Дипломдық жұмыс: Қазақ тілі | Қазақ жазуының тарихы

Дипломдық жұмыс: Қазақ тілі | Қазақ жазуының тарихы казакша Дипломдық жұмыс: Қазақ тілі | Қазақ жазуының тарихы на казахском языке

Мазмұны

КIРIСПЕ................................................................................................ 5-7
1 КӨНЕ ТҮРКІ ЖАЗУЫНДАҒЫ КЕЙБIР ДЫБЫСТАРДЫҢ ТАҢБАЛАНУ ЖҮЙЕСI............................................................................ 8-13
2 АРАБ ГРАФИКАСЫНА НЕГIЗДЕЛГЕН ҚАЗАҚ ЖАЗУЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛIКТЕРI……………………………………………………… 14-16
3 ОРЫС ГРАФИКАСЫНА НЕГIЗДЕЛГЕН ҚАЗАҚ ӘЛІПБИIНІҢ ЖОБАЛАРЫ (ХІХҒ.)…………………………………………………… 17-19
4 А. БАЙТҰРСЫНҰЛЫ ҰСЫНҒАН ТӨТЕ ЖАЗУДЫҢ ГРАФИКА-ОРФОГРАФИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛIКТЕРI……………………………. 20-26
5 ЛАТЫН ГРАФИКАСЫНА НЕГIЗДЕЛГЕН ҚАЗАҚ ЖАЗУЫНЫҢ ӘЛІПБИI МЕН ЕМЛЕ ЕРЕЖЕСI……………………………………… 27-37
6 ОРЫС ГРАФИКАСЫНА НЕГIЗДЕЛГЕН ҚАЗАҚ ЖАЗУЫНЫҢ ӘЛІПБИI МЕН ЕМЛЕ ЕРЕЖЕСI……………………………………. 38-43
ҚОРЫТЫНДЫ………………………………………………………. 44-46
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ……………………. 47-48....

КIРIСПЕ
Жазу – адамзаттың ұлы мәдени құндылықтарының қатарына жататын, өркениет дамуының құрамдас бөлігi. Адамзат мәдениетiнің өркениетке аяқ басуы дыбыстық жазу типiнің пайда болуынан басталса, өркениеттің әлемиетке ұласуы жазба коммуникацияның, жазба тiлдің жоғары даму сатысына жеткенiнен хабар бередi. Жазу кеңістiгi ұлғайғаны соншалық оны жазу және мәдениет, жазу - өркениет, жазу - қоғам, жазу мен ойлау, жазу мен тiл, жазу және коммуникация сияқты iргелi ұғымдар оппозициясында қарауға болады. өйткені дыбыстық жазу адамның эмоциялық, экспрессивтiк сезiмдерiн таңбалаудан гөрi, ақпарат тарату, сақтау қажеттiлiгi туғанда мемлекеттің пайда болуымен қатар шықты. Сондықтан бүгінгi таңда ұлттың мәдени-әлеуметтiк, экономикалық дамуы жазудың тұрақтылығына, жетiлуiне қатысты болады.
Жазба мәдениетi дамыған ареалдардың жазу тарихында үш кезең болды: 1) әркім өз қалауынша жазған шығармашылық кезең; 2) жазба коммуникацияның ұлғаюымен байланысты жазу узусы болған кезең; 3) жазу нормасы, орфографиясы пайда болған кезең [1, 30 б.]. Сонда ХХ ғ. жазу нормаларын қалыптастыру, негiздеу дәуірi болса, ХХI ғ. жазудың таңбалық, код болу сипаты күшейетiн, әлеуметтік коммуникацияны өзгертiп, қайта құратын, ауызша тiлдi (ары қарай АТ) игеретiн кезеңi болады.
Зерттеу жұмысында қазақ жазуының тарихи даму кезеңдерiн саралау, қазақ жазуының қай кезеңнен басталғанын, қазақ жазуы тарихында қандай жазу түрлері пайдаланылғанын анықтау мақсат етіліп отыр.
