Құстар ауа райын болжай ала ма?

Жўмыс таќырыбы:

«Ќўстар ауа – райын болжай ала ма?»

Кіріспе:

Негізгі бґлім.

1. Ќўстардыѕ ауа – райын болжауы.
2. Ќўстардыѕ алуан тїрлілігі
3. Ќўстардыѕ ґсіп - ґнуі.

Ќорытынды.

Пайдаланылєан јдебиеттер

Ќосымша

 

Кіріспе

Табиєат! Осы бір жїрекке жылы, кґѕілге ќонымды естілетін салиќалы сґзде ќаншама тереѕ ой, маєына, ўлаєаты мол ўєым, тўжырымы кеѕ ой жатыр десеѕізші. Табиєат кїллі тіршілік атаулыныѕ ќўтты ќоныс - мекені, алтын ўя бесігі, ќўт – берекесі. Адам їшін Табиєат еѕ ќасиетті де, ќастерлі ўєым. Ґйткені адамныѕ ґзін дїниеге келтірген аяулы анасы, сондыќтан да адамныѕ табиєатты АНА деп ќўрметтеуінде їлкен мјн жатыр.

Табиєат дегеніміз – ќўлпырєан жер беті, асќаќ таулар, жасыл орман, аєып жатќан ґзен мен кґлдер, јртїрлі жануарлар мен ґсімдіктер дїниесі.

Халќымыздыѕ Табиєатќа деген зор сїйіспеншілігі Табиєаттыѕ кґркем келбетін, арайлы ажарын, сўлулыќ сымбатын сезіне білуімен бірте - бірте ќалыптасќан. Табиєат сўлулыєынан, јдемілігінен, јсемдігінен бойына ќуат, жїрегіне шуаќ алып, аса зор іѕкјрлік сезімге бґлінген жјне Табиєат сўлулыєыныѕ алдында бас иген.

 

Табиєатты ќўрайтын бґліктердіѕ бірі – ќўстар. Халыќ ежелден - аќ ќўстарєа јуес. Оларєа деген сїйіспеншілігін шексіз дјріптеп еѕ жаќсы кґретін адамда ќўсќа теѕеу арќылы ол ыќыласын кґпке аяѕ етеді. Халыќ ґз ортасынан шыќќан саѕлаќ ўлдарын сўѕќарєа теѕесе, тґгілте јн шырќайтын јншісін бўлбўлєа, Отан їшін жанын ќиятын ерлерін ќыранєа, елден асќан сўлуын аќќуєа теѕеген.

Ќўс адамєа ќуаныш сыйлайды. Ќўс адамды аспандап ќалыќтау сезіміне бґлейді. Ќўссыз адам кґѕілі шарыќтамау тїгілі жерден де кґтерілмес еді. Адамныѕ ќиялдауы, бостандыќты кґзбе - кґз кґруі, сондай - аќ јдемілікті, сўлулыќты тїсіну їшін ќўс – адамєа пайдалы.

Кґк ќўраќ – кґлдіѕ сјулеті, ќўс пен аѕ елдіѕ дјулеті – дегендей, хайуанаттар ішіндегі еѕ сўлуы, еѕ сымбаттысы – ќўстар. Табиєатта да, адам ґмірінде де ќўстардыѕ мјні ґте зор. Ќўстар јуезді јсем дауыспен, сымбатты да сўлу, алуан тїрлі сыртќы кґрінісімен табиєаттыѕ сјнін келтіру арќылы адамды эстетикалыќ лјззатќа бґлейді.

Біздіѕ міндетіміз – ќанатты достарды ќорєау. Ќўстардыѕ ўясын бўзып, жўмыртќасын жаруєа, раќымсыздыќ жасауєа, жазыќсыз жјбірлеуге, ґлтіруге жол бермеуіміз керек.

Ќўрметті достар, кґктем жаршысы адамзаттыѕ досы болєан ќўстарды аялайыќ, оларєа ќамќоршы болайыќ. Еліміздіѕ болашаєы – білімді ўрпаєында. Білім аспанында ќўсша шарыќтап ўшайыќ. Елімізде тыныштыќ болып, бейбітшіліктіѕ аќ ќўсы аспанда шарласын! Ендеше, білімге ќарай талпынєан ќанаттарын талмасыѕ!

Зерттеу жўмысыныѕ маќсаты: Ќўстардыѕ табиєат ќўбылыстарындаєы болжау ерекшелігі.

 

Біздіѕ ата – бабаларымыз бїгінгідей гидрометерологиялыќ єылымсыз - аќ кїн ќабаєын жазбай танып, ауа - райын аныќ болжай алєан.

«Торєайлар аєашќа ќонаќтап отыр, ќырќа - ќыраттыѕ беті ашылатын болды» дейтін еді. Ќырќа – ќырат ќардан ашылса, малды ґрістеѕкіреп жаяды. Осыны ўќќанмен біз торєай ќонаќтап алыптысын» тїсіне бермейтінбіз. Сґйтсек, онысы «ќар жаумайды, жел тўрады» дегені екен. Сол айтќаны келетін. Сонда ата - бабаларымыз ауа райындаєы ґзгерісті торєайдыѕ ќонаќтауынан білген єой. Ал желдіѕ тўратынын торєай ќайдан білген? Јрбір тіршілік иесі саналы ґмір сїреді. Мјселен, сіз бўлдырыќќа ўќсас бўќпантай ќўстыѕ ґз жўмыртќасын ќалай ќорєайтынын білесіз бе? Бўќпантай ќўс жўмыртќасын жазыќ жерге, шґптіѕ арасына ўялатады. Айталыќ, аѕныѕ не адамныѕ ґз ўясына жаќындап келе жатќанын кґрген ол шоќаќтап ќашады, јр жерге бір аялдап, ќанатын сїйрете жїгіреді. Осы јрекетімен ол жауынныѕ назарын бірден ґзіне аударады. Оны осы ќалпында жараланып, ўша алмай бара жатќан ќўсќа ўќсатасыѕ. Осылайша ол тґнген ќауіпті жўмыртќасы жатќан жерден адастырып, ґзіне тґне бергенде, биікке ўшып кетеді. Бўќпантай ќўсќа бўл саналы саќтыќты кім їйретті? Біз айтып отырєан екі керемет те бїкіл јлемніѕ жаратушысы бір Алланыѕ хикметі. Ќўстардыѕ табиєат ќўбылыстарын дјлме - дјл айыра білуі олардыѕ ґмір сїруі їшін ќажет. Ал адамдар болса олардыѕ јр жыл сайынєы јрекеттерін жаттап, сол арќылы ауа райы болжамын ќалыптастырєан. Мјселен, торєайлар топтасып шыќылыќтай бастаса, онда ол олардыѕ ќуаныш тойы, кґп ўзамай кїн жылынады дей беріѕіз.

