«Әлем құрылысының постбиполярлық жүйесі». Дүние жүзі тарихы, 11 сынып, дидактикалық материал.

Сабақтың жұмыс парағы

Задание 2. Терминдер мен олардың анықтамаларын оқыңыздар. Жұппен талқылаңыздар. Сіздердің болжамдарыңыз қаншалықты нақты болды?

Бірполярлы әлем - (геополитика) адамның гендік-зияткерлік әлеуетін пайдалана отырып және кейіннен түпкілікті нәтижені біркелкі ала отырып ресурстарды бірлесіп игеру

Бір полярлы әлем – АҚШ-тың экономикалық және саяси ықпалының бір бас орталығы бар әлемнің геосаяси құрылымы.

Бір полярлылық-билік бір мемлекетте белгілі бір дәрежеде шоғырланған әлем құрылысының түрі.

Бір полярлы әлем тәжірибеде бір елдің-егеменді — "бір билік орталығының, бір күш орталығының және бір шешім қабылдау орталығының" болуын білдіреді, оған қатысты қалған елдер вассалдық болып табылады.

Үстем ел бір полярлық әлемді басқарудың бірқатар құралдарына ие. Олардың санына енетін:

- ең қымбат армия және флот;

- рейтинг агенттіктерінің институты;

- әлемдік валюта

- халықаралық соттар;

- Халықаралық Валюта Қоры, Дүниежүзілік банк;

- халықаралық консалтингтік ұйымдар;

- халықаралық құқық қорғау ұйымдары;

- халықаралық төлем жүйелері;

- ұлттық ерекшелік идеологиясы

Көпполярлы әлем — өз мүмкіндіктерімен салыстырылатын көптеген күш орталықтарының (саяси, әскери, экономикалық және мәдени) болуын болжайтын әлемдік құрылыстың саяси моделі. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін бүкіл тарих бойы әлем көпполярлы болды. Оны аяқтағаннан кейін және КСРО ыдырағанға дейін әлемде жетекші рөлді ойнаған екі жоғары билік қалды, және олардың бәсекелестік күресі суық соғысқа шықты. Оны аяқтағаннан кейін әлем алғаш рет Америка Құрама Штаттарымен бірге бір полярлы болды, бұл "тарихтың соңы"ретінде кейбіреулерімен қабылданды.

3 тапсырма. Слайдпен кесте негізінде КСРО ыдырағаннан кейін және суық соғыстың аяқталғаннан соң болған кемдегенде үш өзгерісті жазыңыз. Осы өзгерістердің халықаралық жағдайға әсер етуі бойынша қорытынды шығарыңыздар.

___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

4 тапсырма. Мәтінді оқыңыз және SWOT кестесін толтырыңыз.

