Әңгімелер ✍️

Соңғы жылдары елімізде жоғары білім алушылардың саны артқанымен, сапалы мамандардың тапшылығы күн тәртібінен түспей келеді. Дипломы бар жастардың өз мамандығы бойынша жұмыс таба алмауы немесе кәсіптік біліктілігі талапқа сай келмеуі – бүгінгі қоғамның басты әлеуметтік-экономикалық мәселелерінің бірі. «Бәрі дипломатиялық маман болғысы келеді, ал өндірісте істейтін адам таппайсың» деген сөз жиі айтылғанымен, бұл түйткілдің түпкі себептеріне тереңірек талдау жасау қажет.

Нарық пен білімнің алшақтығы:

Қазіргі таңда ЖОО түлектерінің басым бөлігі мектепті аяқтаған соң нарық сұранысына емес, ата-ананың қалауына немесе «сәнді» мамандықтарға (заңгер, экономист, халықаралық қатынастар) иек артады. Нәтижесінде, жыл сайын мыңдаған заңгер мен экономист диплом алып шыққанымен, нарыққа техникалық мамандар, инженерлер, IT-сарапшылар мен ауыл шаруашылығы мамандары қажет болып отыр.

Бұл мәселенің екінші жағы – білім сапасы. Жоғары оқу орындары ұсынатын теорилық білім еңбек нарығының жылдам құбылмалы талаптарына ілесе алмай жатады. Жұмыс берушілер дайын маманды іздейді, ал университеттер теориялық базаны берумен шектеледі. Нәтижесінде, қолында дипломы бар жас маман жұмысқа орналаса алмай, қызмет көрсету саласына (такси, жеткізу қызметі, сауда) кетуге мәжбүр болады.

Бұл жүйелік мәселенің қалыптасуына бірнеше негізгі фактор әсер етуде:

Кәсіби бағдардың (профориентация) әлсіздігі: Мектеп қабырғасында оқушыларға болашақ мамандықты дұрыс таңдау бойынша жүйелі жұмыс жүргізілмейді. Түлектер грант ұтып алуды басты мақсат етіп, мамандықтың келешегіне мән бермейді.

Оқу бағдарламаларының ескіруі: ЖОО-ның көпшілігіндегі бағдарламалар теорияға негізделген. Тәжірибелік  білім беру жүйесі енгізілгенімен, оның өндіріспен байланысы әлі де толық жолға қойылмаған.

Жұмыс берушілердің тым жоғары талаптары: Бос орындардың көбінде «кемінде 2-3 жыл жұмыс өтілі» талап етіледі. Оқуды жаңа бітірген түлек үшін бұл үлкен кедергіге айналады.

Бұл алшақтықтың салдары экономикаға тікелей соққы болып тиеді. Мемлекет бөлетін миллиардтаған білім гранттары өз ақтауын тапмайды, ал елдегі жастар жұмыссыздығы мен жасырын жұмыссыздық көрсеткіші артады.

Шешім жолдары: Не істеу керек?

Жоғары білім мен еңбек нарығы арасын жақындату үшін мынадай нақты қадамдар жасалуы тиіс:

Формальды емес білім мен практиканы күшейту: Университеттер бизнестің, өндіріс орындарының тапсырысы бойынша кадр даярлауға көшуі керек. Студент 2-курстан бастап өндірісте жұмыс істеп, тәжірибе жинақтауы тиіс.

Кәсіптік білім беруді (колледждерді) насихаттау: Жастардың бәрі бірдей ЖОО-ға баруы шарт емес. Техникалық және кәсіптік білім беретін колледждердің беделін көтеріп, сапалы жұмысшы мамандарды даярлауға басымдық берілуі керек.

Орталықтандырылған профориентация жүйесін құру: 8-9 сыныптан бастап әр оқушының икемділігін анықтап, еңбек нарығының 5-10 жылдық болжамына сәйкес бағыттап отыру қажет.

Қорытынды

Диплом – бұл болашақ табыс пен жұмыстың кепілі емес, ол тек білім алудың бастапқы сатысы. Қазіргі қоғамда «қайда оқыдың?» деген сұрақтан қарағанда, «қолыңнан не келеді?» деген мәселе маңыздырақ болып тұр. Егер біз білім беру жүйесін нарық сұранысына икемдеп, жастарға шынайы дағдыларды үйретпесек, «жоғары білімді жұмыссыздар» армиясын көбейте береміз. Бұл – тек білім министрлігінің емес, бүкіл қоғамның болашағына қатысты өзекті мәселе.