 

Ќырєауыл да біраз нјрсені айта алады. Олар торєайєа кераєар, егер кешке ќарай аєаш бўтаєына ќонаќтаса, ертеѕгі кїн ашыќ, тыныќ болады. Ал ќуыс - ќуысќа тыєылса, келесі кїн жел тўрады.

Кґктемде ќарлыєаштыѕ келуі – дјл сол мезгілден кїнніѕ біржола жылып кететіндігі. Егер олар жерге жаќын ўшса, онда жел мен жаѕбыр болады дей беріѕіз. Ал олар жел мен жаѕбыр болатынын білді дейік, биікте ўшып жїре берсе болмай ма? Себебі жаѕбыр мен жел алдында ўсаќ жјндіктердіѕ бјрі де тґмендеп ўшады. Ауаныѕ ылєалдануы оларды тґмен тїсуге мјжбїрлейді. Біз ондай болмашы ылєалдануды сезбейміз. Ал ќарлыєаштар тґмендеген жјндіктерді ўстап жеу їшін жер бауырлап жїйткиді.

 

Орнитологтар жаѕбыр мен дауыл алдында жїздеген шаќырымєа «ќоныс аударып» кететін ќўстарды да зерттеген. Ґйткені, сол кезде, јлгі айтќанымыздай, ўсаќ жјндіктер жерге жаќын ыќтасын іздеп ўшады да, ал тґмендеп ўшпайтын јлгі ќўстар (ондай ќўстардыѕ тїрі кґп! Аш ќалмас їшін уаќытша тыныќ мекенге сапар шегеді.

Біздіѕ кїнде кґріп жїрген ќўсымыздыѕ бірі – ќарєа. Ќарєаларды ќалбаѕдап ўшып, ґлексеге ќонатындыєы їшін адам жаќтыра бермейді. Ќўлдилап ќиып тїсетін ќырєи емес, ќыран емес, байєўс «дайын асты» ќаузамаєанда ќайтсын. Ал енді олар да ауа райын басќа туыстарынан кем болжамайды. Біз осы «болжайды», «болжамайды» деген тіркестерді орынсыз ќолданып отырєан сияќтымыз. Ќўстар ауа райыныѕ ґзгерістерін аса дјлдікпен «айта алады». Мјселен, ќыста ќарєа ўшып, аспанды алабас айналып ќарќылдаса, сґз жоќ, ќар тїсіп, арты аяз болады. Ал олар жазда дјл осылай топтасып биіктеп ўшса – кїн бўлыѕєырланады, дымќылданады деген сґз. Жаѕбыр алдында ќарєа ќанатын жамылып мґлиіп отырады. Оныѕ осы ќалпын жїзге келген кјрі бейнеге ўќсатасыѕ. Олар – шынында да жїз жылдан да кґп жасайтын єажайып жаратылыс. Кейбір ел ќарєаныѕ ўзаќ жасауын ґлексе жеуімен байланыстырып, етті ќолдан сасытып жейді екен. Бјрі де Алланыѕ бўйрыєы екенін еѕ алдымен есепке алуы керек - ау дейсіѕ јлгілердіѕ јрекетінен жиреніп.

 

Егер ќарєалар ќонаќтаєанда бір басын оѕєа, бір басын солєа ќаратып отырса, бўл – алдан тыныќ ауа райы кїтеді деген белгі. Ал олардыѕ бјрі де басын бірыѕєай бўрып отырса, онда жел тўрады, жел жјне сол бастары бўрылып тўрєан жаќтан ќанатыныѕ астынан кірген жел оны кґтеріп јкетеді, оєан шамасы жетпесе тондырады. Ќарєалар аєаштыѕ ўшар басына ќонаќтап алса, аяз болады. Ал оларды аєаштыѕ тґменгі бўтаќтарынан кґрсеѕіз – жел тўрады. Ќарєалар ќарєа отырса, кїн жылымыќтанады.

Ќўстар кїнніѕ суытатынын білген соѕ жылы жаќтарєа оѕтїстікке, кейбір сонау Африка ќўрлыєына дейін ўшып кетеді. Ґйткені, ќар тїсіп, тоѕ ќатќанда ўсаќ жјндіктер тіршілігін тоќтатады да, ќўстар азыќсыз ќалады. Олардыѕ ќоныс аударуыныѕ негізгі себебі сол. Біраќ сол жылы жаќта неге ќалып ќоймайды? Ґйткені, олардыѕ туєан жері айталыќ, Сыр ґѕірі болса, олар осы туєан жеріне ќайта келеді. Бўл енді адамзатќа їлгі боларлыќ ќўбылыс ќой. Ќўстарєа туєан жері не їшін керек? Ју баста тіршілік иесі жаралєанда оныѕ денесі мен жердіѕ, яєни топыраќтыѕ арасында ґзара тартылыс заѕы ќалыптасады. Ќазаќша айтќанда, «кіндік ќаным тамєан жер» дегеніміз сол.

 

Ќўстардыѕ келу-ќайтуы адам баласын ежелден ќызыќтырып келеді. Осы бір думанды сјтке аќындар да тамсанып ґлеѕ жазады.

Сїѕгуір, сўќсыр сїмеѕдеп,

Ќасќалдаєыѕ ќалтылдап

Шїрегейіѕ шїмеѕдеп,

Шаєалаѕ шулап шаѕќылдап, деген Ілияс Жансїгіровтіѕ жыр жолдарында сондай бір ќўс келу мезетініѕ суреті жатыр. [3]

 

Ќўстардыѕ кґру, есту ќабілеттері де јртїрлі. Мјселен, жыртќыш ќўс, бїркіт арт жаєын кґрмейді. Оєан ондай ќабілет ќажет емес. Ал їйрек тіке ўшып бара жатып - аќ мойын бўрмастан жан - жаєын, артын тегіс шола алады. Ґйткені, ол артынан тґнетін жаудан їнемі саќтанып отыруы керек. Кейде ќўстар ґзіне кґп ќауіп тґніп, тыншы кеткен ґлкеге мїлде соќпай кетеді. Олар кейін ќоныс аударєан жаќтарынан оралмай ќалєан. Осындай оќиєа Мўќаєали аќынныѕ «Аќќулар ўйыќтаєанда» дейтін поэмасында да айтылады. Ґз кґлінен шошынєан аќќулар ол жерге ќайта соќпай кетеді.

