Аймақтағы тұрмыстық қатты қалдықтарды өңдеу

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ

Жас зерттеушілердің Кіші ғылым Академиясы

Бағыты: Экология

Тақырыбы: «Аймақтағы тұрмыстық қатты

қалдықтарды өңдеу»

Авторы: Абай ауданы, Топар кенті,

Абай атындағы мектеп гимназияның

10-сынып оқушысы Смагулова Самал

Жетекшісі: Абай ауданы, Топар кенті,

Абай атындағы мектеп гимназияның

химия пәнінің мұғалімі Тауекелова

Сандугаш Рымбековна

ТОПАР КЕНТІ, 2013

Қарағанды облысы Абай ауданы Топар кенті Абай атындағы мектеп-гимназияның 10-сынып оқушысы Смагулова Самалдың «Аймақтағы тұрмыстық қатты қалдықтарды өңдеу» атты ғылыми жобасына

Пікір

Ғылыми жұмыста Топар кентінің қатты тұрмыстық қалдықтарының мәселесі қарастырылған.

Ғылыми жұмыс кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды, пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Бірінші бөлімде ғылыми әдебиеттегі «қатты тұрмыстық қалдықтар» ұғымының маңызы көрсетілді, Топар кентіндегі қатты тұрмыстық қалдықтарының өндеу жүйесі қарастырылып бағаланған.

Екінші бөлімде Топар кентіндегі рұқсат етілген және етілмеген қоқыс тасталатын жерлер бүгінгі жағдайының негізінде қатты тұрмыстық қалдықтардың зерттеу жүйесі және жинау, тасымалдау, сақтау, утилизациялау мен жоюдың жаңа технологиялры құрастырылды.

Үшінші бөлімде ұсынған технологиялар санитарлық және экологиялық жағдайды жақсартуға негізделген.

Қорытындыда істелген зерттеулердің негізінде мәселені шешу үшін қажетті ұсыныстар келтірілген.

Жетекшісі: Абай атындағы мектеп-

гимназияның химия пәні мұғалімі

Тауекелова Сандугаш Рымбековна

Андатпа

Ғылыми жұмыстың мақсаты: қатты тұрмыстық қалдықтардың зерттеу жүйесі мен басқару үрдісін құру, жинау, тасымалдау, сақтау, утилизациялау мен жою.

Жұмыстың міндеттері:

- қалыптасу көздерінде қалдықтарды азайту

- қатты тұрмыстық қалдықтарды жинау мен сорттау мәселелерін шешу

- қатты тұрмыстық қалдықтарды утилизациялауға негізгі бағыт беру

- өнделмеген қалдықтардың қоршаған ортаға ықпал жасауға жол бермеу мәселелерін шешу

Болжам: егер біз қатты тұрмыстық қалдықтарды жойсақ, онда санитарлық және экологиялық жағдай жақсарады.

Зерттеу әдісі: 1.Әдебиетке теориялық талдау жасау;

2. Бақылау, зерттеу.

Жұмыстың өзектілігі: Топар кентіндегі қатты тұрмыстық қалдықтардың қолданылу үрдісін үйлесімдеу, қабылданған тапсырманы облыстық экологиялық бағдарламаға қосумен расталады.

Мазмұны

I Кіріспе1-2

Аймақтын табиғи – әлеуметтік жағдайы3

Қатты тұрмыстық қалдықтардың экологиялық мәселесі4

II Негізгі бөлім

Топар кентінің қатты тұрмыстық қалдықтар ұстауының ағымдағы жағдайы5

Жиын үрдісін басқарудың және қатты тұрмыстық қалдықтарды пайдаланудың нормативтік - құқықтық базасы және жалпы схемасы5-6

Қатты тұрмыстық қалдықтар жиынының және жоюдың қолданыстағы жүйесі6-7

IIIЗерттеу бөлімі

Сауалнама8

Кент тұрғындарынан алынған сауалнаманың

мониторингі9

Қатты тұрмыстық қалдықтардың морфологиялық құрамы10-13

Кенттегі қатты тұрмыстық қалдықтарды сұрыптау және шикізатты қайта өндеудің әрекет ететін жүйесі14

Кенттегі қатты тұрмыстық қалдықтарды жинау және жою шаралары14-16

Топар кентіндегі қатты тұрмыстық қалдықтарды басқаруын ұйымдастыруға ұсынылатын шаралар16-17

