Шығармалар ✍️

Мерекенова А.М., Адилова Э.Т.

Цифрландыру үдерісі қазіргі қоғамда тұлғаның психологиялық дамуына жүйелі түрде ықпал ететін макроәлеуметтік фактор ретінде қарастырылады, өйткені ол әлеуметтік өзара әрекет құрылымын ғана емес, сонымен қатар эмоциялық тәжірибені қалыптастыру механизмдерін де өзгертеді. Әсіресе жастар ортасында цифрлық технологияларды қарқынды және бақылаусыз пайдалану мінез-құлықтың тәуелділік сипатындағы үлгілерінің қалыптасуына әкеліп, тұлғаның эмоциялық реттелуі мен әлеуметтік бейімделуіне әсер ететін факторға айналуда.

Қазіргі психологиялық зерттеулерде цифрлық тәуелділік интернетке тәуелділік ұғымының кеңейтілген нұсқасы ретінде қарастырылып, оның құрылымында компульсивті қолдану, уақыттық бақылаудың бұзылуы және эмоциялық күйді реттеу қажеттілігі сияқты компоненттер ерекшеленеді. Сонымен қатар, бірқатар авторлар бұл құбылысты тұлғаның ішкі дискомфортын жеңілдетуге бағытталған дезадаптивті реттеу стратегиясы ретінде сипаттайды.

Эмоциялық интеллект ұғымы тұлғаның эмоцияларды тану, түсіну және реттеу қабілеттерінің интегративті жүйесі ретінде анықталады және қазіргі уақытта тұлғаның психологиялық әл-ауқаты мен әлеуметтік тиімділігінің маңызды детерминанты ретінде қарастырылады. Осыған байланысты цифрлық тәуелділік пен эмоциялық интеллект арасындағы өзара байланыс мәселесі теориялық тұрғыда жеткілікті деңгейде жүйеленбеген, бірақ жоғары ғылыми өзектілікке ие бағыттардың бірі болып табылады.

Осы зерттеудің мақсаты – цифрлық тәуелділіктің жастардың эмоциялық интеллектіне ықпал ету механизмдерін теориялық тұрғыда талдау және жүйелеу.

Цифрлық тәуелділік феномені мінез-құлықтық аддикциялар қатарында қарастырылып, оның қалыптасуы тұлғаның өзін-өзі реттеу жүйесінің бұзылуымен байланыстырылады. K. Янг ұсынған модельде интернетке тәуелділік уақытты бақылаудың жоғалуы, виртуалды кеңістікке шамадан тыс эмоционалдық байланыс және шынайы өмірдегі белсенділіктің төмендеуі арқылы сипатталады [1].

В.Д. Менделевич тәуелді мінез-құлықты тұлғаның психикалық шиеленісін төмендетуге бағытталған компенсаторлық механизм ретінде түсіндіреді, бұл жағдайда цифрлық орта эмоциялық кернеуді уақытша жеңілдететін құрал ретінде қызмет атқарады [2]. Алайда мұндай реттеу сыртқы құралдарға тәуелділікті күшейтіп, тұлғаның ішкі реттеу ресурстарының әлсіреуіне әкеледі.

Заманауи нейропсихологиялық зерттеулерде цифрлық ортаның тұрақты стимуляциялық әсері когнитивтік процестердің тереңдігін төмендетіп, фрагменттелген қабылдауға бейімділікті күшейтетіні көрсетілген. Бұл жағдай эмоциялық тәжірибенің тұтастығына әсер етіп, эмоцияларды саралау және интерпретациялау қабілеттерін шектейді.

Эмоциялық интеллект Дж.Майер мен П. Саловей ұсынған қабілеттік модельде когнитивтік-эмоциялық процестердің жүйесі ретінде қарастырылады және төрт негізгі компонентті қамтиды: эмоцияларды қабылдау, пайдалану, түсіну және реттеу. Бұл компоненттер тұлғаның әлеуметтік ортада тиімді әрекет етуіне мүмкіндік беретін базалық қабілеттер жүйесін құрайды [3].

Д. Гоулман эмоциялық интеллектті тұлғаның әлеуметтік құзыреттілігінің негізі ретінде сипаттай отырып, оған эмпатия, өзін-өзі бақылау және мотивациялық реттеу элементтерін енгізеді [4].