 

Ќўстарєа ауа райыныѕ аз - маз ґзгерістері јсер етпейді. Ґйткені, олардыѕ дене ќызулары жоєары, кей ќўстардыѕ бойында 60 градусќа дейінгі жоєары температура болады. Бўл олардыѕ жїрегі тез соєып, ќан айналымыныѕ жылдам болуынан екен. Мјселен, кјдімгі торєайдыѕ жїрегі минутына 460 рет соќса, титімдей калибрдіѕ жїрегі бір минутта 1000 рет дїрсіл ќаєады дейді.

Бїгінгі біздіѕ сґзіміз ќўстардыѕ кїн ќабаєын баєа білетін ќасиеті еді. Біраќ ќўстар туралы айтќанда адам ќызыєарлыќ тереѕ аќпаратќа сїѕгіп кетесіѕ. Олардыѕ «сґйлесуі» таѕєаларлыќ дїние єой. Ќўстардыѕ керемет ќасиетініѕ бірі – олардыѕ сайрауы. Соєан ќараєанда ќўстар јлем јдемілігі їшін де ќызмет ете алады. Ќўсты сїйген Алла оларєа арнап єажайып ормандарды, айдындарды жаратты, ал біз, адамдар, оларєа тор - тўраќ жасадыќ?

 

Сонымен ќўстар – ауа райы ґзгерістерін мїлтіксіз білетін «тірі синоптиктер». Жјне олар осы білгенін ґз бастарына єана пайдаланбай, адамдарєа да «айтып» отырады. Бадыраќ кґз їкі жауын жауардан бўрын ышќына дауыс шыєарады. Жоєарыда айтќанымыздай, ќўстар, оныѕ ішінде торєайлар да аз-маз суыќќа алдырмайды. Ал егер ќаттыраќ суыќ болатын болса, осы ќазіргі кезде шатыр астына, ора ќуыстарын паналап жїрген торєайлар мекеніне жылы жўмсаќ, жїн - жўрќа, тауыќтыѕ ќауырсыны сияќты бір нјрселерді таси бастайды. Демек, кґп ўзамай ќар тїсіп, арты аязєа ўрынады. Торєайлар кїнніѕ суытуын 4 - 5 кїн бўрын біледі. Ќалай біледі, дјл осы сўраќтыѕ жауабына меніѕ шамам жетпейді. Білгендіктен де олар јлгіндей ќарекеттер жасай бастайды.

 

Ертеде ќўстардыѕ дауысына, ќимылдарына ќарап ауа райын да болжаєан.

Јтеш кешкісін шаќырса ауа райы ґзгереді.

Кґктемде ќарлыєаш келісемін кїн кїркіреу басталады.

Сўр ќарлыєаштар тґмендеп ўшса, жауын болады.

Тырна келісемін кїн жылынады.

Тауыќтар ќўмєа шомылса ауа райын бўзылады. [4]

 

Ќўстардыѕ алуан тїрлілігі.

Ќўстар тамаша ўшады, ґйткені олардыѕ сїйегі жіѕішке, жеѕіл, денесін мамыќ пен ќауырсын жапќан.

Ќўстардыѕ арасында жыртќыштары да бар. Олар – ќыран, бїркіт, кезќўйрыќ, жапалаќ, їкі. Жыртќыш ќўстардыѕ ќанаты їлкен, кґзі ќыраєы, тўмсыєы ґткір жјне тырнаєы тўтќыр. Олар алуан тїрлі жануарларды – тышќан, ќоян, ќўстарды аулайды. Ал їлкен ќыран тырнаєымен ќозыны іліп алып кете алады.

Жапалаќ пен їкі жемін тїнде аулайды. Олар ґте саќќўлаќ, їлкен кґздері ќараѕєыда жаќсы кґреді.

Кейбір ќўстар ўясын шалєынєа салады. Бозторєайдыѕ шырылы кішкене кїміс ќоѕыраудыѕ сыѕєыры сияќты ќўйќылжып тґгіліп тўрады.

Бўлбўл ўясын биік бўта басына салады. Ол ґзініѕ тамаша јнімен кґѕілімізді шаттыќќа бґлейді. Олардыѕ ќорегі – ґсімдікке зиянды жјндіктер.

 

Ќўстар табиєат жаєдайларына жаќсы бейімделген. Мамыєы мен ќауырсыныныѕ тїсі оларєа жапыраќ пен шґптіѕ арасына жасырынуына мїмкіндік береді.

Біздіѕ еліміздегі ќўстардыѕ кґпшілігі жыл ќўстары. Олар біздіѕ жерімізге ўя салып, балапан шыєару їшін кґктемде ўшып келеді. Ал кїзде ќайтадан ўшып кетеді.

Сауысќан, ќарєа, торєай, кґкшымшыќ, кґгершін ешќайда ўшып кетпейді. Олар ќыс кезінде адамдардыѕ тўраєына жаќын келеді. Ґсімдіктердіѕ тўќымын, тамаќ ќылдыратын ќорек етеді жјне суыќќа тґзімді келеді. [1]

Ќарашаќаз. Кішкентай ќаз, мґлшері барылдауыќтай аздап ірілеу. Салмаєы 2000 г - єа жетеді. Дауысы ґткір жјне жиі «гонк» дейді. Ол Мўзды мўхиттыѕ жаєалауларында жјне аралдарында ўя салады. Солтїстік Ќазаќстанєа жјне Зайсан ќазаншўѕќырында ўшып келуі байќалєан.

Ќызылжемсаулы ќарашаш. Ўсаќ, мґлшері от їйрекпен теѕдес, ашыќ тїсті ќаз. Салмаєы шамамен 1000 г болады. басќа ќаздардан жылдамдыєымен ерекшеленеді. Дауысы ґткір «чак - вой» дейді. Ќазаќстанда тек солтїстік, батыс жјне орталыќ облыстарынан ўшып ґткенде єана кездеседі. Ќазаќстанныѕ ќызыл кітабына енгізілген.