Қалдықтардың ликвидациясы17

IVҚорытынды18

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі19

Кіріспе

Адам баласының кез-келген шаруашылық әрекеті әр түрлі қалдықтармен биосфераны ластайды, бұл халықтың денсаулығы мен өміріне, флора мен фауна түрлерінің қысқаруына, қоршаған ортадағы тепе-теңдікке қауіп-қатер тудырады. Көң үйінділерін, өнеркәсіп тастандыларын, қоқыстарды, қала шөп-шаламдарын тек қоршаған ортаны бұзатын ластағыштар деп санауға болмайды, олар құнды шикізат көздеріне жатады. Тұрмыстық қалдықтарды қайта өңдеу, олардың нақты жиналған көлемін азайтпайды. Олар үнемі арамызда болғандықтан тұрғындардың денсаулығы мен өміріне едәуір қауіп төндіреді.Елді мекендерде тұрмыстық қалдықтар үшін сынақ алаңдарының жоқтығы немесе олардың экологиялық, санитарлық-эпидемиологиялық талаптарға сай болмауынан барлық жерде кездейсоқ қоқыстардың пайда болуына әкелуде. Бүгінге дейін Қазақстанда қалдықтарды залалсыздандыру сынақ алаңдарында жинау арқылы жүзеге асырылады.Проблема негізінен қалдықтардың көлемінде ғана емес, оны жинақтап, сақталуында. Көптеген елдер қоқысты қайта өңдеу индустриясын жолға қойып, қоқысты кәдеге жаратып жатса, біз оған жеткен жоқпыз. Қазіргі кезеңдегі ғылым мен техниканың даму деңгейіне сәйкес әбден жетілдірілген технологияның жоқтығына байланысты, оларды өндеп құнды өнімдер алу әзірше жолға қойылмаған, сондықтан бұларды сақтауға, жоюға, тасуға, көмуге, зиянсыз түрде айналдыруға көптеген қаражат, энергия, уақыт жұмсалып отыр.Қалдықтар шығаратын негізгі көздерге өнеркәсіп, ауыл-шаруашылығы, үй-жай шаруашылығы жатады. Қалдықтар проблемасы қолымызда бар заттарды тиімді пайдаланумен тікелей байланысты. Тұрмыстық қалдықтарды пайдаланбай тастайтын болсақ, онда әртүрлі ауруларды қоздыратын ошақтың көзін ашуымен қатар, біраз жер көлемін пайдасыз жерге айналдырамыз. Қазақстан Республикасының 2004–2015 жылдарына арналган экологиялық қауіпсіздік Концепциясында қалдықтарды өндеу жүйесін тәртіпке салу бағыттың бірі болып саналғаны кездейсоқ емес. Қазіргі уақытта аймақтың экономикалық өркендеуі ұлғаюда, сондықтан қатты тұрмыстық қалдықтарды өндеу өзекті мәселелердің бірі болып саналады. Шынында да, қазіргі уақытта тұрмыстық және өндірістік қалдықтарды жинақтау, жою, өңдеу жалғыз кенттің ғана емес, бүкіл мемлекеттік мәселеге айналып отыр. Республика экологтарының басты құжаты болып саналатын Стратегиялық жоспарда қоршаған ортадағы ластану деңгейін кеміту, тым болмаса өсірмей, тұрақтандыру жайы ерекше назарда тұр. Қатты тұрмыстық қалдықтар полигонының қоршаған ортаға әсерінің мониторингісі өткізілмейді. Басты мәселелердің бірі - өздігінен қоқыс тастайтын жерлердің пайда болуы.Ауылдық аймақтарда қатты тұрмыстық қалдықтарды жинау, тасымалдау, көму мәселесімен айналысатын тұрақты құрылымдардың жоқтығы байқалады. Осы уақытта қалыптасқан жағдайға маңызды шараларды қабылдауға, Топар кентінің қатты тұрмыстық қалдықтардың басқаруын қажет етеді.

-1-

Жұмыстың мақсаты: қатты тұрмыстық қалдықтардың зерттеу жүйесі мен басқару үрдісін құру, жинау, тасымалдау, сақтау, утилизациялау мен жою.

Жұмыстың міндеттері:

- қалыптасу көздерінде қалдықтарды азайту

- қатты тұрмыстық қалдықтарды жинау мен сорттау мәселелерін шешу

- қатты тұрмыстық қалдықтарды утилизациялауға негізгі бағыт беру

- өнделмеген қалдықтардың қоршаған ортаға ықпал жасауға жол бермеу мәселелерін шешу

Жұмыстың өзектілігі: Топар кентінің қатты тұрмыстық қалдықтардың қолдануының үрдісін үйлесімдеу, қабылданған тапсырманы аудандық экологиялық бағдарламаға қосумен расталады. Жағдайдың өткірлігі үздіксіз өсумен, меншікті салмақ көлемімен, қатты тұрмыстық қалдықтардың бір тұрғынға жақсы тұрмыс жағдайының жоғарылауымен түсіндіріледі. Қатты тұрмыстық қалдықтардың көлемінің көбеюі жинаумен, тасымалдаумен, утилизациялаумен, жоюмен тұрақты жүйесі болмағандықтан әсерін ұлғайтады. Қалдықтарды бөлек жинау жоқтығынан қайта утилизацияланатын және қайта қолданылатын пайдалы заттар қатты тұрмыстық қалдықтар полигонына әкеліп түсіріледі. Екінші шикізатты өндеуге арналған өнеркәсіптің болмауы, қатты тұрмыстық қалдықтары бар полигондар көбінесе кәдімгі қоқыс тастайтын жер, кейде рұқсат құжаттарсыз, санитарлық және экологиялық заңнаманың тәртібін сақтамайды.

