Адам ағзасындағы қан мен басқа да сұйықтықтарын жасанды тазарту. Диализдің әрекет ету принципі. Диализ әдісі: перитонеалды, гемодиализ. Биология, 10 сынып, дидактикалық материал.

Диализ қалай жұмыс жасайды

Диализ барысында ағзадан бүйрек шығара алмайтын қалдықтар мен сұйықтықтар шығарылады. Диализ, қан құрамындағы әр түрлі улы заттардың теңгерімін түзете отырып, қалыпты жағдайды қолдауға да бағытталған. Бүйректері толық жарамай қалған науқастар, диализсіз қанда улы заттардың жиналуынан өлім құшатын еді. Бір бүйрек жұмысы тоқтаған кезде, басқа бүйрек дененің қалыпты әсер етпей барлық жұмысын жасай алады. Бірақ екі бүйрек те қызметінен айырылса, адамға тірі қалуға көмектесетін қанды қалдық заттардан тазалауға көмектесетін диализ процесі қолданылады. Диализ-бұл қалдықтарды, артық су мен тұздарды шығару немесе кез келген уытты заттарды жою үшін қолданылатын процесс, мұнда жартылай өткізгіш диализ мембранасы арқылы қан өткізіліп, қан мен диализ сұйықтығы арасында заттармен алмасуға мүмкіндік береді.

Диализдің қағидаттары

Диализдің екі негізгі түрі бар: гемодиализ және перитонеалдық диализ. Емдеу түрінің қайсысы таңдалса да, диализдің мақсаты бірдей: бүйректің бірнеше қызметінің орнын алмастыру. Емшараның мақсаттары: зат алмасу өнімдерін жою, артық сұйықтықты жою, ағзадағы химиялық байланыстар (электролиттер) мен басқа да заттардың теңестірілген мөлшерін сақтап тұру. Тиімді диализ үшін жартылай өткізгіш мембрана, қанның жүргізілуі, диализдеуші ерітінді және артық сұйықтықты шығару құралы талап етіледі.

• Жартылай өткізгіш мембрана диализ барысында қанды диализдеуші ерітіндіден бөліп алу үшін пайдаланылады. Бұл мембрана өзі арқылы тек белгілі заттарды ғана өткізеді. Ол диализдеуші ерітіндіге зат алмасу өнімдерін, суды, электролиттер мен басқа да заттарды қаннан (кейде кері бағытта) диффузия деп аталатын үрдіс арқылы кетіруді қамтамасыз етеді. Тіршілік өнімдері мен басқа да заттардың қозғалуы мембрананың өткізгіштігіне, көлеміне және заттар бөлшектерінің құрылымына, диализдеуші ерітіндінің құрамына және қанның мембранаға түсу қарқындылығына байланысты болады.
• Қан тарату мембранаға қан неғұрлым екпіндірек берілетін болса, диализдік емшара тиімділігі соғұрлым артады. Гемодиализ барысында қанның берілуін диализдік аппарат арқылы бақылауға болады.
• Диализдеуші ерітінді диализдің кез келген әдісін қолдану барысында қаннан зат алмасу өнімдерін кетіруді қамтамасыз етеді. Сонымен қатар ерітіндіде бүйрек ауруының салдарынан теңгерімдері бұзылатын белгілі заттар болады.

Диализдің екі түрі бар: гемодиализ және перитонеалды диализ.

Егер трансплантация мүмкін болмаса, бүйректің жоғалған негізгі қызметтері үшін диализ қолданылады. Диализдің екі түрі болады: перитонеалдық диализ және гемодиализ. Емдеудің бұл түрі күнделікті өмірге әр түрлі әсер етеді.

Гемодиализ

Әдетте гемодиализ (ГД) ауруханада немесе диализдік емханаларда аптасына 3 немесе мүмкіндігінше 4 рет, болмаса одан да жиі жасалады. Әдетте бұл емшараға кемінде 4 сағат, тіпті 6 сағат та кетуі мүмкін. Емделуге қажетті уақыттан басқа диализдік науқас үшін ол күні ауруханаға баруға және одан қайтуға, емшара басталғанға дейін күтуге және үйге оралуға уақыт керек. Жалпы алғанда, ауруханадағы гемодиализ үшін күніне бірнеше сағат керек, бұл жұмыстық, отбасылық және де басқа міндеттерді орындауға әсер етеді. Гемодиализдегі көптеген науқастарға тамақтану мен сұйықтықтарды тұтыну бойынша бірқатар шектеу қойылады.