Сўрќаз. Сўр тїсті ірі ќаз. Салмаєы 2600 – 4000 г. Дауысы барлыєымызєа белгілі їй ќаздыѕ дауысына ўќсас. Ќазаќстанныѕ барлыќ жазыќтыќ бґлігінде аќпанныѕ аяєынан ќараша айыныѕ аяєына дейін ўшып ґткенде кездеседі жјне ўя салады. Сўр ќаз – ќызыєарлыќ аѕшылыќ олжа.

Аќмаѕдайлы ќаз. Орта мґлшерлі ќаз (салмаєы 2000 - 3000 г), сўр ќаздан аздап кішілеу, јрі ќоѕырлау. Дауысы сўр ќазєа ўќсас, біраќ оєан ќараєанда жоєары жјне ґткір, екі буынды «клинт – клинт» деген дыбыс шыєарады. Ќазаќстанда наурыздан мамыр бойы жјне ќыркїйектіѕ ортасынан ќазанныѕ аяєына дейін тек солтїстік, батыс жјне орталыќ облыстар арќылы ўшып ґткенде кездеседі. Ќаздыѕ бўл тїрі бір жерден екінші жерге ауысќан кезде саны кґбейеді.

Шиќылдаќ ќаз. Аќмаѕдайлы ќазєа ўќсас, біраќ одан кішірек жјне ќауырсындарыныѕ тїсі ќара ќоѕыр болады. Салмаєы 2500 г - єа жетеді. Ўшќанда кіші дене мґлшерінен басќа, їшкір ќанатты болуы кґзге тїседі. Отырєан кезде ќанаты ќўйрыєынан алєа шыєып тўрады. Аќмаѕдайлы ќаздан ќараєанда дауысыныѕ тембрі жоєары жјне ґзініѕ јдеттерімен ерекшеленеді. Ќазаќстанда ўшып ґткенде кездеседі. Наурыздан мамыр бойы жјне ќыркїйектіѕ ортасынан ќазанныѕ аяєына дейін республиканыѕ солтїстік, орталыќ батыс облыстары арќылы аќмаѕдайлы ќазбен аралас топ ќўрып, ўшады.

Ќырманќаз. Салмаєы 500 г - єа жететін ірі ќаз. Сўр ќаздан дауысымен жјне тїсініѕ ќара ќоѕырлыєымен ерекшеленеді. Ќазаќстанда негізінен наурыздар сјуірге дейін жјне ќыркїйектен ќарашаєа дейін Зайсан ќазаншўѕќырында жјне республиканыѕ батысына ќарай ўшып ґткенде кездеседі. Республиканыѕ оѕтїстігінде аздаєан саны ќыстайды.

Аќ ќаз. Кішкентай, тїсі таза аќ болатын ќаз. Салмаєы шамамен 2000 г жетеді. «Кеар» деген жоєарєы жјне ґткір їн шыєарады. Аќ ќаздыѕ Сырдарияєа (кґктемде) жјне республиканыѕ батысында (жазда) ќарай сирек ўшып келетіні белгілі.

Тау ќазы. Орта мґлшерлі, жалпы алєанда ашыќ тїсті жолаєы бар, аќ басты ќаз. Салмаєы 2000 - 3000 г. Тґмен, мыѕќылдаќ дауысын жјне ерекше аралас тїсін басќа ќаздардан жаќсы айыруєа болады. Ќазаќстанда Зайсан кґлінде, Алматы тґѕірегінде жјне Баянкґлде байќалєан.

Ќытайќаз. Ірі ќаз, тїрі негізінен ќызыл ќоѕыр жјне ќоѕыр тїстес. Салмаєы 3000 - 5000 г. Алыстан ќырманќазєа ўќсас. Жаќын, ќашыќтыќта не болмаса дїрбімен ќараєанда басќа ќаздарда болмайтын мойнымен ерекшеленеді, ол алдынан аќшыл, артынан ќара болады. Даусы ќатты жјне созылєан, «гоо» деген їн шыєарады. Ќазаќстандаєы Зайсан ќазаншўѕќырында ўялары табылєан. Сырдарияныѕ орта аєысында жјне Іле аѕєарынан ўшып ґтуі байќалєан. Ґте сирек кездесетін ќўс. Ќазаќстанныѕ Ќызыл кітабына енгізілген.

Сыбырлаќ аќќу. Ірі (салмаєы 13000 г - єа дейін жетеді), тїрі барлыќ аќќуєа тјн болатын аќ ќўс. Жїзгенде мойынын S јрпі сияќты иіп, тўмсыєын суєа ќарай еѕкейтіп, ўстайды. Мойны сўѕќылдаќ аќќуєа ќараєанда біршама жуан жјне ќысќа болып кґрінеді. Ўшќанда, бірнеше жїз метрге естілетін ќанаттарыныѕ жиі сыќырлауынан тануєа болады. Сўѕќылдаќ аќќуєа ќараєанда, ўшќан кезінде кернай тјрізді дыбыс шыєармайды. Жас ќўстар сўр ќоѕыр даќты жјне тўмсыєыныѕ астында томпаќ без болмайды. Ўясына 5 - 7 жўмытрќа салады. Ќазаќстанда ґте кеѕ таралєан. Кейбір жерлерде јдеттегідей кездессе, ал Каспийде олардыѕ саны ґте кґп.

Сўѕќылдаќ аќќу. Ірі ўзын мойынды, ќардай аппаќ ќўс. Мойынын «таяќ» сияќты тік ўстап, жоєары кґтергенде, тўмсыєын кґлденеѕ ўстайды. Дауысы жїзген кезде бір буынды кернай сияќты «ганг» деп, ал ўшќанда «ганг – го» деп шыєады. Жас ќўстары жоєарыдан сўр, тґменнен ашыќ тїстес, тўмсыєы ќара. Ўяєа 4 - 7 жўмытрќа салады. Ќазаќстанда бўл аќќудыѕ аз саны орталыќ облыстардан солтїстік шекараєа дейінгі аралыќты ўялайды. Ўшап ґткенде Ќазаќстанныѕ барлыќ жазыќтыќ бґлігінде кездеседі. Каспийде жјне кейде Оѕтїстік Ќазаќстан (Шымкент) облысыныѕ су ќоймаларында ќыстайды. Ќазаќстанныѕ ќызыл кітабына енгізілген.