Жалпы тiл бiлiмiнде жазуды зерттейтiн грамматология, графемика (графема мен дыбыс, әріп қатынасы), графикалық лингвистика салалары айқындалғанмен, бұл бағыттағы зерттеулер тапшы болып отыр.
Ал қазақ тiл бiлiмiнде жазу нормативтi сипатта орфография ережелерi, анықтағыштар, емле сөздiктерi, оларға берiлген түсiндiрмелер негiзiнде сөз болып келдi. Жазу ұғымы орфография ұғымына парапарланып, жазудың нормалылығы, оның кодификациялануы туралы жиi айтылды. Мысалы, Г.Жеркешова, Ғ.Ермековтердің бiрiккен сөз тақырыбындағы еңбектерi лексикология, семасиология тұрғысынан жазылды [2].
Қазiргi қазақ жазуының әліпбиi мен орфографиясының фонологиялық негiздерiн iздеген алғашқы грамматологиялық зерттеу Н.Уәлиұлының еңбегiнен басталады [3]. Н.Уәлиұлының бұл бастамасы бiрге, бөлек жазылатын сөздердің орфограммасын кодификациялаудың негiздерiн және араб жазулы қазақ жазбаларының графикалық-орфографиялық ерекшелiктерiн анықтаған шәкiрттерiнің диссертациялық зерттеулерiнде жалғасын тапты.
Ал қазақ жазуы теориясын оның даму кезеңдерi мен тарихы негiзiнде тұжырымдау кажеттiлiгi алғаш Н.Уәлиұлының мақаласында сөз болды [4]. Осыған байланысты қазақ жазуының көне түркі руникасынан берi қарайғы онтогенездiк дамуын көрсету, жазу теориясына қатысты ұғымдарды саралау, жүйелеу қажеттiлiгi, қазақ жазба мәдениетiнде қолданылған әліпби түрлерінің сипатын айқындау тақырыптың өзектiлiгiн танытады.
Жазу туралы түсiнiктiң қарапайым фабуласы — адамдардың қашықтықта тұрып, қарым-қатынас жасауын қамтамасыз ету. Өйткенi жазу қоғамдық қажеттiлiктен туындады. Адамдар арасындағы күрделi қоғамдық қатынастың дамып жетiлуiн ауызша сөйлеу тiлi қанағаттандыра алмады. Сондықтан жазудың шығуы ең алдымен қарым-қатынастың маңызды бiр құралына деген қоғамдық мұқтаждыққа қарыздар.
Ауызша сөйлеудiң екi кемшiлiгi болды: таралу кеңiстiгiнiң шектеулiлiгi және уақыт жағынан шектеулiлiгi. Адамдардың қоғамдық-саяси, экономикалық және әлеуметтiк қатынасында жоғарыдағы олқылықтарды толтыру үшiн пайда болған жазудың қызметі өте зор.
Қазақ жазуының тарихы өте тереңде жатыр. Қазіргі Қазақстан мен Орта Азия территориясындағы ертедегі тайпалар өмірін бейнелейтін, тасқа қашап жазған мұндай жазулар жиі кездеседі. Бұл сияқты тасқа қашалған жабайы аңдар, хайуанаттар, адам бейнелері, аңшылық, садақ тарту, желекті найза ұстау, жыртқыштан қорғану, ертедегі адамдардың киелі түсініктері, ғұрыптары мен әр алуандас көріністері аң аулап, мал баққан ертедегі тайпалардың тұңғыш жазуы болып табылады. Тіл білімінің терминімен айтсақ, бұл ертедегі сурет жазуы немесе пиктографиялық жазу.
Дүниеге келген әрбір жаңалық сол күйінде қатып қалмайтынын ескерсек, ертедегі сурет жазуы да сол пайда болған күйінде қалып қойған жоқ, ол өмірге икемделіп, өзгеріп өрістей түсті. Осы жазудың негізінде ұғымды білдіретін жазу, символикалық немесе идеографиялық жазудағы ой мен ұғымның жұмбағын шешу дәл бүгінгі таңда оңай болмағанымен, оның сол кездегі қауымдық құрылыспен баяғы замандағы адамдардың өмір тіршілігінің дамуына лайық екенін көреміз.
