың маңдайынан сүйетін еді. Аңқау Ықлас тек қана мені сүйеді деп ойлаушы еді.. Дәмелі басқаны да сүйеді екен ғой...

Басқа емес, өзінің досы... Рақмет... Дүниеде бір адам болса, ол адам Рақмет болар деп жүргенде... Ойпырмай, мұны кім ойлапты!

Ықлас кроватьқа қарады Дәмелінің баласына деп істеген кішкене жастығына көзі түсті. Жiбeк көйлегін көрді. Стол үстінде қалған Дәмелінің қол сағатын көрді. Үйдің ішіндегі заттардың барлығы да Дәмеліден айрылып, мұңайып, қайғыланып тұрғандай болды... «Менің өліп кетуім мүмкін...» — деп жылаған. Дәмелі көзіне елестеді. Дәмеліге бір түрлі жаны ашып кетті. Менің «Мүмкін, ол келіп қалар». Доктор Ықлас Құлыбеков есікке қарай тұра жүгірді. Сол уақытта телефон сылдыр ете қалды. Ықлас қайтып келіп тыңдады. -Өлуге қалды, тек сізді күтіп отырмыз — деді телефондағы.

— Не дейсің?

— Бір адамға операция жасау керек болып тұр.

— Кім ол?

— Түнде біреу пышақтап кетіпті... Қан құйып еді, одан түк шықпады. Инженер Рақмет Дәуіров.

Ықлас басқа сұраулар бере алмай, тілі күрмеліп, кекештеніп қалды.

Телефонды тастай салып, кроватьқа отыра кетті.. Әлден уақытта өзінен-өзі, әлі телефонмен сөйлесіп отырғандай-ақ «мен кетпеймін, мен кетпеймін» — деп айқай салды... Сонан соң өзін-өзі ақтағысы келгендей «қалай кетейін, не деп кетейін» — деп орнынан тұрды...

Бірақ бұл кеңінен қанағаттандырмады ма, жоқ, әлде шешілмейтін бір қайшылыққа келіп килікті ме, әйтеуір көзінен жас тамшылап, есікке қарай тұра жүгірді.

Жолда Ықлас ойланып келе жатыр. Мынаның дөп келгенін қарашы. Операциядан кішкене қате кетсе, болғаны емес пе, өліп қалған адамның жанын алып қалмадың деп Ықласты айыптай алмайды ғой Ықластың махаббатын, ең қымбатты Дәмеліні, баласын ұрлаған Рақметтен кегін осылай алу керек қой.

Ықылас кабинетке келді. Ежелгі, үйреншікті инструменттерді көрді.

Қалалық денсаулық бөлімі докторлар шақырып, Дәуіровтің жанын сақтап қалуға болмайды деп қорытынды шығарып отыр екен. Ықласқа осы хабарды білдірді. Рақметте ес-түс жоқ, талып жатыр. Ықлас барып көрді. «Комиссияның айтқанына қосылып қоя ғой, өліп кетсін» — деді Ықластың бір ойы.

Ықлас кабинетке келді. Жұрт Рақметтің өлетінін білді, ешқандай қолданатын шараның жоқтығын білді.

— Менің де қолымнан келетін ештеңе жоқ — деді Ықлас қалалық партия комитетінің хатшысына....

Жұрт тарауға айналды. Ықлас отырып қалды. Столдың үстінде жайылған газетті оқи бастады. Қарап отырса, бірінші беттің оң жақ бағанасында Рақметтің портреті тұр. Астында «Отанның ардақты адамы» деп жазып қойыпты. Бір суық сезім сумаңдап, Ықластың жүрегін су еткізді. Ықлас орнынан қарғып тұрды. «Мен Отанның ардақты адамын өлтірмекпін бе?..» «Мен, мен... коммунист кісіні өлтірем бе?»

