Жылдам және баяу жиырылытын бұлшықет талшықтарының ортақ қасиеттері. Актинге қатысты қаңқа бұлшықет ұлпаларының типтері. Биология, 10 сынып, дидактикалық материал.

Оқу мақсаты (ОМ):

Дағдылар

Бағалау критерииі

Қорытынды

ОМ1: жылдам және баяу жиырылытын бұлшықет талшықтарының ортақ қасиеттері, орналасуы және олардың құрылымдық байланысын орнату

білімді қолдану

• Бұлшықет жиырылуының кезеңдерін сипаттау;
• Бұлшықет жиырылуының механизмін түсіндіру.

Сынып: 10 « »

Мерзімі:

 Баяу (тоникалық) талшықтар

 Жылдам (фазикалық) талшықтар

 Құрылымы

 Орналасуы

 Иннервация

 Тітіркендіргіштік

 Жауап типі

 Физиологиялық белсенділігі

 Қызметі

 Баяу (тоникалық) талшықтар

 Жылдам (фазикалық) талшықтар

Құрылымы

 Митохондрия аз

 Саркоплазматикалық ретикулум жақсы дамыған

 Ақ түсті болуы – миоглобин мен цитохромды пигменттер аз немесе мүлде жоқ

 Гликогенді гранулдардың мол болуы

Орналасуы

 Сыртқы бетке жақын

Иннервация

 Қалың жүйке талшықтары диаметрде 10-20 мкм.

 Әдетте бір бұлшықет талшығында бір шеткі пластинка бар (екі де болуы мүмкін).

 Жүргізу жылдамдығы 8-40 м·с^-1

Тітіркендіргіштік

 Мембрана электрлік тітіркендіргішке ие.

Жауап типі

 Жылдам қысқару (баяу талшықтарға қарағанда 3 есе жылдамырақ)

 Өте жылдам шаршау

Физиологиялық белсенділігі

 АТФ көзі –анаэробты процестер (гликолиз).

 Оттегі тапшылығы жылдам пайда болады.

 Тынысалу субстраты ретінде қарқынды түрде гликоген қолданылады.

 Жылу талшықтармен жұтылады, себебі қан тамырлар жүйесі оның жылдам бөліп беруін қамтамасыз етпейді.

 Қан тамырлар жүйесі оттегінің қосымша жеткізуін қамтамасыз етпей жатқанда да бұлшықет шамалы уақыт жиырылады

Қызметі

 Қан тамырлар жүйесі бұлшықет белсенділігінің жаңа деңгейіне әлі икемделіп жатқанда тез жылдам жиырылуды қамтамасыз етеді; сондықтан қозғалыс кезінде өте қажет.

 Баяу (тоникалық) талшықтар

 Жылдам (фазикалық) талшықтар

Құрылымы

 Митохондрия аз

 Саркоплазматикалық ретикулум жақсы дамыған

 Ақтар – миоглобин мен цитохромды пигменттер аз немесе мүлде жоқ

 Гликогенді гранулдардың мол болуы

Орналасуы

 Аяқ, қол бұлшықеттерінің тереңгі қабатында

 АТФ көзі –анаэробты процестер (гликолиз).

 Оттегі тапшылығы жылдам пайда болады.

Иннервация

 Қалың жүйке талшықтары диаметрде 10-20 мкм.

 Әдетте бір бұлшықет талшығында бір шеткі пластинка (екі де болуы мүмкін).

 Жүргізу жылдамдығы 8-40 м·с^-1

Тітіркендіргіштік

 Мембрана электрлік қозғыштыққа ие емес. Әрбір импульс тек азғантай мөлшердегі ацетилхолинның босап шығуына ғана әкеледі. Осылайша мембрананың деполяризациясының дәрежесі тітіркендіргіштер түсуінің жиілігіне байланысты болады.

Жауап типі

 Жылдам қысқару (баяу талшықтарға қарағанда 3 есе жылдамырақ)

 Өте жылдам шаршау

Физиологиялық белсенділігі

 АТФ көзі – аэробты тынысалу

 О2 жетіспегенде көптеген талшықтар анаэробты гликолиз есебінен жұмыс істеуін жалғастырады; бұл жағдайда сүт қышқылы түзіліп, оттегі тапшылығы пайда болады..

 Тынысалу субстраттың қышқылдануы бойынша көмірсулар немесе липидтердің қоры жылдам кіріседі.

 Жылу бұлшықеттен оның өндіруіне байланысты бөлінеді

 Жұмыс істеп тұрған бұлшықет пен тыныштық күйдегі бұлшықеттің қажеттіліктері арасында тепе-теңдік орнатылады

Қызметі

 Қан тамырлар жүйесі бұлшықет белсенділігінің жаңа деңгейіне әлі икемделіп жатқанда тез жылдам жиырылуды қамтамасыз етеді; сондықтан қозғалыс кезінде өте қажет.