Бұл жазу түрінің Қазақстан жерінде ұзақ сақталып, оның символдық көрініс нұсқалары келе-келе қазақтың рулық ен-таңбаларына да айналып, тіпті кейіннен меншікті көрсетерлік белгі болып кеткенін де байқай аламыз.
Алтай мен Тарбағатай жоталары, Сарыарқаның дарқан өңірі мен Алатау шатқалдарында қазірде бізге мәлім борған осындай жазу үлгілері бар. Түптеп келгенде түркі тайпалары арасында соншама кең тараған идеографиялық жазулар түркі тайпаларының «руникалық» тұңғыш әріптік жазуының шығуына да белгілі мөлшерде ықпал етіп, әсерін тигізді.
Жалпы жазу түрлерінің ғұмыры адамзат өркениетінің ғұмырымен өлшенедi. Тiл-тілдің барлығында бiр буынды түбірлердің көптігі сөз жазудан дыбыс жазуға өту сатысын растайды. Ойжазу, суретжазу, буынжазу, сөзжазу, дыбысжазу терминдерi пиктографиялық, семасиографиялық, силлабографиялық, фонемографиялық жазу түрлерiне сәйкес келедi.
Бiз қазақ халқының қолданған жазу типтерiн семасиографиялық және фонемаграфиялық деп бөле отырып, зерттеуге фонемаграфиялық жазу түрлерiн нысан етемiз. Өйткенi, пиктографиялық жазу мен дыбыстық жазу жазудың екi басқа типiне жатады. Екiншiден, ғалымдар арасында сурет жазуды жазу түріне санамайтын көзқарастар басым, үшiншiден, пиктографиялық жазу өз алдына кең масштабтағы зерттеуге нысан бола алады. Және қазіргi қазақ жазуының бейнесiн, болашақ “кескiнiн” тану үшін қазақ жазуы тарихындағы дыбыстық жазу түрлерінің сипатын, әліпбиi мен емлесiн анықтау қажеттiгi бар.
Қазақ халқының пайдаланған дыбыстық жазу түріне көне түркі жазуы, ұйғыр, араб жазуы және А.Байтұрсынұлының төте жазу (ТЖ) үлгісi, латын графикасына негiзделген қазақ жазуы (ЛГнҚЖ), орыс графикасына негiзделген қазақ жазуы (ОГнКЖ) жатады. Аталған әліпби түрлерi диплом жұмысында жекелей зерттеу объектiсi болатындықтан бүгінге дейiн аталған жазу түрлерi зерттеу нысанына алынбағандықтан, жұмысымызда жоғарыдағы әліпби түрлерінің белгiлi бiр ерекшелiгi мен әліпби құрамы, ондағы әріп пен фонема сәйкестiгi, iшiнара емле ережелерi туралы сөз болады.

1 КӨНЕ ТҮРКІ ЖАЗУЫНДАҒЫ КЕЙБIР ДЫБЫСТАРДЫҢ ТАҢБАЛАНУ ЖҮЙЕСI

Алғашқы әріп жазуының бір тармағы – руникалық көне түркі алфавиті болып табылады. Бұл алфавитпен жазылған ескерткіштер – көне түркі тайпаларының жоғары тіл мәдениеті мен білім өресінің көрсеткіші.
Көне түркі жазулы ескерткiштердің табылу аймағы үлкен: Хакасия, Алтай, Тува, Саян-Алтай, Енисей, Талас, Дмитриевск, Алта-Бай сайы, Орхон, Қарақорым, Тараз, Павлодар, Есiк, Шемонайха, Ертiс, Қырғызстан Қошқар өңiрi. Бұл әр аймақтың графикасы өзіндік дыбыстық ерекшелiгiмен көрінеді дегендi бiлдiредi. Дегенмен көне түркі жазуына қатысты жоғарыдағы ғалымдар еңбектерiне сүйене отырып, көне түркі жазуына ортақ графика-орфографиялық ерекшелiктердi тануға мүмкіндiк бар деп ойлаймыз. Көне түркі жазуы біздің ата-бабаларымыз қолданған жазу болғандықтан, бұл кезең қазақ жазуы тарихында елеулі орны бар дәуір.