- 2-

1.1 Аймақтың табиғи – әлеуметтік жағдайы

Қатты тұрмыстық қалдықтардың шоғырлану деңгейіне, оның құрамының спецификасына аумақтың әлуеметті-экономикалық деңгейі елеулі әсер етеді, себебі бір адамға санағанда қатты тұрмыстық қалдықтардың үлесі халықтың жақсы тұрмыс жағдайының өркендеуімен өседі. Сонымен бірге, қатты тұрмыстық қалдықтардың пайда болу көлеміне өнеркәсіптің даму ерекшелігі, ауылшаруашылықты жүргізу тәсілі, аумақтың климатты-географиялық жағдайы да әсер етеді. Халық санына тұрақты өсу және халықтың көшіп қону деңгейі әсер етеді.

Халықтың әр түрлі азық–түлік тауарларды, киімдерді, жиһаз және мәдени–тұрмыстық заттар, көліктік құралдар, құрылыс материалдарын сатып алу ұлғаюымен қатты тұрмыстық қалдықтардың пайда болуына әкеледі.

Жөндеу жұмыстарын жүргізу және жаңа баспананы енгізу тұрмыстық қалдықтардың пайда болу көлемінің өсуіне әкеледі. Әлеуметтік инфрақұрылымның даму деңгейі қатты тұрмыстық қалдықтардың пайда болу көлеміне әсер етеді.

Халықты медициналық мекемелермен қамтамасыз ету кентте медициналық қалдықтардың пайда болуы көлемінін ұлғаюына әкеледі.

Соңғы жылдары кентттің экономикасының дамуы, азаматтардың тұрмыстық жағдайдың жақсаруын растайды, өсімі куәландырады, бұл тұрмыстық қалдықтардың өсу динамикасында көрсетілмеуі мүмкін емес.

- 3 -

1.2 Қатты тұрмыстық қалдықтардың экологиялық мәселесі

Қатты тұрмыстық қалдықтардың экологиялық қауіптілік мәселесі Топар кентінде өзекті мәселеге айналды. Бұл қауіптілік қатты тұрмыстық қалдықтарды пайдалануының барлық кезеңдерін басады. Осы уақытқа дейін қатты тұрмыстық және оларға тең қалдықтардың регламенттейтін құжаттар жүйесінің жоқтығы, қауіптілігінің деңгейімен класы анықталмағаны белгілі. Қалдықтарды тасу кезінде автокөліктің айдауы аздығының қажеттілігі әрқашан есептеледі. [2]

Кентте қалыптасқан қатты тұрмыстық қалдықтарды залалсыздандыру жүйесі қалдықтарды көмуде және полигондарда ұйымдастырылмаған қоқыс төгетін жерлерге негізделген. Қатты тұрмыстық қалдықтарды жеке жинау жағдайының жоқтығынан қиындап тұр. Өз кезегінде ағын су қатты тұрмыстық қалдықтар полигонның нәтижесінде көп көлемде токсикалық, органикалық және органикалық емес ластануға әкелу мүмкін. Бақыланбайтын үрдістер қоқыс төгетін жерде микросфера қалыптасуына әкеп соғады, сонымен қатар қауіптілігі қоқыс төгетін жерінде атмосфераға үнемі метан, аммиак түсіп, қауіп тудырады. [1]

Аумақтың жеткіліксіздігінен ұйымдастырылған қоқыс, төгетін жерлер кенттен алыс кетеді. Ал көптеген көп қабатты үйлердің алдына қоқыс салатын контейнерлер қойылмаған. Қалдықтарды алысқа апармас үшін осы мақсатта белгіленбеген орындарға лақтырылады.

-4 –

II. НЕГІЗГІ БӨЛІМ

2. Топар кентінің қатты тұрмыстық қалдықтар ұстауының ағымдағы жағдайы

2.1 Жиын үрдісін басқарудың және қатты тұрмыстық қалдықтарды пайдаланудың нормативтік - құқықтық базасы және жалпы схемасы

Қазіргі кезде Қазақстан Республикасында қатты тұрмыстық қалдықтарды өңдеу тәртібін регламенттейтін бірыңғай құжат жоқ. Қатты тұрмыстық қалдықтарды басқару мәселелері экологиялық кодекс жобасында көрінеді.