Сонымен қатар, эмоциялық интеллект тұлғаның тұрақты қасиеттерімен, соның ішінде нейротизм деңгейімен тығыз байланысты. Нейротизм жоғары болған жағдайда эмоциялық тұрақсыздық, аффективтік реактивтіліктің күшеюі және эмоцияларды реттеу қиындықтары байқалады, бұл эмоциялық интеллекттің реттеуші компоненттерінің әлсіреуіне әкеледі.

Осы тұрғыда эмоциялық интеллект тұлғаның тұрақты және динамикалық сипаттамаларының өзара әрекеттесу нәтижесі ретінде қалыптасатын күрделі психологиялық жүйе болып табылады.

Цифрлық тәуелділік жағдайында тұлғаның әлеуметтік тәжірибесі медиатталған сипатқа ие болады, бұл эмоциялық сигналдарды қабылдау мен интерпретациялау контекстінің шектелуіне алып келеді. Тікелей коммуникацияның азаюы эмпатиялық қабілеттердің қалыптасуына қажетті әлеуметтік кері байланысты төмендетеді.

Дж. Твенге еңбектерінде цифрлық технологияларды шамадан тыс пайдалану жасөспірімдерде жалғыздық сезімінің артуымен және тұлғааралық өзара әрекеттің сапасының төмендеуімен байланысты екені көрсетілген. Бұл факторлар эмоциялық интеллекттің әлеуметтік компоненттерінің әлсіреуіне ықпал етеді [5].

Қазақстандық эмпирикалық зерттеулерде студенттердің интернетті шамадан тыс пайдалану деңгейі олардың эмоционалдық өзін-өзі реттеуіндегі қиындықтармен, сондай-ақ тұлғааралық қарым-қатынастың формалдануымен статистикалық тұрғыда байланысты екені көрсетілген. Бұл деректер цифрлық белсенділіктің құрылымы мен мазмұны тұлғаның эмоциялық функцияларының қалыптасуына ықпал ететінін және эмоциялық интеллекттің жекелеген компоненттерімен жүйелі байланыста қарастырылуы тиіс екенін  [6].

Жинақталған теориялық және эмпирикалық материалдарды жүйелей отырып, цифрлық тәуелділіктің эмоциялық интеллектке ықпалы бірқатар өзара байланысты психологиялық механизмдер арқылы жүзеге асатынын көрсетуге болады. Біріншіден, тікелей әлеуметтік өзара әрекеттің қысқаруы эмоциялық тәжірибенің редукциясына алып келеді, соның салдарынан эмоцияларды табиғи контексте тану мен интерпретациялау мүмкіндіктері шектеледі. Екіншіден, эмпатиялық сезімталдықтың төмендеуі байқалады, өйткені цифрлық коммуникация жағдайында эмоциялық сигналдардың толық спектрі (мимика, интонация, дене қимылдары) жеткіліксіз беріледі. Үшіншіден, эмоцияларды реттеу стратегияларының сыртқы құралдарға тәуелді болуы қалыптасады, яғни тұлға ішкі психологиялық реттеу механизмдерінің орнына цифрлық орта арқылы эмоционалдық күйін тұрақтандыруға бейімделеді. Төртіншіден, рефлексивтік процестердің әлсіреуі және эмоциялық сананың үстірттенуі орын алады, бұл эмоцияларды терең түсіну мен саралауды қиындатады. Бесіншіден, нейротизм деңгейінің жоғарылауымен байланысты эмоционалдық тұрақсыздықтың күшеюі байқалады, бұл эмоциялық реактивтіліктің артуына және реттеу процестерінің бұзылуына әкеледі [7].

Осы механизмдердің жиынтық әсері эмоциялық интеллекттің когнитивтік және реттеуші компоненттерінің дамуын тежеуі мүмкін. Соның нәтижесінде тұлғаның әлеуметтік бейімделу тиімділігі төмендеп, тұлғааралық өзара әрекет сапасының нашарлауы байқалады. Сонымен қатар, бұл ықпал тікелей емес, делдал факторлар арқылы жүзеге асатынын атап өткен жөн, атап айтқанда цифрлық мінез-құлықтың мазмұны, оны реттеу деңгейі және тұлғаның бастапқы жеке-психологиялық ерекшеліктері бұл байланыстың айқындылық дәрежесін анықтайды.

