Шығармалар ✍️

«Қазіргі жастар тым нәзік».
«Біз олардың жасында мұндай болған жоқпыз».
«Z ұрпағы өмірдің қиындығын көтере алмайды».
Бұл пікірлер бүгінгі қоғамда жиі айтылады. Бірақ мәселе шынымен жастардың әлсіздігінде ме? Әлде біз олардың өмір сүріп жатқан шындығын түсінгіміз келмей ме?

Z ұрпағы шамамен 1997–2012 жылдар аралығында туған буын. Олар цифрлық технологиямен бірге өскен алғашқы толқын. Бұл буын үшін интернет құрал ғана емес, өмір кеңістігінің бір бөлігі. Алайда цифрлану ыңғайлылық әкелгенімен, бұрын болмаған психологиялық қысым да қалыптастырды.

Pew Research Center зерттеулеріне сәйкес, Z ұрпағы алдыңғы буындарға қарағанда психологиялық күйзеліс пен мазасыздықты көбірек бастан кешіреді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (WHO) дерегінше, әлемдегі жасөспірімдердің шамамен 14%-ы психикалық денсаулық мәселелерімен бетпе-бет келеді. Бұл әлсіздік көрсеткіші ме, әлде өмір сүру жағдайының өзгергенінің белгісі ме?

Бұрынғы ұрпақ физикалық ауыртпалықты бастан өткерсе, қазіргі жастар ақпараттық ауыртпалықпен өмір сүреді. Әлеуметтік желілер үздіксіз салыстыру алаңына айналды: біреу жетістікке жетіп жатыр, біреу шетелде оқып жүр, енді біреу бизнес бастап қойған. Жасөспірім күн сайын жүздеген «мінсіз өмір» көріністерін көреді. Осы фондағы қарапайым өмір өзін жеткіліксіз сезінуге әкелмей ме?

Z ұрпағын «шыдамсыз» дейді. Бірақ олар шынымен шыдамсыз ба, әлде әділетсіздікке төзбеуді үйренген бе? Бұл буын гендерлік теңдік, экология, психикалық денсаулық туралы ашық айтады. Бұрын үнсіз қалған мәселелерді дауыстап көтереді. Олар «бәріне көну» мәдениетін қабылдамайды. Мұны әлсіздік деуге бола ма?

Иә, Z ұрпағы ата-анасымен жиі пікір қайшысына түседі. Олар авторитарлық тәрбиеге бағынбайды. Бірақ бұл тәртіпсіздік пе, әлде тұлғалық шекараны қорғау ма? Қазіргі жас «неге?» деп сұрайды. Себебін білмей, соқыр мойынсұнуға дайын емес. Бұл сыни ойлаудың белгісі емес пе?

Қазақстан жағдайында да жастарға түсетін қысым аз емес. ҰБТ, мамандық таңдау, әлеуметтік мәртебе, экономикалық тұрақсыздық мұның бәрі жасөспірімнің иығына ерте жүктеледі. Оған қоса, «үлгілі бол», «қателеспе», «ұят болады» деген қоғамдық бақылау бар. Қоғам жастардан мінсіздік күтеді, бірақ олардың ішкі күйін тыңдауға қаншалықты дайын?

Көп жағдайда ересектер жас буынды өз тәжірибесімен өлшейді. «Біз соғыссыз, интернетсіз өстік, бәріне төздік» деген аргумент айтылады. Алайда әр дәуірдің өз сынағы бар. Егер ХХ ғасырдың қиындықтары материалдық тапшылықпен байланысты болса, ХХІ ғасырдың сынағы ақпарат тасқыны, тұрақсыз еңбек нарығы және болашақтың белгісіздігі.

Z ұрпағы эмоциясын жасыруға емес, айтуға үйренді. Олар психологқа барудан ұялмайды, өз күйзелісін мойындайды. Бұрынғы буын мұндай мәселелерді көбіне ішке сақтады. Демек, айырмашылық әлсіздікте емес, ашықтықта болуы мүмкін.
Сонымен бірге, бұл буынның шынайы әлсіз тұстары да бар екенін жоққа шығаруға болмайды. Ұзақ мерзімді мақсатқа тұрақтылық таныту, ақпаратты сүзу, цифрлық тәуелділікпен күресу өзекті мәселелер. Алайда бұл кемшіліктер жеке сипат емес, жүйелік құбылыстың салдары. Егер орта тұрақсыз болса, одан шыққан ұрпақ қалай толық тұрақты бола алады?

Бәлкім, мәселе «әлсіз» немесе «күшті» деген бинарлық бағалауда емес шығар. Әр буын өз уақытының жемісі. Z ұрпағы жылдам өзгеретін әлемнің балалары. Олар икемді, технологияны тез меңгереді, жаңа ортаға бейімделгіш. Олар жаһандық ойлайды, шекарасыз коммуникацияға дағдыланған.

Сұрақ мынада: біз оларды шынымен тыңдап көрдік пе? Әлде дайын стереотиппен бағалап жүрміз бе?

Қоғам жас буыннан жауапкершілік күтсе, өз тарапынан түсіністік те көрсетуі керек. Жастарды сынау оңай, ал диалог құру күрделі. Бірақ болашақ дәл осы буынның қолында екенін ескерсек, түсінбеушілікке емес, серіктестікке ұмтылу маңызды.

Z ұрпағы әлсіз емес. Олар басқаша. Ал біз басқашаны қабылдауға қаншалықты дайынбыз?
Мүмкін, мәселе олардың әлсіздігінде емес, біздің ескі өлшемдерімізде шығар.
Асан Кәусар
Қолданылған әдебиеттер
Pew Research Center. The State of Gen Z: Trends in Mental Health and Social Attitudes. Washington, D.C., 2022.

World Health Organization. Adolescent Mental Health Fact Sheet. Geneva, 2023.

United Nations Children’s Fund (UNICEF). The State of the World’s Children 2021: On My Mind – Promoting, Protecting and Caring for Children’s Mental Health. New York, 2021.

Twenge, Jean M. iGen: Why Today’s Super-Connected Kids Are Growing Up Less Rebellious, More Tolerant, Less Happy—and Completely Unprepared for Adulthood. New York: Atria Books, 2017.

Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы. Жастар статистикасы бойынша ресми деректер жинағы. Астана, 2023.