Кіші аќќу. Сўѕќылдаќќа ўќсас, біраќ одан кіші, екеуін салыстырєанда оныѕ мойыны ќысќа болып кґрінеді. Салмаєы 4000 - 6000 г. Сўѕќылдаќпен салыстырєанда, тўмсыєы ќаралау. Дауысы жіѕішке, сыѕєырлаєан «кук» деп естіледі. Орталыќ Ќазаќстаннан аздаєан саны ўшып ґткенде єана кездеседі, республиканыѕ оѕтїстігінде ґте сирек ќыстайды. Ќазаќстанныѕ Ќызыл кітабына енгізілген.

Отїйрек. Ќазаќстанды бўл ќўсты «атайка» деп жиі атайды. Салмаєы 1500 г - єа жетеді. Ўшќан кезде кґмейімен жиі «анг», «аонг» деп айєай шыєарады. Ўшќанда їйректен гґрі аќќуєа кґбірек ўќсайды. Ќазаќстанныѕ барлыќ жазыќтыќ пен биік таулы жерлерінен ўшќанда кездеседі жјне ўялайды. Ўясын тїлкініѕ, суырдыѕ т. б. аѕдардыѕ ініне салады. Ўясында 8 – 9 жўмыртќа болады. Ќазаќстанныѕ оѕтїстігінде ќўстардыѕ бір бґлігі ќыстауєа ќалады. Отїйректі аулау ерекше жјне ґте тартымды. Ґзініѕ тїріне байланысты јдемілік ќўс ретінде пайдалынады.

Сарыала їйрек. Ірі ќўс, тїрі ќазєа ўќсас. Салмаєы 1500 г - єа дейін жетеді. Дауысы кїѕгірт, жўмсаќ, «га - га - га» деп жиі ќайталайды. Ўясына 8 - 10 жўмыртќа салады. Ќазаќстанда негізінен жазыќтыќ жерде тарлаєан. Тїлкініѕ жјне суырдыѕ інінде ќоныстанады. Кейбір ќыстарда аз мґлшерде республиканыѕ оѕтїстігінде ќалады. Мамыєы ґте баєалы, сапасы жаєынан мамыќ ќаздыѕ мамыєына жаќын.

Барылдауыќ. Барылдауыќ кґпшілік аѕшыларєа белгілі. Ґзен їйректерініѕ ішіндегі еѕ ірісі, салмаєы 2000 г - єа дейін жетеді. Ўшќанда ќанаттарымен ґзіне тјн суылдаєан дыбыс шыєарады, сондыќтан бўл їйректі тіпті тїнде де тануєа болады. Ўяєа 9 – 12 жўмыртќа салады. Ќазаќстанныѕ барлыќ жерімен ўшып ґтеді жјне ўялайды, оѕтїстікте ќыстайды.

Ысылдаќ шїрегей. Еѕ ўсаќ їйрек, салмаєы бар болєаны 250 – 450 г. Жылдам шусыз ўшады. Кґктемде аталыєы їзілмелі созыќ ысќырыќ шыєарады. Ўясында 8 – 11 жўмыртќа болады. Ќазаќстанныѕ тек солтїсті бґлігінде ўя салады. Ўшќанда жјне кґктемде барлыќ жерде кездеседі. Республиканыѕ оѕтїстік шыєысында жјне оѕтїстігінде аздаєан саны ќыстайды. Бўл їйрек тїрініѕ саны кґп жјне еті ґте дјмді.

Ќырылдаќ шїрегей. Ысылдаќ їйрекке ўќсас, біраќ одан ірірек жјне тыєыз бітімді. Салмаєы 500 - 600 г. Аталыєы жўмсаќ, кїѕгірт жјне жиі ќайталанатын «кло - кло» деген дыбыс шыєарады. Шыєыс Сібірде мекендейді. Ќазаќстан аумаєында Сырдарияєа (ќыста), Зайсан кґлініѕ ќазаншўѕќырына (кґктемде) жјне Ертіске ўшып келуі байќалады.

Боз їйрек. Барылдауыќтан кішілеу, салмаєы 1000 г - єа дейін жетеді. Аталыєы жиі ќайталанатын бас тјріздес дауыспен барылдайды. Ўясында 9 – 11 жўмыртќа болады. Ќазаќстанныѕ барлыќ жерінде кездеседі жјне ўялайды. Республиканыѕ оѕтїстік шекарасында аздаєан саны ќыстайды.

Сары айдарлы їйрек. Орта мґлшерлі, жылдам тїрде ўшады. Салмаєы шамамен 1000 г. Аталыєыныѕ «виу» деген ерекше ќатты ысќырыєын жеѕіл айыруєа болады. Ўясында 6 – 9 жўмыртќа болады. Ќазаќстанныѕ солтїстік шекарасында аздаєан саны ўялайды, тїлеу кезінде кґлдердіѕ орталыќ бґліктерінде шоєырланады.

Ќылќўйрыќ. Ўзынша кеуделі, мойыны ўзын жјне ќанаттары енсіз болатын орта мґлшерлі їйрек (салмаєы 1000г). Ўшќанда мойнын жиі їйіреді, бўл ќылќўйрыќтыѕ басты ерекшеліктерініѕ бірі. Кґктемде аталыќтары топтасып ўшќанда, жиі сазды «фюрр - фюрр - фюрр» дейді. Ўясында 8 – 10 жўмытртќа болады. Ќазаќстанныѕ солтїстігінде жјне орталыќ облыстарында ўялайды, јсіресе кґктемде байќалады. Аздаєан саны оѕтїстіктіѕ шетінде ќыстауєа ќалады.

Даурыќпа шїрегей. Мґлшері ысылдаќ шїрегейден аз єана їлкен, салмаєы 400 - 500 г. Даурыќпа шїрегейді ысылдаќ шїрегейден ќанатынан айыруєа болады, біріншісініѕ ќанаты ашыќтау, ал екіншісініѕ ќанаты ќаралау. Кґктемде аталыєы ќўрєаќ даурыќпа дыбыс шыєарады. Ўясына 8 – 10 жўмыртќа салады. Ќазаќстанда шґл аймаќтарынан басќа, барлыќ аймаќтарда ўялауы кеѕ таралєан. Аздаєан саны оѕтїстік шекарада ќыстайды. Ґте сапалы етімен баєаланады.

Жалпаќтўмсыќ. Орта мґлшерлі їйрек, табиєатта ќысќа мойынымен, кішкентай басымен жјне тўмсыєындаєы ўшыныѕ ќатты кеѕейтілгендімен ерекшеленеді. Салмаєы 500 - 800 г. Кґктемде аталыєы аќырын «сок – сун» дейді. Ўясында 6 – 14 жўмыртќа болады. Ќазаќстанныѕ барлыќ жерінен ўшып ґткенде кездеседі жјне ўялайды. Жылы ќыстарда аздаєан саны Сырдария мен Келес саєасында ќыстауєа ќалады.

