Эсселер ✍️

Қолжетімді дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету және дәрі бағасын тұрақтандыру тетіктері (ТДМ 3 – «Салауатты өмір салты және әл-ауқат», ТДМ 10 – «Теңсіздікті азайту») қоғамдық денсаулықты жақсартудың және әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз етудің маңызды бағыты болып саналады. Халықтың қауіпсіз, тиімді және сапалы дәрілерге уақтылы әрі қаржылық кедергісіз қол жеткізуі ем нәтижесін арттырып қана қоймай, ауру асқынуларының жиілігін төмендетеді, еңбекке қабілеттілікті сақтауға ықпал етеді және осал топтардың өмір сапасын жақсартады. Дәрі бағасының өсуі көбіне табысы төмен азаматтарға, созылмалы ауруы бар пациенттерге, көпбалалы отбасыларға және ауылдық өңір тұрғындарына ауыр тиеді. Сондықтан бағалық тұрақтылықты қамтамасыз ету – тек экономикалық мәселе емес, әлеуметтік теңдікті қолдайтын мемлекеттік саясаттың да өзегі.

Дәрі бағасының қымбаттауы мен нарықтағы тұрақсыздық бірнеше фактордан туындайды. Біріншіден, импортқа тәуелділік жоғары болған жағдайда валюта бағамының өзгеруі, халықаралық тасымал мен сақтандыру шығындарының өсуі, сыртқы нарықтағы тапшылық ішкі бағаларға тікелей әсер етеді. Екіншіден, жеткізілім тізбегінде делдалдардың көп болуы көтерме және бөлшек деңгейде үстемелердің жиналып, соңғы тұтынушыға жеткенде бағаның еселеп өсуіне әкелуі мүмкін. Үшіншіден, ақпараттың жеткіліксіз ашықтығы (қоймадағы нақты қор, аймақтардағы баға айырмасы, нақты сату бағалары, сатып алу көлемдері) нарықта алыпсатарлық тәуекелін күшейтеді, ал маусымдық індет кезеңінде немесе дүрлікпе сұраныс кезінде баға күрт өсіп кетуі ықтимал. Төртіншіден, брендке тәуелділік пен балама генериктерді қолданудың шектеулі болуы бәсекені әлсіретіп, бағаның төмендеу әлеуетін азайтады. Осы себептерді ескермей, бағаны тек әкімшілік жолмен қатты қысу жеткізілімнің үзілуіне немесе тапшылықтың пайда болуына соқтыруы мүмкін, сондықтан теңгерімді әрі кешенді шешім қажет.

Бағаны тұрақтандырудағы негізгі құралдардың бірі – мемлекеттік реттеу. Бұл бағытта шекті бағаларды белгілеу, көтерме және бөлшек сауда үстемелерін шектеу, бағаларды мониторингтеу және әдістемені нарық деректеріне сүйене отырып үнемі жаңарту маңызды. Шекті баға әлеуметтік маңызы бар дәрілер бойынша бағаның негізсіз өсуіне тежеу болады, алайда ол тиімді болуы үшін нақты деректерге сүйеніп есептелуі тиіс және нарықтың шынайы жағдайынан тым алшақ болмауы қажет. Егер шекті баға тым төмен қойылса, жеткізушілер үшін экономикалық ынта әлсіреп, дәрі сатудан бас тарту немесе жеткізілімді қысқарту қаупі туындайды; ал шекті баға тым жоғары болса, халық үшін қорғаныс әсері төмендейді. Сондықтан баға реттеумен қатар дәрінің қорын, жеткізілім мерзімін және аймақтарға таралуын қадағалайтын жедел мониторинг жүйесі қатар жүруі керек.