Ықлас есі-түсін білмей есікке қарай тұра жүгірді. Жүгіріп далаға шықты. Есіктің алдында жұмысшылар ентелеп, кетпей тұр екен... Ықлас жүгіріп шығып айқай салды:

— Мен операция жасаймын, мен өлтірмеймін — деді доктор Ықлас Құлыбеков.

Медицинаның ғылыми диагнозына қарағанда Рақметтің тірі қалуы мүмкін емес еді. Бірақ Ықлас оны өлім қолынан жұлып алып қалды.

Рақмет кішкене көзін ашып алғанда:

— Рақмет, сүйінші, Дәмелі сенің балаңды табайын деп жатыр — деп күлді.

XXXV тарау

Ауруханаға Лиза келді. Баяғысындай шашын бір сілкіп тастап, есік алдында тұрған бір топ жұмысшыларға жақындады. Қабағы түгілі, боп-боз.

Бір сақалды жұмысшы:

— Қайда кимелейсің, сен түгіл бізді де жібермей жатыр — деп Лизаға жекіре сөйледі.

— Сіздер кім едіңіздер?

— Біз Рақметтің өзінің шахтысының адамдарымыз.

— Менің неге келе жатқанымды қайдан біліңдер? — деді Лиза.

Сақалдының қасында тұрған жігіт:

— Қоя бер, мүмкін доктордың қызы шығар — деді. Сақалды жұмысшы жол берді. Енді

— Доктордың қызына жол беріңдер — деп өзі де айқай салды.

Лиза тез-тез басып ішке кірді. Ықлас отырған кабинетке келіп тықылдатты.

— Кіріңіз — деді Ықлас іште қолын жуып жатып.

Лиза кірді, қабағы түңілген күйінде, не айтарын білмей, астыңғы ернін тістелеп біраз тұрды.

— Инженер Дәуір ұлының хәлі туралы сізбен сөйлесуге бола ма?

— Сіз кімсіз? — деді Ықлас.

Инженер Вознесенская.

Менің теріс қарап, қолын жуып жатқан Ықлас артына жалт қарады.

— Елизавета Аркадиевна сізсіз бе?

— Я.

— Рақмет кіміңіз болады?

Лиза төмен қарады.

— Күйеуім.

Ықлас селк ете қалды. Кейін шегініп барды да қолындағы орамалын стол үстіне лақтырып жіберді.

— Сіздің фамилияңыз кім? — деп сұрады Лиза доктордан.

Ықлас төмен қарап тұрды да қалды.

«Менің фамилиям кім болушы еді, сіздің күйеуіңіздің баласының әкесі боламын»-дейін деп еді, бұл сөзді айтқызатын ашуды бойынан таба алмады. Ешқандай ойсыз Лизаға қалай қатты сөз айтсын... Бір уақытта ойда жоқ жерден бір сәулелі қуанышты сезім Ықластың бойын билеп алды. Адам дүниеге келгенде оның үй іші, туысқандары болады. Өсе келе ол өзіне булардан басқа дос, туысқандар табады. Еш уақытта байланыстар жасайды. Мысалы: үйленген әйелінің үй іші өле-өлгенше жақыны, туысқаны, жекжаты болып кетеді. Адамға жақын табу, жан ашыр табу өмірде бір-ақ рет болатын, қайын ата, ене табушылық аса қымбатты, аса тәтті нәрсе. Ықлас та, мына Лиза, Рақмет сияқты, өте жақсы, қымбатты адамдардың туайын деп жатқан баласы арқылы болса да, жақыны, еш уақытта байланысы үзілмейтін туысқаны болды ғой.

Ықлас Лизаның қасына келді.

— Елизавета Аркадиевна, менің фамилиям Құлыбеков...

Ықлас біраз мүдіріп қалды. Сонан соң басын көтерді де Лизаны құшақтай алды.

— Лиза, менің сендерден еш уақытта да айырылыспайтын, өте-мөте жақын адамдарың болайын деп тұрғанымды сезесіз бе? Лиза, Лиза, мен өмірге жерік адаммын. Қуанғым, секірем келеді де тұрады.