Көне түркі жазуының пайда болу уақыты туралы әр түрлі пікірлер бар. А. Аманжолов түркі алфавиті Ү ғасырда пайда болды деген пікірге өз уәжін келтіреді. Ғалым археологтардың Павлодар облысы Бобровое селосы тұсындағы қорымның барлық белгілері мен сипаттарын зерттей келе, қазба жұмысын жүргізген бейіттің біздің жыл санауымызға дейінгі Ү-ІҮ ғасырға, сақ дәуіріне жататындығы туралы пікір айтқандығын тілге тиек етеді. Бұл жерден әр түрлі бұйымдармен қатар жүгенге тағылған сүйек тұмар табылған. Сүйек тұмарда руникалық жазумен «Ақ сықын (суқын)» деген сөздер жазылған екен. Мұны А. Аманжолов «Ақ марал» деген мағынаны білдіретінін айтады. Осы деректерге сүйене отырып, ғалым мынандай пікірге келеді: «Тұмардағы руникалық жазу ертедегі түркі тілдес көшпелі тайпалардың арғы аталары – сақтарды алфавиттәк жазуының болғандығын көрсетеді. Бұл жазу – Оңтүстік Сібір мен Қазақстандағы көшпелі тайпаларда руникалық алфавит тек Ү ғасырда ғана пайда болды деген бұрынғы болжамның күмәнді екенін, асфавиттік жазу одн мың жыл бұрын қолданылғандығын дәлелдейді» [5, 42 б.]. Ғалымның көрсеткен бұл пікірінен көне түркі жазуының 2500 жыл бұрын пайда болғандығын пайымдауға болады.
Талас, Енисей, Орхон жазуларының табылуы, оқылуы, этногенезi, түркі халықтарының тарихына, әдебиетiне, мәдениетiне қатысы, графикасы мен грамматикасы, лексикасы, қазіргi түркі тiлдерiмен сабақтастығы туралы еңбектер аз емес. Көне замандағы ауызша сөйлеу жүйесi беймәлім жазу таңбаларын қазіргi тiл дамуының тұтынушысы бола отырып, дүдемал дыбыстық тiлге кодтау, код таңбаларының мәнiн көрсету, кодтың (әліпбидің) кiлтiн түзу қаншалықты қиын екенiн ескерсек, көне түркі жазуына ғалымдардың еңбегi өлшеусiз екенiн көремiз. Сондықтан көне түркі жазуы туралы қазақ тiл бiлiмiнде бірыңғай пiкiр қалыптастырған Ғ.Айдаров, А.Аманжолов, Ә.Қайдар, Ғ.Мұсабаев, Ә.Құрышжанов сынды ғалымдардың зерттеулерiн жоғары бағалай келе, зерттеушiлердің көне түркі жазуының әліпбиiн құрастырып, ондағы әріп таңбаларының мәнін, берiлу тәсілдерiн, дыбыстық заңдылықтары туралы жазған еңбектерiн пайдалана отырып, көне түркі жазуындағы дауысты дыбыстардың таңбалану жүйесi мен iшiнара дауыссыз дыбыстардың емлесi туралы сөз қозғағымыз келедi, себебі жоғарыда айтып кеткеніміздей, көне түркі жазуы қазақ жазуының қалыптасуының бір кезеңі емес пе?
Жалпы Орхон-Енисей жазбаларында қолданылған 35 графеманың 4-i ғана дауысты фонеманы, ал 31-i дауыссыз фонеманы және үнді қатаң тiркесiн бергенi бүгінде айқындалған жайт [6, 180 б.]. Сонда көне түркі жазуы дауысты фонеманың 4 инвариантымен тiлдегi 9 вариантын (а-е-ә, ы-i, о-ұ, ө-ү), дауыссыздардың 20- дан аса жуан-жіңішке вариантымен 10 инвариант фонеманы (б, д, ғ, й, ц, л, н, р, с, т ) берген түркі тiлдерiндегi үндесім құбылысын дауыссыздар санын көбейтумен шешкен графика болып табылады.
