Жасуша биологиясы. Биология, 10 сынып, дидактикалық материал.

Фосфолипидтер

Фосфолипидтердің молекуласы полярлық бас және екі полярсыз құйрықтан тұрады. Полярлық молекуласындағы зарядтар біркелкі бөлінген екенін білідреді және бұл оны суда ерімтал болуына әсер етеді. Өзіне тән фосфолипидтер ерекшелігі – олардын басы гидрофильды, ал құйрықтары гидрофобты. Фосфолипидтың аз ғана саны су бойынша жайылып су бетінде бір қабатты қабақ құрады. Полярсыз қалдықтары судан шығып жатады, ал полярлық гидрофильнді бас судың үстінде жатады. Егер фосфолипид артық болсы, онда мицела деген бөлшектер түзетіледі. Гидрофобты қалдықтары фосфолипидтер молекулалардың ішінде және сол арқылы судан қорғалған. Қабатталған фосфолипидтер молекулалары бислой деп аталады. Фосфолипидті бислой – негізгі жасуша мембранасының құрылымы.

Ақуыздар

Жоғары метаболиттік қызметі мембранадағы ақуыз бөлшектер көп болса көтеріледі. Хлоропласт мембраналарында олар өте көп (75% ақуыз), ал метаболиттік инертті аксон қабығында (18% ақуыз), олар өте аз. Белоктар-арналар мен белоктар-тасымалдаушылары полярлық молекулалардың және иондардың мембрана арқылы селективті тасымалдауын жүзеге асырады. Кейбір белоктар фосфолипидті бислойда ішінара ғана тиелуі мүмкін, ал басқа оның ішінде түгел орналасқан. Белоктардың көп бөлігі сұйық фосфолипидті қабығында жүзіп өз өрнегін үнемі өзгертетін мозаика құрайды.

Гликолипидтер

Бұл липидтер мен оларға қосылған көмірсулар. Оларда, фосфолипидтерде сияқты полярлы және полярсыз бөлшектері бар. Сондай-ақ, тармақталған олигосахаридті бүйірлік тізбегі бар және олар жасушаларына бір-бірін тануға көмектеседі. Гликодипиды химиялық рецепторлардың қызметін атқаруы мүмкін. Гликоипидтермен бірге гликопротеиндар дұрыс жасушалардың тіркелуін қамтамасыз етеді.

Холестерол

Холестерол липидтерге жақын заттар, оның молекуласындағы полярлық бөлігі бар. ненасыщенным майлы қышқылдарға ұқсап ол тығыз орауды фосфолипидтер қабығын бұзады және оның сұйық болуына әсер етеді. Холестерол мембраналарды сондай-ақ неғұрлым икемді және сонымен қатар, неғұрлым берік болуды қамтамасыз етеді. Онсыз олар оңай бұзылып кетер еді. Холестеролдың қосымша қызметі полярлық молекулалардың мембрана арқылы екі бағытта өтүіне кедергі жасау.

Гликопротеиндар

«Антенна» рөлін ойнайтын олигосахаридті бүйір тізбектері бар белоктар. Бар шексіз көптеген мүмкін болатын конфигурациялары Бұл бүйірлік тізбектердің шексіз көптеген мүмкін конфигурациялары бар, сондықтан әрбір жасушаның өзінің ерекше маркері болуы мүмкін. Маркерлер көмегімен жасушалары тану қабілеті бар, басқа да жасушалармен келісіп әрекет жасауы мүмкін, мысалы, тіндерді және көпжасушалы организмдер қалыптастыру кезінде. Бұл қасиеті иммунды жүйесіне антигендерді анықтап және шабуыл жасауға көмектеседі.