Мґрмґр шїрегей. Ўсаќ ґзен їйрегі, мґлшері біртекті сўр тїстес. Салмаєы 400 – 500 г. Шїрегейдіѕ бїл тїрі ґте сирек кездеседі. Ќазаќстанныѕ Ќызыл кітабына енгізілген.

Ќызылбас сїѕгуір. Ірі їйрек, тїрі мен јдеттеріне ќарай ґзен жјне сїѕгуір їйректерге ўќсас. Салмаєы 1500 г - єа дейін болады. Ўясына 8 – 10 жўмыртќа салады. Ќазаќстандаєы солтїстік аудандардан басќа, барлыќ жерлерде кеѕ таралєан. Республиканыѕ оѕтїстігінде аздаєан саны ќыстайды. Мґлшерініѕ ірілігіне, етініѕ дјмділігіне жјне кґп болуына байланысты јуесќой жјне кјсіптік аѕшылыќта маѕызы бар.

Ќызылбас сїѕгуір. Біршама ірі сїѕгуір. Салмаєы шамамен 1000 г. Ўшќанда басќа сїѕгуілерден аќ тїсті ќауырсыныѕ болмауымен ерекшеленеді. Ґткір ќарќылдайтын дауысы бар. Ќазаќстанда јдетте солтїстік жјне орталыќ облыстарында ўялайды, ал оѕтїстікте ќарай јдетте сирек ўялайды. Барлыќ жерлерде ўшып ґткенде кездеседі. Аздаєан саны республиканыѕ оѕтїстігі мен Каспийде ќыстайды.

Алакґз сїѕгуір. Біздіѕ сїѕгуірлердіѕ ішіндегі еѕ ўсаєы жјне ќаралауы. Ўшќан кезінде басќа сїѕгуірлерде болмайтын ќўйрыќ астындаєы аќ мамыєы жаќсы кґрінеді. Ўясында 8 – 10 жўмыртќа болады. Ќазаќстанныѕ еѕ солтїстік бґлігінен басќа, барлыќ жерлерде кеѕ тараєан, ал оѕтїстік жартысында ќўстар јдеттегідей кездеседі. Шымкенттіѕ оѕтїстігіне ќарай жјне Шарын саєасында ќыстаєанда табылєан. Жалпы саныныѕ азаюына байланысты Ќазаќстанныѕ Ќызыл кітабына енгізілген.

Айдарлы сїѕгуір. Салмаєы 600 - 800 г болатын, орта мґлшерлі, сїѕгуір їйрек. Суда аталыєыныѕ аќ бїйір жаќтары жаќсы байќалады. Судан ауыр кґтеріліп, шуылдап тез ўшады. Дауысы ќарќылдап шыєады. Ўясына 8 - 10 жўмыртќа салады. Ќазаќстанныѕ солтїстік жартысында ўялайды. Барлыќ жерден ўшып ґтеді. Каспийде жјне оѕтїстік, оѕтїстік – шыєыстаєы ќатпайтын су ќоймаларында ќыстауєа ќалады. Бўл ќўс тїрініѕ саны ґте кґп.

Айдарсыз сїѕгуір. Салмаєы шамамен 10001 г болатын ірі їйрек. Ќазаќстанда аздаєан саны ўшып ґткенде єана кездеседі.

Ўшќыр їйрек. Салмаєы 500 – 800 г болатын орта мґлшерлі їйрек. Басы кішкентай жјне тўмсыєы ќысќа. Тез ўшады. Жиі айќайлайды. Дауысы ќатты жјне мыѕќылдаќ «а - ули» деген їнге ўќсас. Ќазаќстанда ўшып ґткенде, сонымен бірге ќыстаєанда жјне жазда кездеседі.

Кґкала їйрек. Дене мґлшері тыєыз болатын сїѕгуір їйрек. Салмаєы 800 - 1000 г. Дауысы ќырылдаєан ќарќылмен шыєады. Ўшќанда аталыєы ќанаттарымен алыстан жаќсы естілетін сыѕєырлаєан їн шыєарады. Ўясына 8 – 10 жўмыртќа салады. Ўясын аєаштыѕ ќуысына салады. Алтайдан Оралєа дейіні солтїстік шекараларыныѕ бойында ўялайды. Республиканыѕ барлыќ жерлерінен ўшќанда кездеседі. Республиканыѕ оѕтїстік – шыєыс жјне оѕтїстігіндегі ќаптаєан су ќоймаларында жјне Каспийде ќыстайды.

Мамыќ ќаз. Ірі полярлыќ їйрек, саомаєы 1500 – 2000 г. Солтїстік Америка мен Евразия аралдарында жјне артикалыќ жаєалауларында ўялайды. Ќазаќстанєа ўшып келетін ќўс тїріне жатады. Кґктемде Орал ґзеніндегі Кулагин ауылында кездескен.

Синьга. Ірі аќ тїсті ќауырсыны жоќ ќаралау їйрек. Салмаєы 700 – 1200 г. Аталыєы ўшќанда ќанаттарымен ґзіне тјн сыѕєырлаєан шу шыєарады, ал аналыєы шусыз ўшады. Тундра ґзендерініѕ, кґлдерініѕ жјне солтїстік теѕіздіѕ жаєалауларыныѕ бойында ўялайды. Ќазаќстанєа сирек ўшып келетін ќўс. Ќостанай аудандары мен Сырдарияда кґктемде жјне кїзде ўшып келуі байќалєан.

Денетўмсыќ тўрпан. Тїсі ќара тўрпаныѕ дјл кґшірмесіндей, тек аналыєы ќаралау. Салмаєы 1000 – 1300 г. Басты ерекшеліктеріне аталыєыныѕ тўмсыќ їстіндегі томпаќ бездіѕ болуы жјне безініѕ алдына шыєуы, танауыныѕ ўзын емес дґѕгелек болуы жатады. Ўясында 6 – 8 жўмыртќа болады. Ќазаќстанда ўялары тек Оѕтїстік Алтайда табылєан. Сирек ќўс ретінде Ќазаќстанныѕ Ќызыл кітабына енгізілген.