Өндіріс пен тұтыну қалдықтары туралы заң, қалдықтарды өндеумен облыста есеп беруді ұсыну және жүргізу ережелері қарастырылуда.

Қолданыстағы нормативтік – құқықтық база қатты тұрмыстық қалдықтарды өндеу бойынша негізгі іс–шараларды жүзеге асырудың барлық механизмдерін ашпайды. Жабдықтар және қатты тұрмыстық қалдықтарды уақытша сақтау алаңдарының болуын қосатын үй қорының тіршілік әрекетінің бар болуын дұрыс іске асыруын және инженерлік қамтамасыз ету жүйесінің дамуын ұйымдастырады. Тұрмыстық коммуналды шаруашылық барлық жұмыстары ұйымдастыруының жалпы басшылығын орындайтын құрылым болып табылады. [2]

Көріктендірілген баспана құрылысының аудандарынан қатты тұрмыстық қалдықтарды шығарудың жалпы схемасы 1-суретте көрсетілген

1-сурет – Кент орталығынан қатты тұрмыстық қалдықтарды шығарудың жалпы схемасы

Коммуналдық қызметтерді ұсыну ережелеріне сәйкес тұрмыстық коммуналды шаруашылық және үй тұрғындары арасында келісім – шарт жасау кезінде қызметтер тізбесіне пәтерлерге және үйлерге қызмет көрсетуге үй иелері, қоқыс салғыш, қоқыс шығару территорияларының санитарлық тазалаудың кешенді орындауын қосады. Бұдан басқа шағын аудан территориясын жинау және оны полигонға шығару кезінде пайда болған қалдықтарды тұрмыстық коммуналды шаруашылық жеке төлейді.

- 5 -

Ауылдық жерлерде қатты тұрмыстық қалдықтарды жинау және шығаруда өзінің ерекшеліктері бар. Қатты тұрмыстық қалдықтар басқармасының қабылданған жүйесіне сәйкес территорияны тазалау, бақылау, қатты тұрмыстық қалдықтарды өндеу баспана – коммуналдық шаруашылық бөлімдерімен, табиғат ресурстарын және табиғатты пайдалануды реттеу департаментімен, мемлекеттік санитарлық – эпидемиялық қадағалау департаменті, ішкі істер органдарымен бірге жүзеге асырылуы керек. Осымен, әрбір орган өз құзыретінде бақылау функцияларын орындау қажет.

2.2 Қатты тұрмыстық қалдықтар жинаудың және жоюдың қолданыстағы жүйесі

Қатты тұрмыстық қалдықтар жиынының ұйымдастыру спецификасы көбінесе оның пайда болу санымен анықталады. Үй қорының реконструкциясымен, модернизациясымен, жаңа баспананың белсенді құрылысымен тұтыну тауарлардың нарығын кеңейтумен байланысты жұмыстардың жүргізілуі, сонымен қатар әр түрлі бумадағы тауарлар импортының өсімі қатты тұрмыстық қалдықтар көлемін ұлғайтады.

Жасалған есепті уақытқа дейін кентте бір жылға бір адам баспанасынан қатты тұрмыстық қалдықтар толтырудың дифференциялданған нормалар әрекеті жасалды. [3]

Тұрмыстық қалдықтар

Тұрмыстық қалдықтар саны

1 адам. жылына

кгл

Қатты:

Су құбырымен, канализациямен, орталықтандырылған жылумен және газбен Жабдықталған баспана ғимараттардан басқа баспана ғимараттар

190-225

300-450

900-1000

1100-1500

Қоғамдық ғимараттар есебімен кент бойынша жалпы саны280-3001400-1500

Құйылулардын сұйықтықтары-2000-3500

Көшелердің қатты қаптамалардың, аландардың және парктердің 1м2 көрсеткіші5-158-20

1-кесте – ҚР СНиП сәйкес қатты тұрмыстық қалдықтар толтыру нормасы

- 6 -

Қалдық пайда болу орны және сипаттамасыҚалдықтар саны

( жылға м3)

Қоқыс салғышпен толық көріктендірілген баспана үйлер

- тамақ қалдықтарды іріктеусіз

- тамақ қалдықтарды іріктеумен

0,96

0,90

Қоқыссыз баспана үйлер

- тамақ қалдықтарды іріктеусіз

- тамақ қалдықтарды іріктеумен

0,83

0,75

Тас көмірмен жылыту кезінде: баспана үйлер

Жылда бір пешпен күлді толтыру

Тамақ және ас үй қалдықтары1,0

3,0

0,08

2-кесте – Қатты тұрмыстық қалдықтар толтырудың дифференциялданған нормалары

2-сурет - қоқыс жинауға арналған алаңдар

3-сурет - қатты тұрмыстық қалдықтар жинауға арналған автокөлік

- 7 -

III. ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ

Қалдықтарды жою жүйесі сұранымды. Қатты тұрмыстық қалдықтар шығару жиілігі күнделікті жүргізіледі. Кенттегі бүгінгі күнгі жағдайға байланысты тұрғындардан арнайы сауалнама алынды. Сауалнамаға 40 адам қатысты.