Кейде гемодиализдің әрбір түрін орындауға болады. Оған өзіне өзі қызмет көрсету, үй жағдайындағы диализ, күндізгі немесе түнде жасалатын диализ жатады. Аталған нұсқалардың мақсаты – икемділікті арттыру, көптеген шектеулерсіз қалыпты тамақтану мүмкіндігімен қамтамасыз ету және гемодиализдегі науқастың өмір сапасын жақсарту болып табылады.

Диализдің әрбір түрінің өзіндік артықшылықтары мен кемшіліктері бар, белгілі диализдік емханада барлығына бірдей қол жетімді бола бермеуі мүмкін. Алмастырушы бүйректік емшаралардың түрлері туралы көбірек білген соң, ең дұрыс шешім қабылдай аласыз.

Перитонеалдық диализ

Перитонеалдық диализ (ПД) үй жағдайларында орындалады. Емшараны түнде 8-10 сағат бойы немесе күн бойы қысқа 3-5 емшара ретінде орындауға болады. Емшараны орындау үшін күніне 1-2 сағат кетеді. Перитонеалдық диализ жасалу әдісіне қарамастан өте қолайлы жағдайды қамтамасыз етеді және жұмысты, отбасылық немесе қоғамдық міндеттерді орындау барысында өмір сапасын жақсартады. Әдетте науқастар амбулаториялық бөлімшелерге тексерілу үшін айына 1-2 рет барады. Көптеген адамдар үшін перитонеалдық диализде көптеген шектеулерсіз қалыпты түрде тамақтануға болады, тек тағамдық өнімдердің кейбір түрлеріне ғана шектеу қойылады. ПД науқас денесінің ішінде қанмен қандай да бір тікелей жасалатын манипуляциясыз орындалады. Құрсақ қуысына залалсыздандырылған диализдеуші ерітінді енгізіліп, онда 4-12 сағат аралығында қалдырылады. Кейін ерітінді шығарылады, онымен бірге ағзадан зат алмасу өнімдері мен мөлшерден артық сұйықтықтар шығарылады. Емшара кейде күніне 3-5 рет (амбулаториялық жағдайда үнемі орындалатын перитонеалдық диализ (ҮАПД)) немесе аппараттың көмегімен түн бойы (автоматты перитонеалдық диализ (АПД)) жасалады.

Перитонеалдық диализдің қағидаттары

Шамамен 2 л жуық диализдік ерітінді құрсақ қуысына арнайы түтіктің – перитонеалдық диализге арналған катетермен енгізіледі. Бұл үрдіс «инфузия» деп аталады. Тазарту үрдісі құрсақ қуысында орындалады, құрсақ қуысының мембранасы табиғи сүзгіш ретінде қызмет атқарады. Қалдық өнімдер мен мөлшерден артық сұйықтық денеден диализдік ерітіндіге перитонеалдық мембрана арқылы шығарылады. Бұл үрдіс «күту уақыты» деп аталады. 4-12 сағаттан соң барлық сұйықтық құрсақ қуысынан 20-30 минутқа созылатын «дренаж» деп аталатын үрдіс барысында шығарылады. Кейін құрсақ қуысына залалсыздандырылған диализдік ерітіндінің жаңа мөлшерлемесі енгізіліп, үрдіс қайталанады. Пайдаланылған диализдік ерітіндіні ағызу мен жаңа ерітіндіні енгізу үрдісі «алмастыру» деп аталады және негізінен, гравитация есебінен орындалады. Осындай ауыстыруға кететін уақытты санамағанда, орташа есеппен 30-40 минут, күніне 3-5 рет — қалған уақытта күн бойы қалаған шаруалармен айналыса аласыз (жұмыс, оқу және тіпті саяхаттау).

Мен қалыпты өмір сүре аламын ба?

Перитонеалдық диализдегі науқастар емделу басталғанға дейін шұғылданған барлық шаруаларымен айналыса алады, ал бүйректің қалдық қызметтерінің неғұрлым қолайлы емдәмді ұстай отырып, ұзақ уақытқа сақталуы мүмкін. Сұйықтық пен тұзды тұтынуды шектеудің қажет болуы ықтимал. Бұл мәселені науқас диетологпен талқылай алады.