Аќбас їйрек. Орта мґлшерлі сїѕгуір їйрек «салмаєы 500 – 800 г), сыртќы тїрімен ерекше болатын їйректердіѕ бірі. Ќўйрыєын жиі жоєары кґтеріп жїзеді. Ўясында 5 – 7 (ќўстыѕ ґзімен салыстырєанда, олар ірілеу) жўмыртќа болады. Ќазаќстанныѕ жазыќтыќ суќоймаларында ґте кеѕ таралєан, біраќ соѕєы онжылдыќта жалпы сан кїрт азайєан. Ќазіргі уаќытта бўл ќўс негізінен Солтїстік жјне Орталыќ Ќазаќстанда сирек кездеседі. Ќазаќстанныѕ Ќызыл кітабына енгізілген.

Ќара тўрпан. Ірі ќара їйрек, салмаєы шамамен 1000 – 1700 г. Дауысы ґрескел ќарќылдап шыєады. Ўясына 5 – 10 жўмыртќа салады. Ќазаќстанныѕ орталыќ жјне солтїстік су ќоймаларында аздаєан саны ўялайды. Республиканыѕ барлыќ жер аумаєынан ўшып ґткенде кездеседі, біраќ сирек ќўс. Ќазаќстанныѕ Ќызыл кітабына енгізілген.

Кіші бейнеарыќ. Салмаєы 500 – 700 г, ўсаќ їйрек. Їзді созылмалы, даурыќпа дауысты. Аєаштардыѕ ќуысына ўя салады. Ўясында 7 – 9 жўмыртќа болады. Ќазаќстанныѕ Ќара Ертісте ўялайды. Барлыќ жерден ўшып ґткенде кездеседі. Республиканыѕ оѕтїстік – шыєыс жјне оѕтїстікте су ќоймаларында ќыстайды.

Секпілтес бейнеарыќ. Ўзын, тар тўмсыќты ірі їйрек. Салмаєы шамамен 1000г. Бейнеарыќтан айырмашылыєы тґсінде ќоѕыр жолаќ болады. Ўясына 8 – 10 жўмыртќа салады. Ќазаќстанда Алтай, Кґкшетау облыстарын мен Балќаш кґлінде ўя салады. Барлыќ жерлерден ўшып ґтсе де, бейнеарыќќа ќараєанда сирек кездеседі. Республиканыѕ оѕтїстігі мен Каспийде ќыстайды. Еті тґмен сапалы.

Бейнеарыќ. Салмаєы 1000 – 2000 г болатын їйрек. Аталыєыныѕ даусы кїѕгірт «ба – а – баб» дейді, аналыєы даурыєып ќарќылдайды. Ўшќанда ґзіне тјн ысќырыќ шыєарады. Ўяєа 8 – 11 жўмыртќа салады. Ќазаќстанда Алтайдан Тянь - Шаньєа дейінгі таулы ґзендерінде ўя салады. Барлыќ жерден ўшып ґткенде кездеседі. Каспий жјне ірі ќаптаєан суќоймаларында ќыстауєа ќалады. Еті тґмен сапалы.

Гагара. Тіршілік ету жаєдайы жјне сыртќы кейпі ала гагараєа ўќсас, біраќ одан ќауырсын басќаша болуымен жјне мґлшері анаєўрлым кіші болуымен ерекшеленеді. Салмаєы 1000 - 2500 г. Дауысы ала гагараныѕ дауысына ўќсас, біраќ одан гґрі јуенді. Ќазаќстан арќылы сирек ўшып ґтетін ќўс. Республиканыѕ батыс аудандарында орын ауыстырєан кезінде кездеседі.

Ала гагара. Салмаєы 2200 – 3700 г болатын, суда жїзгіш, тік сїйір тўмсыќты ірі ќўс. Гагаралар мїмлдем ќўрєаќќа шыќпайды деуге болады. Дауысы ќатты тездетіп «га - га - га - гарраа» дейді. Кейде ыѕырсыєан їнін шыєарады. Тек ўялаєанда єана шыєады. Ўясында јдетте 2 жўмыртќа болады. Ќазаќстанда шыєыс, солтїстік жјне орталыќ аудандарда ўялайды. Кейде республиканыѕ оѕтїстігіне ќыстайды.

Кішкене сўќсыр. Ўсаќ ( салмаєыныѕ бар болєаны 200 г) суда жїзетін тїсі ќаралау їйрек, бір ќараєанда їйректіѕ балапанынан ўќсас. Ўясында 4 – 6 жўмыртќа болады. Біздіѕ сўќсырлардыѕ ішіндегі тўйыќтысы. Дауысы ќоѕырауєа ўќсас. Ќазаќстанныѕ оѕтїстік - шыєыс жјне оѕтїстік бґлігінде жиі ќыстайды жјне ўялайды.

Ќара мойынды сўќсыр. Салмаєы 300 – 400 г болатын кішкентай ќўс. Дауысы пии – п, пии - п» деп жиі ќайталайды. Ўясында 3 – 4 жўмыртќа болады. Ќазаќстанныѕ барлыќ жер аумаєында кездеседі. Їлкен колонияларда ўялайды жјне ўя салєан соѕ топтасып жїреді. Респуликаныѕ оѕтїстігі мен Каспийде аздаєан саны ќыстайды.

Сўржаќ сўќсыр. Мґлшері сўќсырдан аздап кіші салмаєы (800 - 900г), некелік тїрінде оныѕ мїйшігімен жаєасыныѕ болмауымен ерекшеленеді. Ўяда 2 – 6 жўмыртќа болады. Ќазаќстанныѕ барлыќ жерінде ўялайды, біраќ кездейсоќ кездеседі жјне саны сўќсырдан аз.

Сўќсыр. Бізде мекендейтін сўќсырлардыѕ ішіндегі еѕ ірісі. Салмаєы шамамен 1000 г - єа жетеді. Мойын жјне аяќтарын созып, кішкене ќанаттарын жиі ќаєып, тез жјне тік ўшады. Ўяєа 3 – 4 жўмыртќа салады. Ќазаќстанныѕ барлыќ жерінде кездеседі жјне ўялайды. Республиканыѕ оѕтїстігінде аздаєан саны ќыстайды.