Сауалнама

1.Кенттің бүгінгі күнгі тазалық жағдайы сізді қанағаттандыра ма?

А) Иә - 8

Ә) жоқ -32

2.Өзіңіз күнделікті қоқыстарыңызды қайда тастайсыз?

А) арнайы қоқыс салатын орынға - 25

Ә) кез – келген жерге - 15

3.Қоқыстарды төгу жағдайы қандай жағдайда?

А) жақсы - 10

Ә) қанағаттанарлық - 30

4.Көршіңіздің немесе таныс адамдарыңыздың бірі қоқысты қоқыс салатын арнулы жерге лақтырмағаны сізге қалай әсер етеді?

А) ескерту айтамын - 17

Ә) көңіл аудармаймын - 23

5.Қандай іс-шара ұсынасыз?

А) қоқыс салатын контейнер қойып, оларды екінші рет іске асыру қажет - 35

Ә) ұсынысым жоқ - 5

6.Қоқысты қайта өңдеп, екінші рет пайдалануға болады дегенге қаншалықты сенімдісіз?

А) мүмкін емес - 24

Ә) сенемін – 16

-8 –

Кент тұрғындарынан алынған сауалнаманың

мониторингі

Сауалнама қорытындысы бойынша тұрғындардың 80%-ы кенттің бүгінгі күнгі тазалық жағдайына көңілдері толмайды, 75 %-ының қоқыс төгу жағдайына қанағаттанарлық деп баға берсе, 87,5%-ы қоқыс салатын арнайы контейнерлер қойып, оны 2-ші рет өңдеуден өткізсе деген ұсыныс айтқанын аңғаруға болады.

Сонымен қатар зерттеу барысында 1 жыл ішінде кенттің қалдық төгетін алаңына қанша көлемде тұрмыстық қатты қалдық төгілетіні анықталды.

- 9 -

2.3 Қатты тұрмыстық қалдықтардың морфологиялық құрамы

Қатты тұрмыстық қалдықтар морфологиялық құрамы соңғы жылдарда маңызды өзгерістерден өтті, бұл халық – жағу айының өскен деңгейімен, бумаланған өнімнің маңызды мөлшерімен, жөндеу – құрылыс жұмыстарын белсенді өткізілуімен түсіндіріледі.

Кенттегі тұрмыстық қалдықтардың негізгі компоненттері арасында қағаз бен картонды, шыныны, пластмассалық бұйымдарды, шүберектерді, органикалық қалдықтарды, құрылыс қоқыстарын көрсетуге болады. 4кестеде 2012 жылғы жағдай бойынша құрылым көрсетілген.

АтауыМасса бойынша (%) үлесті салмақ

Қағаз, картон43

Азық – түліктік қалдықтар25

Ағаш, жапырақтар, бұтақтар, ағаш бума3

Қара – металдар1

Түрлі - түсті метелдар0,01

Тері, резеңке1

Сүйектер1

Тоқыма5

Шыны сынығы6

Тастар, керамика0,99

Полимер материалдары3

16 мм кем емес фракциялар10

Басқа материалдар1

Барлығы100

3-кесте – Кенттің қатты тұрмыстық қалдықтардың морфологиялық құрамы (2012жыл)

Осы кестеден 2012 жылғы қатты тұрмыстық қалдықтардың негізгі массасын қағаз, картон және азық – түлік қалдықтар, дәлірек айтқанда пайдалануға болатын қалдықтар алатыны көрінеді. Маңызды шикізат санымен полимер материалдар болып табылады. Осы жобаның шеңберінде Топар кентінің қоқыс төгетін жеріне көріктендірілген құрылысы және жер үй секторлары аудандарынан келіп түсетін қатты тұрмыстық қалдықтардың фракциялық құрамының анықтамасы 4,5 суретте келтірілген.

- 10 -

4-сурет

4-5-сурет – Кенттен қатты тұрмыстық қалдықтар полигонына келіп түсетін қалдықтардың жалпы бейнесі.

- 11 -

АтауыҮлесті салмағы (%)

Масса бойыншаКөлем бойынша

Қағаз, картон17,3728,46

Азық–түлік қалдықтар20,207,76

Сыпырғылар, бұтақтар26,385,17

Шыны6,080,39

Пластик и целлофан14,1232,34

Металл2,280,13

Құрылыс қоқысы6,7311,64

Тоқыма3,159,06

Басқа материалдар3,695,05

Барлығы100,00100,00

4-кесте–Кенттің қатты тұрмыстық қалдықтар полигонына келіп түсетін қалдықтардың фракциялық құрамы.