Екінші маңызды бағыт – дәрілердің қаржылық қолжетімділігін арттыруға арналған өтемақы және сақтандыру механизмдері. Әлеуметтік пакет арқылы белгілі бір дәрілерді тегін немесе жеңілдікпен беру халықтың жеке шығынын азайтады, емді үзбей қабылдауға жағдай жасайды және созылмалы аурулар кезінде асқынудың алдын алуға көмектеседі. Өтемақы тетігі дұрыс құрылған жағдайда ол тек азаматты қорғап қоймай, жалпы жүйенің шығынын да төмендетуі мүмкін: амбулаториялық деңгейде дәріні тұрақты қабылдау аурудың асқынуын азайтып, стационарлық емдеуге кететін шығынды қысқартады. Бұл жерде өтемақының нысаналығы ерекше маңызды: әлеуметтік осал топтарға қосымша төлемді төмендету, дәлелді клиникалық хаттамаларға сай дәрі жазу және емнің нәтижесін бақылау арқылы қаржының тиімділігі артады.

Үшінші бағыт – сатып алу және жеткізілім саясатын күшейту. Орталықтандырылған сатып алу немесе ірі көлеммен келісімшарт жасау өндірушімен тиімді бағаға келісуге мүмкіндік береді, сапа стандарттарын біріздендіреді және жеткізілім шарттарын нақтылайды. Ұзақ мерзімді келісімшарттар, жеткізілім кестесінің тұрақтылығы, әлеуметтік маңызы бар дәрілер бойынша резервтік қор қалыптастыру, маусымдық сұранысты алдын ала жоспарлау сияқты шаралар тапшылық қаупін төмендетіп, бағаның күрт ауытқуын азайтады. Сонымен қатар сатып алу процесіндегі ашықтық пен әділ бәсеке (лоттарды дұрыс қалыптастыру, сапа талаптарын нақтылау, нәтижелердің жариялылығы) нарықтағы сенімді күшейтіп, бағалық тәртіпті жақсартады.

Төртінші тетік – бәсекені күшейту және генериктерді кеңінен қолдану. Генериктік бәсеке дамыған сайын бағалар төмендеп, қолжетімділік артады. Бірақ бұл үшін сапаны қатаң бақылау, биоэквиваленттілік талаптарын сақтау, дәрігерлер мен пациенттерге түсіндіру жұмыстары, фармакологиялық қадағалау жүйесінің тиімділігі қажет. Егер сапаға сенім қалыптасса, пациенттер емді жалғастырудан қорықпайды, ал төмен баға табысы төмен топтарға нақты көмек береді.

Бесінші бағыт – цифрлық бақылау және ақпараттық ашықтық. Дәрілердің қозғалысын қадағалау, қойма қорын нақты көру, аймақтар бойынша жеткізуді бақылау, бөлшек сегменттегі нақты сату бағаларын мониторингтеу бағаның негізсіз өсуін ерте анықтауға және тапшылық тәуекелін алдын ала болжауға мүмкіндік береді. Цифрлық құралдар контрафакт өніммен күресті күшейтіп, нарықтың «көлеңкелі» айналымын қысқартады, сондай-ақ баға саясатын нақты деректерге сүйеніп жетілдіруге жағдай жасайды. Ашықтық артқан сайын алыпсатарлық және жасанды тапшылық тәуекелі төмендейді.

Жалпы алғанда, дәрі бағасын тұрақтандырудың ең тиімді моделі – бірнеше тетікті бір пакет ретінде қатар қолдану. Мемлекеттік реттеу бағалық «шектерді» қалыптастырса, өтемақы халықтың осал топтарын қорғайды, сатып алу мен логистика жеткізілімнің үздіксіздігін қамтамасыз етеді, генериктік саясат нарықтың ішкі бәсекесін күшейтеді, ал цифрлық қадағалау бүкіл жүйені мөлдір етеді. Осындай кешенді тәсіл дәрі бағасының негізсіз ауытқуын азайтып, тапшылыққа жол бермей, халықтың дәрі-дәрмекке қолжетімділігін арттыруға және әлеуметтік теңсіздікті қысқартуға нақты мүмкіндік береді.

Авторлары:

Абдизакирова Айжан, Беркимбаева Дамира, Жаксылыкова Жансулу «Фармацевтикалық өндіріс технологиясы» білім беру бағдарламасының 4 курс студенттері

Жакипбеков Кайрат Сапарханович – PhD, қауымдастырылған профессор,

Рахымбаев Нұрғали Аманбайұлы – PhD, кафедраның ғылыми атағы жоқ қауымдастырылған профессоры

С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті,

Алматы қаласы