Аќќўр. Ќазаќстандаєы Алтайдыѕ биік таулы аймаќтарын жјне республиканыѕ солтїстік облысындаєы орманды далада мекендейді. Жылына 1 рет ўя салады, онда 8 – 12 жўмыртќа болады. тундралыќ аќќўрдан їлкендеу, тўмысыєы салмаќты жјне ќыста ќара жїгендері болмайды, ал жазда жирен жјне ќызыл – ќоѕыр тїсті ќауырсындары болады. [3]

Ќўстар ќалай ґсіп - ґнеді?

Кґктемде кїн жерді жылытып, топыраќ жібіп, жјндіктер оянады. Ґсімдіктер ґсіп, гїл ашады, ал олар – жјндіктер їшін азыќ. Сондыќтан жјндіктер кїн сайын кґбейе береді. Жылы жаќтан жыл ќўстары ќайтып оралады. Оларєа жјндіктердіѕ, ґсімдіктердіѕ жемісі мен тўќымы жеткілікті азыќ болады.

Ќўстар жыл сайын ўя салады немесе ескілерін жґндейді. Бўл їшін оларєа неше тїрлі материалдар – бўтаќтар, сабан, шґп, мамыќ жјне ќауырсын ќажет.

Ўяєа жўмыртќа салынады. Жўмыртќадан балапан салады. Ќўстардыѕ кґбініѕ балапандары алєашќы кезде мїлде ќауырсынсыз, ќызылшаќа болады. Ата - аналары оларєа ќанаттанєанша ќоректендіреді. Ересеек ќўстар кїні бойы жем іздеп ўшып жїреді. Мўндай кезде олар сансыз кґп зиянды жјндіктерді жояды.

Ќызєылт ќоќиќаздар їлкен топ ќўрайды да, бір жерге їлкен ўя жасайды. Оєан јр аналыќ ќўс бір жўмыртќадан салады. 28 кїннен кейін одан балапан жарып шыєады. Балапандар бір їйірге жиналады, ал кїтуші - ќоќиќаз оларды кїзетеді.

Кґкектіѕ ґзі ўя жасамайды, басќа ќўстардыѕ ўясына жўмыртќалап кетеді. Кґкектіѕ балапаны жўмыртќадан бірінші жарып шыєады да, бірден басќа жўмыртќалардыѕ бјрін ўядан шыєарып тастайды. Ќўстар кґкектіѕ тастанды балапанын асырайды. Ќалай дегенмен, кґкек – пайдалы ќўс. Ол еш бір ќўс жемейтін тїкті жўлдызќўртпен ќоректенеді.

Егер сен кездейсоќ ќўстыѕ ўясыныѕ їстінен тїссеѕ, ол жерден кетіп ќал. Ўяныѕ маѕында ўзаќ тўрып ќалсаѕ, сескенген аналыќ ќўс ўшып кемейді де, жўмыртќа суып ќалады. Содан соѕ ішіндегі балапандар ґліп ќалады. Жўмыртќаны ўстама, ўстасаѕ ќўстар ўясына ќайтып мїлде жоламай ќояды. [5]

 

Ќорытынды

 

Ќорыта айтќанда ќўстар – ауа райы ґзгерістерін мїлткісіз білетін «тірі синоптиктер». Жјне олар осы білгенін ґз бастарына єана пайдаланбай, адамдарєа да «айтып» отырады. Бадыраќ кґз їкі жауын жауардан бўрын ышќына дауыс шыєарады. Жоєарыда айтќанымыздай, ќўстар, оныѕ ішінде торєайлар да аз - маз суыќќа алдырмайды. Ал егер ќаттыраќ суыќ болатын болса, осы ќазіргі кезде шатыр астына, ќора ќуыстарын паналап жїрген торєайлар мекеніне жылы жўмсаќ, жїн - жўрќа, тауыќтыѕ ќауырсыны сияќты бір нјрселерді таси бастайды. Демек, кґп ўзамай ќар тїсіп, арты аязєа ўрынады. Торєайлар кїнніѕ суытуын 4 - 5 кїн бўрын біледі. Білгендіктен де олар јлгіндей ќарекеттер жасай бастайды.

Табиєатќа ќамќорлыќ јрбір азаматтыѕ абыройлы міндеті јрі парасатты парызы. Табиєат адам егіз ґйткені, Табиєатсыз адам ґмір сїре алмайды. Адам тек аќыл - оймен єана емес, сезіммен де ґмір сїреді. Сондыќтан да осы табиєатты ґздерін айтќандай сезіне біліп, ќадірлеп, оны аялау јр адамныѕ міндеті екенін естен шыєармауымыз керек.

Адам ќўстарды спорттыќ жјне јртїрі маќсатта ќолєа їйретіп, баптайды. Ќўс атаулыныѕ бјрі пайдалы. Ќўстардыѕ ќай - ќайсысын болса да ќорєау керек. Ќўстардыѕ саябаќќа, бау - баќшаєа, егістіктермен баќтарєа їйірілуіне мїмкіндік жасап, ўсаќ ќўстарєа ќыста жемшашар, жазда ўялаєыш їйшіктер дайындау арќылы ќамќорлыќ жасау – табиєатты кґркейтіп ќўстарды аялай білудіѕ негізгі шарты. Ќўстар адам ґміріндегі маѕызды мјселеніѕ бірі.

Табиєат бїкіл тіршілік атаулыныѕ алтын ўясы жјне аялы бесігі, ќўтты ќонысымен мен ґсіп - ґнер мекені.

 

Пайдаланылєан јдебиеттер

 

1. Ќ. А. Аймаєамбетова, Т. С. Идилова Жалпы білім беретін мектептіѕ 2 - сыныбына

арналєан оќулыќ Алматыкітап – 2009 жыл

 

2. «Ќазаќ Энциклопедиясы"

 

3. Карпов Ф. Ф Аѕшы аныќтамасы Алматы – 2008 жыл

 

4. Республикалыќ єылыми - јдістемелік журнал «Бастауыш білім»- 2008 жыл

 

5. Республикалыќ єылыми - јдістемелік жјне педегогикалыќ журнал «Бастауыш мектеп»- 2004 жыл

 

6. К. Жїнісќазы, Ј. Бірмаєанбетов, Ќ. Аймаєамбетова Жалпы білім беретін мектептіѕ

3 - сыныбына арналєан оќулыќ Атамўра – 2003 жыл

Бұл дипломдық, курстық немесе ғылыми жұмысты өзіңіз жазуға көмек ретінде ғана пайдаланыңыз!!!

Әлеуметтік желілерде бөлісіңіз:
Facebook | VK | WhatsApp | Telegram | Twitter

Қарап көріңіз 👇