 Кеңес Одағының ыдырауы Еуразиялық континенттегі геосаяси жағдайды негізінен өзгертті. Посткеңестік кеңістікте пайда болған мемлекеттер үлкен немесе аз дәрежеде және әртүрлі жылдамдықпен өз егемендігін нақты мазмұнмен толтырады, өзінің ұлттық мүдделерінің жеке кешендерін, сыртқы саяси курстарын қалыптастырады. Бұдан басқа, Кеңес кеңістігін он бес егеменді мемлекетке бөлу бұрын бірыңғай Кеңес Одағымен өзара іс-қимыл жасайтын көрші елдер үшін де геосаяси жағдайды өзгертті. Жергілікті "күштер теңгерімдері" ғана емес, қатынастардың көптариантылығы да күрт өсті. Халықаралық қатынастарда биполярлықтың ыдырауы орын алды, бұл полюстері ең күшті державалар болуы тиіс көпполярлы әлемнің қалыптасуын көздейді. КСРО ыдырауымен социалистік лагерьдің барлық жүйесі құлады, көптеген посткеңестік елдерде ұзаққа созылған дағдарыс басталды. Варшава шартының, экономикалық өзара көмек Кеңесінің ыдырауы орталық және Шығыс Еуропа мемлекеттерінің Мәскеуден тәуелділігінің соңы, олардың әрқайсысын Халықаралық экономикалық қатынастардың дербес субъектісіне айналдырды. Әлемдік әлеуметтік-саяси кеңістіктің өзгеруі бұрынғы социалистік елдердің мемлекеттік құрылымның және экономиканы орталық жоспарлаудың бір партиялы жүйесінен нарықтық демократия пайдасына бас тартуымен сипатталады, іс жүзінде екі қарама-қарсы экономикалық жүйенің (әкімшілік-командалық және нарықтық экономика;) жұмыс істеуіне және қарсы тұруға негізделген әлемдік шаруашылықтың биполярлығынан әлемдік экономикадағы АҚШ-тың нақты монополиясына көшу болды. Әлемде бір ғана күш полисі қалды- ол АҚШ. Бұл бір полярлықтың негізі бірнешеу, үлкен экономикалық және саяси қуат, оған қоса әскери басымдылық. Осының барлығы Құрама Штаттарға сыртқы саяси проблемаларды тек өз мүдделерін негізге ала отырып шешуге мүмкіндік береді. Олар өз әскерлерін Панамаға, Руандаға, Сомалиге енгізді, Иран мен Солтүстік Кореяға ашық қысым көрсетті, Ливияны, Югославияны және Иракты бомбалады, ал 2003 жылы бұл елді жаулас диктатураны құртып отырып басып алды. Мұндай бір полярлылық тек әскери салада ғана болған емес. Бір полюсті әлем екі немесе көп полюсті алдында белгілі бір артықшылықтарға ие. Онда, атап айтқанда, туындаған қақтығыстар тезірек шешіледі. Көптеген сарапшылар бір полярлыққа тағы бір қосымша деп аталатын – бұл тұрақтылық. Бірақ бір полюсті жүйе бір елдің билігінен, көпшіліктен азшылықтың иелігінен қорқынышты. Қытай, Ресей, Үндістан, Германия, Франция сияқты ірі және дамыған елдер АҚШ гегемонымен келісе ма? Болашақ жаңа ықпал ету орталықтарының қалыптасуындағы алғашқы жылдары – әлеуетті полюстер халықаралық қатынастардың биполярлық құрылымымен өтті. Үндістан, Индонезия сияқты "алыптар" және басқа да бірқатар мемлекеттер сол кезде биполярлыққа сәйкес келмеді. Және бұл биполярлықтың өзі абсолютті және "таза" емес еді. Франция Батыс "лагерінде" болашақ Еуропалық Одақтың "оппозициялығының" өзіндік "өскіндері" ерекше позицияға ие болды. Еуропадағы геосаяси өзгерістер еуропоцентризм мен батыс еуропалық интеграциялық құрылымдардың дербестігін күшейтуге, АҚШ-тың стратегиялық желісімен әрдайым сәйкес келмейтін Еуропаның бірқатар елдерінде саясат жүргізуге мүмкіндік берді. Азия-Тынық мұхиты аймағында жағдай тұрақты емес. АҚШ – тың екі басты одақтастары-Жапония мен Оңтүстік Корея арасындағы қатынастар ұзақ уақыт бойы шиеленіскен қалыпта болды. Тек 1965 жылы ғана осы екі ел дипломатиялық қатынастарды қалпына келтіре алды. Сонымен қатар, 50-ші жылдардың соңынан" Социалистік лагерьден "Қытай сияқты" Азиялық алыбы " алыстап кетті. Бұл 60-шы жылдардың басынан бастап КСРО-ға толық дұшпандық жасады. Ал Солтүстік Кореямен одақ өте нәзік болды. Екі жоғары держава биполярлы құрылым шеңберінде өз қарым-қатынастарын әлемде баяу анықтағанша, болашақ көпполярлы әлемнің "құрылыс материалдары" немесе элементтері кіршіксіз жинақтала берді.