Доктор тағы да үндемей қалды.

XXXVI тарау

Күн шыға Бейсендерді аршып алды. Шанаға салып шахты астынан алып шықты. Қали шанада қисайып, жансыз жатыр. Бейсен мен Шымырбек теңселіп отыра алмай отыр.

Көздері жұмулы.

Ауруханаға алып келді. Сүйеп доктордың кабинетіне кіргізді. Өліп талып қалған Қалиды көтеріп кіргізді.

Төрде, терезе алдында, үлкен столда шал доктор отыр. Қали диванда жатыр. Бейсен мен Шымырбек столда отыр. Тұр, түс жоқ. Көздерін зорға ашады.

— Біраз күн ауруханада жатасыңдар — деді доктор қағазын жазып отырып.

Доктор далаға шығуға айналғанда, Бейсен:

— Доктор, маған рұқсат етіңіз, бір жерге барып келетінін — деді ақырған дауыспен.

— Сөйлеуге болмайды. Ешқайда жібермеймін — деді доктор.

— Доктор, мені жіберіңіз — деді Шымырбек.

— Жолдастарымды жерлеп жатыр...

— Болмайды!

Доктор қабағын түйіп бір қарады да, шығып кетті.

— Жүр, кетеміз — деді Бейсен.

Біраз отырып:

Рақметті әлі өлтірген жоқ па екен? — деді.

Көзіне «өлтіре ме» — деп ойбай салған Сүлеймен елестеді.

— Ойбай, жүр! — деді Бейсен. Тұрып ала жүгірді.

Есікке барып сүріне құлады. Біраз жатып, ернін тістеп, зорға орнынан тұрды да, Шымырбек екеуі теңселіп шығып кетті.

Екі минут өткен соң кабинетіне доктор келді. Жан-жаққа қарап еді, екеуі жоқ. Жүгіріп коридорға шықты. Коридорда жүрген санитар мен көмекшілер кіре салып:

— Аурулар қайда? — деді доктор.

— Білмейміз...

— Ауруларды қарамағанда не бітіресіңдер? — деп доктор айқай салды.

Бейсен теңселіп партия комитетінің хатшысының 200 кабинетіне келді, хатшы орнынан ұшып тұрды.

— Ойбай, сен неге келдің?

— Дереу телефонды қолға алды. тарым Аурухана.

— Кім сөйлеп тұрған, бастығы ма? Ауруханаға жіберген адамдарымыз мұнда жүр. Мұндай қылықтарыңыз үшін сендерді сотқа беру керек.

Бейсен келіп телефонды ұстады:

— Орнына қойыңыз, оларда жазық жоқ.

Хатшы таң қалып орнына қойды.

Бейсен теңселіп құлайын деп тұр.

— Рақмет Дәуір ұлы деген инженерді Томарбек Қылышбек ұлы деген ұры, тап дұшпаны деп жүр, оны шахты астында естідік.

Хатшы орнынан тұрды. Бейсеннің қатарына келді...

— Томарбек Қылышбек ұлы?

— Я.

— Бейсен-ай, болар іс болып қалды ғой.

Теңселіп тұрған Бейсен құлап кетті. Хатшы құшақтай алды. Хатшы құшақтап тұрып телефон соқты.

— ГПУ.

— Сөйлеп тұрған парторг Мырзаят ұлы.

— Дәуір ұлын пышақтаған адам Томарбек Қылышбекұлы деген екен. «ОРС» та.

Телефонды қойды. Бейсенді сүйеп тұрып:

— Рақмет, Бейсен, бірақ ауруханадан шығып кеткенін зиян, қазір апарғызам, сөзсіз барасың.-Шымырбекті қайтесіз?

— О да қашып кетіп қалды ма?

Бейсен жансыз түрде басын шұлғыды...

Қарағанды-Алматы, 1934 — 1937.