Соңғы жылдары пластик пен целлофанның үлесті салмағының көбеюі болғанын байқамау қиын емес. Азық – түлік қалдықтары едәуір аз, бірақ сыпырғы мен бұтақтардың үлесінің салмағы жоғары. Қалдықтардың жалпы мөлшерінің көп бөлігін күл алады.

.

6- сурет –қатты тұрмыстық қалдықтарының фракциялық құрамы

Тұрғын үй фондының құрылысы мен реконструкция масштабтарының көбеюімен, құрылыс қалдықтарының пайда болу көлемінің өсімі байқалады. Бұл тұрғын үй фондынан қатты тұрмыстық қалдықтар шығаруының көлемдерін жоспарлау кезінде саналмайды. Осы қалдықтар көпке дейін аула алаңдарының аумағынан жойылмайды. Кенттегі бір үйдің ауласында құрылыс қоқысының қаппен тасталуын 7- суреттен көруге болады.

- 12 -

7- сурет – көшеге тасталған қоқыстар

Қазіргі кезде ірі габариттік қоқысты шығару шешілмеген мәселе болып табылады, бұл кезегінде тұрғындармен аулаға шығарылып, көпке дейін аумақты былықтыруы мүмкін. Халықтың жағдайының жақсару есебінде, болашақта ірі габаритті қоқыстын пайда болу көлемінің көбеюін 8-суреттен көруге болады

8- сурет – Ірі габаритті қоқыс көрінісі

Топар кенті үшін қатты тұрмыстық қалдықтарды көмудің негізгі мәселелеріне келесілер жатады:

- 13 –

- қатты тұрмыстық қалдықтар қаттап тастау алаңдардың бар болуы;

- бар полигонның және көмілген қатты тұрмыстық қалдықтар қаттап тастаудың нормативтік талаптарға сәйкес еместігі;

- пайда болатын және көмілген қатты тұрмыстық қалдықтар санына бақылаудың жоқтығы;

- қатты тұрмыстық қалдықтардың жиі өзіндік жануы;

- санкцияланбаған қоқыс төгетін жерлердің бар болуы;

2.4 Кенттегі қатты тұрмыстық қалдықтарды сұрыптау және шикізатты қайта өндеудің әрекет ететін жүйесі

Осы уақытта қалдықтардың қайта өңдеу және шикізат ретінде оларды пайдалануы жүзеге асырылмайды, өйткені қоқысты қайта өңдеу зауыттары жоқ.

Пластикалық қалдықтардың абсолюттік қалдықтары әр он жыл сайын көбеюде. Сондықтан да қалдықтардың бөлек жинау мәселелері олардың пайда болу деңгейінде және шикізатты алу уақыты өзекті болып табылады.

Дамыған елдер көрсеткіштеріне сәйкес, ең тиімдісі олардың пайда болу орындарында қалдықтардың бөлек жинауы болып табылады.

Мәліметтерді ескере отыра, адамдар өз өміріне қауып төндіреді, көрсетілген әсермен қатты тұрмыстық қалдықтар полигонына қосымша шикізаттың түсуін болдырмау арқылы күресумен ғана болады. Сонымен қатар қызмет ететін санитарлық, экологиялық және құрылыс нормаларына сәйкес қатты тұрмыстық қалдықтар құрылысын жүзеге асыру арқылы Топар кентінде қалдықтардың жеке жиынының нақты жүйесі жоқ. Маңызды мөлшерде бағалы қосымша шикізаттар қатты тұрмыстық қалдықтар полигонына түседі. Осы уақытта қатты тұрмыстық қалдықтар компоненттерін қайта өңдеу бойынша өндірістік қуаттар жоқ

2.5. Қалдықтарды жинау және тасу

Қалдықтардың жинау

Шетелдерде қалдықтарды тұтынуы, қысқартуы негізінен бума өзгеруіне қарсы бағытталған. Сондықтан, осы кезеңдегі қалдықтармен басқарудағы бағытта келесі ұсыныстар көрінуі керек:

-керек емес бумадан айырылу керек;

-бумаға ең аз ерекше ықылас болу керек;

-бумаға ерекше көңіл болу керек;

Экологиялық мәселе болып қатты тұрмыстық қалдықтар көлемдердің қысқартуы қоқыс төгетін және полигондарда жою компоненттерден алуын, алып тастау жолымен орналасқан.

