Эсселер ✍️

Жаңа ғасырдың «жұмсақ» дерті ХХІ ғасыр адамзатқа шексіз мүмкіндіктер сыйлағанымен, сонымен бірге «цифрлық құлдық» атты көрінбейтін шынжырды да қоса берді. Бүгінде қоғамдық көлікте, саябақта, тіпті отбасылық кешкі аста да адамдардың жанары смартфон экранына қадалып тұрғаны үйреншікті жағдай. Алайда, бұл жай ғана технологиялық дамудың жемісі ме, əлде ұлттық код пен адами қарым-қатынастың іруіне алып келетін үлкен қатер ме? Бұл мəселе бүгінде жеке адамның емес, тұтас қоғамның қасіретіне айналып барады. Біз технологияны емес, технология бізді басқаратын деңгейге жеткен сияқтымыз.

Виртуалды əлем – реалды статистика Аналитикалық деректерге сүйенсек, бүгінгі таңда Қазақстан халқының 90%-дан астамы интернетті белсенді пайдаланады. DataReportal халықаралық агенттігінің 2025 жылғы есебі бойынша, орташа есеппен бір қазақстандық қолданушы күніне 7 сағат 20 минутын желіде өткізеді. Бұл – адам өмірінің белсенді бөлігінің үштен бірі. Егер осы қарқынмен есептесек, орташа статистикалық азамат жылына 110 толық күнді тек экран алдында өткізеді екен.

Мəселе тек уақыттың жоғалуында емес, сол уақыттың мазмұнында. Қазақстанда ең көп қолданылатын платформалар – Instagram жəне TikTok. Соңғы жылдары TikTok қолданушыларының саны геометриялық прогрессиямен өсуде. Мұндағы қысқа видеолар мен шексіз «лента» адамның когнитивті қабілетін тежейді.

Нейробиологтардың зерттеуінше, гаджетке тəуелділік кезінде мида дофамин гормонының бөлінуі есірткіге тəуелділікпен деңгейлес болады. Балалар арасында «клиптік ойлау» қалыптасып, олардың терең логикалық талдау жасау қабілеті күрт төмендеп барады. Бұл білім сапасының құлдырауына тікелей əсер ететін фактор.

Психологиялық деградация жəне оқшаулану Əлеуметтік желілер адамды «жақындатты» десек те, шын мəнінде эмоционалды тұрғыда алыстатып жіберді.

ЮНИСЕФ-тің зерттеуіне сəйкес, əлеуметтік желіде күніне 3 сағаттан артық отыратын жасөспірімдердің арасында мазасыздық пен депрессия белгілері 27%-ға жоғары.

Біріншіден, «салыстыру синдромы» белең алды. Instagram-дағы өңделген, мінсіз өмірге еліктеу жастардың өз өміріне көңілі толмауына жəне ішкі қуыстыққа əкеледі.

Екіншіден, кибербуллинг мəселесі қоғамдағы агрессия деңгейін көтерді. Жасырын есімдердің артына тығылып, өзгеге моральдық соққы беру əдетке айналды. Сонымен қатар, экраннан бөлінетін «көк жарық» мелатонин гормонын тежеп, əрбір екінші жасөспірімде ұйқының бұзылуына (инсомия) əкеп соғады. Бұл физикалық əрі психикалық денсаулықтың нашарлауына себепші.Тіл мен мəдениеттің «цифрлық» жұтылуы Қазақ тілінің болашағы да осы цифрлық кеңістікке тіреліп тұр. Бүгінгі бүлдіршіндер тілі шықпай жатып YouTube-тегі өзге тілді контентті тұтынады. Статистика бойынша, YouTube-тегі балаларға арналған контенттің 85%-ы ағылшын жəне орыс тілдерінде. Қазақ тілді сапалы танымдық дүниелердің үлесі небəрі 5-7%-ды ғана құрайды. Бұл – бастауыш сынып оқушыларының ойлау жүйесінің өзге тілде қалыптасуына, ана тіліне деген қажеттіліктің жойылуына əкеп соқтыруда. Біз ұрпағымызды технологиямен емес, бөтен мəдениеттің идеологиясымен тəрбиелеп жатқандаймыз. Тілдік ортаның осылайша жойылуы ұлттық қауіпсіздікке төнген үлкен қатердің бірі.

Шешім: Тыйым салу ма, əлде тəрбие ме? Технологиядан толық бас тарту мүмкін емес, бірақ «цифрлық гигиенаны» сақтау – уақыт талабы.

1. 2. 3. Медиа-сауаттылық: Мектеп бағдарламасына ақпаратты сүзгіден өткізуді жəне желідегі қауіпсіздікті үйрететін пəндерді нақты енгізу керек.

Контентті қазақшаландыру: Мемлекеттік деңгейде қазақ тілді ғылыми, анимациялық жəне танымдық жобаларды қолдап, олардың бəсекеге қабілеттілігін арттыру қажет.

Отбасылық бақылау: «Экрансыз сағаттар» мен «цифрлық детокс» күндерін енгізу маңызды. Ата-ана балаға телефонмен емес, кітаппен немесе жанды қарым-қатынаспен үлгі болуы тиіс.

Біз смартфонды басқаруымыз керек пе, əлде смартфон бізді басқаруы керек пе? Бұл – əрбір саналы азаматтың өзіне қояр сұрағы. Болашақ экранның арғы бетінде емес, біздің бүгінгі қабылдаған шешімімізде, оқыған кітабымызда жəне жақынымызға сыйлаған шынайы жылуымызда. Егер біз виртуалды əлемнің шырмауынан шығып, шынайы қарым-қатынастың қадірін түсінбесек, ертеңгі ұрпақ тек «тұтынушы» деңгейіндегі роботқа айналуы əбден мүмкін. Таңдау жасауға əлі де уақыт бар, бірақ ол уақыт сағат санап таусылып жатыр.

Дереккөздер:

1. 2. 3. DataReportal (2025) Digital Global Overview Report.
ЮНИСЕФ-тің жасөспірімдердің психикалық саулығы туралы зерттеуі.
ҚР Стратегиялық жоспарлау жəне реформалар агенттігінің мəліметтері.