Жүргізілген теориялық талдау цифрлық тәуелділіктің жастардың эмоциялық интеллектіне ықпалы көпдеңгейлі және жанама сипатта жүзеге асатынын көрсетеді. Цифрлық ортадағы шамадан тыс белсенділік эмоциялық тәжірибенің құрылымын өзгертіп, эмоцияларды тану, түсіну және реттеу қабілеттерінің қалыптасуын шектейтін фактор ретінде көрінеді, өйткені тұлғаның эмоционалдық дамуында шешуші рөл атқаратын тікелей әлеуметтік өзара әрекет көлемі мен сапасы қысқарады.

Сонымен қатар, цифрлық тәуелділіктің эмоциялық интеллектке әсері тұлғаның жеке-психологиялық ерекшеліктерімен, соның ішінде нейротизм деңгейімен, өзін-өзі реттеу қабілеттерімен және әлеуметтік тәжірибесінің мазмұнымен өзара байланыста жүзеге асады. Бұл жағдайда нейротизмнің жоғары деңгейі эмоциялық тұрақсыздықты күшейтіп, цифрлық ортаға компенсаторлық тәуелділіктің қалыптасуын жеңілдетсе, өзін-өзі реттеу дағдыларының жеткілікті дамымауы цифрлық белсенділікті бақылауды қиындатады және эмоциялық дисбалансты тереңдетеді.

Аталған өзара байланыстар цифрлық тәуелділік пен эмоциялық интеллект арасындағы қатынастың сызықтық емес, күрделі жүйелік сипатқа ие екенін көрсетеді, яғни цифрлық орта тұлғаның эмоциялық дамуын тікелей емес, әлеуметтік тәжірибені қайта құрылымдау және реттеуші механизмдерді өзгерту арқылы ықпал етеді. Осы тұрғыда цифрлық тәуелділікті тек тәуекел факторы ретінде емес, тұлғаның эмоциялық дамуының жаңа контекстін қалыптастыратын фактор ретінде қарастыру орынды.

Осыған байланысты, цифрлық тәуелділіктің алдын алу және эмоциялық интеллектті дамытуға бағытталған психологиялық бағдарламаларды әзірлеу ғылыми және қолданбалы деңгейде өзекті міндет болып табылады. Мұндай бағдарламаларда эмоцияларды тану мен вербализациялау дағдыларын дамыту, эмпатиялық сезімталдықты арттыру, сондай-ақ өзін-өзі реттеудің когнитивтік және мінез-құлықтық стратегияларын қалыптастыру негізгі бағыттар ретінде қарастырылуы тиіс. Сонымен қатар, білім беру ортасында цифрлық мінез-құлықтың реттелуін қамтамасыз ететін технологияларды енгізу, атап айтқанда цифрлық гигиена, уақытты басқару және саналы медиа-тұтыну дағдыларын қалыптастыру, жастардың эмоциялық интеллектінің сақталуы мен дамуының маңызды шарты ретінде көрінеді.

Әдебиеттер тізімі

1. Young K.S. Internet addiction: The emergence of a new clinical disorder // CyberPsychology & Behavior. – 1998. – Vol. 1(3). – P. 237–244.


2. Менделевич В.Д. Психология девиантного поведения. – М.: МЕДпресс-информ, 2005. – 432 с.


3. Salovey P., Mayer J. D. Emotional intelligence // Imagination, Cognition and Personality. – 1990. – №9(3). – P. 185–211. org/10.2190/DUGG-P24E-52WK-6CDG.


4. Goleman D. Emotional intelligence. – New York: Bantam Books. , 2006. – 352 p.


5. Twenge J.M. iGen: Why Today’s Super-Connected Kids Are Growing Up Less Rebellious. – New York: Atria Books, 2017. – 352 p.


6. Сейтказина А.К., Жакупова С.М. Эмоциональный интеллект как фактор успешности профессиональной деятельности студентов // Вестник КазНУ. Серия психологии и социологии. – 2019. – №2. – С. 45–52.


7. Абдрахманова А.К. Эмоциональный интеллект как психологический ресурс личности // Психология и педагогика: проблемы и перспективы. – 2021. – С. 112–118.