Қалдықтарды бірнеше түрі бар; екі полюспен орналасқан: техникалық және әлеуметтік. Бірінші жағдайда фабрика құруы жоспарланады, кіре берісінде муниципалды қоқыстың шашылмаған бөлігі бар, бөлігтін шығуында нарықтың қанағаттанарлық талаптары. Екінші нұсқа халық өз қалдықтарын бөледі немесе қайта өндеуге жарамды материалды әкеледі.

- 14 -

Бірінші жол шетелдер мамандарының бағалары бойынша таза түрде мүмкін емес.

Тамақтын Қағаз Шыны ыдысПластикалық ыдыстар

қалдықтарыбума

Қалдықты қоқыс

9-сурет – Қалдықтардың әр түрлі түрлерін алуымен қалдықты қоқыстың жалпы көлемі

Алматы қаласында «Табиғат» үкіметті емес ұйымымен М. Елеусіз басшылығымен қоқысты жинау үшін алаң орында қатты қалдықтарды сұрыптау жөнінде пункттерінде орналасқан. Бірнеше жақын орналасқан бес қабатты үйлердің тұрғындары бірнеше жұмысшылармен сұрыпталатын қоқыс жинау пунктіне қоқыс әкеледі. Телімде сонымен қатар, пресс 16 суретте ұсынылған бұның көмегімен картон тюктер 10- суретте көрсетілген) қалыптастырады, бұдан кейін екінші қайта өндеуге апарылады. [4,5]

10 сурет – Қоқысты сұрыптау бойынша ТКШ алаңындағы пресс

- 15 –

11 сурет – ТКШ алаңындағы сұрыптап алынған өнім

Жоғарыда келтірілген суреттердегі Алматы қаласындағы қоқысты сұрыптау бойынша ТКШ алаңын ұйымдастыру мысалы ретінде келтірілген. Жалпы қалдықтарды жеке жинау жөніндегі бағдарламаларда халықтың қатысуы міндетті түрде болуы керек.

Тікелей тиеу әдісі. Қоқыс тасушы жинайтындардан қатты тұрмыстық қалдықтар бункер-воронка арқылы үлкен жүкті машиналарға тиейді. Қоқысты шамадан тыс жүктеуші станциясы екі деңгейде жобаланады. Қалдықтармен келген машиналар, үстіңгі платформасымен үлкен жүкті машиналарға артылады. Осы мақсатта қоқыс тасушылар көлік қолданды.

Тығыздау әдісі. Осы әдіс кезінде жинайтын қатты тұрмыстық қалдықтар тасушылар алдымен бункер арқылы ыдысқа артады. Стационарлы тығыздалған механизм контейнерлік принципке тығыздалған қалдықтар болады.

Орау әдісі. Осы әдіс кезінде жиналатын қалдықтарды қоқыс шығарушы машиналар бункерге артады, содан соң конвейерлік лентаға қалдықтарды ауыстыру үшін гренферлік типтін краны қолданылады, бұл орайтын машинаға әкеледі. Содан соң қалдықтар тығыздалады, тоқитын машинамен болат сыммен байланады., бұдан кейін үлкен жүкті көліктін қоқыс шығарушы машиналарға артылады. [2]

2.7. Топар кентіндегі қатты тұрмыстық қалдықтарды басқаруын ұйымдастыруға ұсынылатын шаралар

Қатты тұрмыстық қалдықтарды жаңа технологияларының сұрыптау және қайта өңдеуін енгізуі:

-қоқыс сұрыптайтын кешендер;

-ескі-құсқы компоненттерді қайта өңдеу жөнінде зауыттар мен шағын

қондырғылар;

-екінші шикізаттың нарығын қалыптастыру;ақпаратты және оқыту

-16 –

компаниясын өткізу:

-халық арасында қатты тұрмыстық қалдықтарды өндеуге арнайы

бағдарламаларды әзірлеу және іске асыру;

-бұқаралық ақпарат компанияларымен бірлесе жұмыс жүргізу.

Қорытындылай келе, ешқандай, тіпті ең төмен қатты тұрмыстық қалдықтарды басқару схемасы жұмыс істемейді, қаржыландыру және оңалту әкімшілік шаралардан басқа адамдарда санасы оянбайды. Қатты тұрмыстық қалдықтарды мәселесіне қалалар, ауылдық аудандар, тұрғындарының жаңа қарым-қатынасы қалыптаспайды.

2.8. Қалдықтардың ликвидациясы

Қалдықтардың утилизациясы.

Қалдықтарды жою кезеңдеріне және технологиялық циклін қолданумен байланысты әрекетті айтады. Жою үрдісінде іс-әрекеттің бірнеше түрлерін

белгілеуге болады: қалдықтарды жою, екінші шикізатты қайта өңдеу,

сонымен қатар биотаралатын фракциялардың қайта жұмысының саны.

Қоқыс сұрыпталатын кешенді пайдалануы:

-қоқыс сұрыптаушы станция өзара байланысқан түйіршіктер мен

агрегаттардың қасиетінің жиынтығы;

-қоқыс сұрыптаушы станцияның саны.

Қоқыс сұрыптайтын станция келесі негізгі көрсеткіштер бойынша топтастырылады:

-сұрыптаудың желіс саны;

-қоқыс сұрыптаушы станция негізгі элементтерінің фундаменттерінің

орналасу деңгейі.

Ұсынылатын технологияның үрдісі өзіне келесі этаптарды қосады:

1.Сұрыптау орнына бөлек емес жиналатын қалдықтардың тиеуі;

2.Қалдықтардың алғашқы қабылдауы мен беруі;

3.Қалдықтардың механикалық сепарациясы;

4.Қалдықтардың магниттік сепарациясы;

5.Жойылмайтың қалдықты жоюуы;

6.Жойылмайтың қалдықтарды көліктін көмуге шығару;

7.Бір түрлі жойылатын қалдықтар компоненттерін шығару мен тасуы.

Ұсынылып отырған технология қаражат шығын көрсетпейді, температуралық режімі кәдімгідей. Осыдан шыға отыра, қоршаған ортаны қорғауға негізгі талаптарға осы санатты объект үшін санитарлық қорғау аймағының кешенін жобалау және құрылыс кезінде нақтылау болып табылады.

- 17 -

Қорытынды

Қатты тұрмыстық қалдықтарды жинау мен қайта өндеу принциптерін басқаратын бағдарламаны жүзеге асыратын негізгі бағыттармен механизмдер. Топар кентіндегі қатты тұрмыстық қалдықтарды залалсыздандыру, тасымалдау, жинау және жою жүйелері қазіргі талаптарға сай келмейді. Сондықтан бұл мәселе шұғыл шешулерді талап ететін мәселеге айналып отыр.

Қатты тұрмыстық қалдықтарды басқару мәселесін шешуге арналған шарттар:

-заңдылықтарды экологизациялау, жергілікті деңгейде қатты тұрмыстық қалдықтардың қозғалысының, есебінін, нормалаудын және бақылаудың нормативті актілерін құрастыру;

-экономиканың экологизациялау, қалдықтарды қолданатын өңдейтін өндірушілерге женілдік тарифтерді құрастыру;

-Қауымдастықты экологизациялау, тұрғындарды қалдық азайтатын және таңдаулы жинақтайтын процестерге арналған қауымдық ұйымдастықтарға белсенді қатысуға шақыру.

Қатты тұрмыстық қалдықтарды басқару жүйесін оптимизациялау, ресурстарды үнемдеудің және басқару рычагтарының барлығы қосылғанда жүзеге асады: экологиялық, техникалық, экономикалық, нормативті, құқықты және ақпаратты.

Қатты тұрмыстық қалдықтарды басқару жүйесінің оптималды қызметін қамтамасыз ету үшін, келесі міндеттерді шешу қажет:

-қалдықтарды олардың пайда болу көздерінде қысқарту;

-қатты тұрмыстық қалдықтарын іріктеу және қайта қолдану мәселесін шешу;

-қоршаған ортаға әсерін максималды түрде азайтуға жол беру үшін қолданбайтын қалдық бөлімін көму мәселесін шешу.

Қазақ «жер жарасы – жан жарасы» деген ұлағатты ұран тұтқан ұлт. Халқымыз атамекенін асылындай аялауды атадан балаға мирас еткен. Ендеше, қа¬зақ даласы күл-қоқыс қойма¬сы емес. Бүгінгі ұрпаққа айтар ұлағат, жеткіншектер санасына құятын ғибрат туған жеріміздің тоқымдай телімін тусыратпай, сай-саласын ҚТҚ мен күл-қоқысқа толтырмай, қоқыспен бітелген бұлақтардың көзін ашып, тауы мен тасын көздің қара-шығындай қорғау – халықтық мүддеміз, перзенттік парызымыз. [4]

Осы мәселелерді көтере отырып барша халыққа

«Қоқыстан тау тұрғызғанша,

Жасыл желектен бау тұрғызайық!» дегім келеді, себебі,

«Таза болса табиғат, аман болар адамзат!».

- 18 -

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1.Ульянов В., О существующих методах обезвреживания твердых бытовых отходов //Экологический бюллетень «Чистая земля». – Владимир, Спец. выпуск, № 1, 2002.

2.Сборник методик по расчету выбросов вредных веществ в атмосферу производствами. – Алматы: «КАЗЭКОЭКСП», 2005.

3.Новиков Г.В., Дудурев А.Н. Санитарная охрана окружающей среды современного города. – М.: Химия, 2001, 239с.

4. «Химия мектепте» журналы, №3, 2007 жыл

5. Интернет желісі