Осыған байланысты көне түркі жазуының графикасында а-е (э-ә) фонемасын белгiлейтiн таңба неге сөз iшiнде және сөз басында берiлмедi, керiсiнше, фонемасы нелiктен сөз басында және ортасында таңбаланды деген сауал төңiрегiнде ойланып көрелiк.
а графемасы басқа , , инварианттарының таңбаларына қарағанда жиi түсiрiлiп отырған. Мысалы, (қазіргi графикамен жазсақ) дғ (адағ), дғр (адғыр), йғучы (айғучы), нығ (анығ). М сөз соңында жүйелi таңбаланады: бунча, йзқа (йазыңа), кче (кече) [7, 17 б.]. Сонда таңбаланған дыбыс ашық езулiк (а, е, ә) әрпіне қалай кодталған және рунист ғалымдар қалай топшылаған?
Ол, бiрiншiден, бiздің ойымызша, өзге “ш дауысты фонеманың КТЕ-нде белгiлену маркерлiгiмен өлшенедi. Өйткені дауыстысынан басқа , , гиперфонемалары инициал позицияда да, Т-буында да жүйелi таңбаланып отырса, (ыдқ (ыдуқ, өлглi (өлгелі,), учн (учун)), , фонемалары барлық позицияда берiледi [8]. Сонда , , графемалары таңбаланғанда, бұлардың фонемасы және дыбыс реңктерi оқылады, ал бұл әріптер болмаған жағдайда фонемасы дауыссыз дыбыс таңбасының жуан-жіңішкелiгiне қарай не [а’, не [е], [ә], [э] болып оқылады. Проф. А.Аманжолов көне түркі тiлiнде а графемасымен , фонемасы ғана белгiлендi десе, Ғ.Айдаров, С.Хасановалар фонемасы да таңбаланды дейдi.
Проф. Б.Сағындықұлы көне түркі тiлдерiндегi алғашқы дауысты фонема ретiнде а-ны атайды [9, 1576.). Сонда жиi дыбысталатын фонеманың таңбасын үнемдеу арқылы жазу экономиясы жасалған деймiз. Дауыссыз дыбыстан басталатын сөздің алдынан түсiрiлген дауыстыны қателесiп калпына келтiремiз дейтiн қауіптің көне түркі жазуын жазуын оқушылар үшін болмайтын себебi түркі тiлiнің дыбыстық ерекшелiгiн, лексикасын бiлуге байланысты. Айталық, брзун (барзун) - барсын, мңа (маңа) — маған, мн (мен) — мен сөздерi а, е әріптерiнен басталмайтынын тiлдi тұтынушы да, жазуды дыбыстық тiлге кодтаушы да бiлуi тиiс.
Ендi гиперфонемасының инициал және медиал позицияда таңбаланып, сөз iшiнде ескерiлмеуi [10, 18 б.] жайлы. Гиперфонеманың сөз басында көрсетiлуiн жоғарыда фонемасының тұрмағанын бiлдiру үшін берiлдi дедiк. В.Томсен таңбасы салынса, болып оқылады, болмаса -ден өзге [л] [i] ортасындағы [л] болып оқылады деген [11, 8 б.]. Бұған қоса В.В.Радлов та КТТ-нің бiр буындыларында э (д) - дауыстысы ғана болғанын айтқан [11, 28 б.]. Сонда бiр буынды сөздердің iшiндегi дауыстының өзгеруiн таңба салып ескертiп отырған. Жалпы, бiраз ғалымдар (Ғ. Айдаров, А.Аманжолов, С.Хасанова) гиперфонемасының таңбасы болды деп топшыласа, С.Е.Малов [12, 44 б.], А.М.Щербак [11], М.Томанов, В.В.Радлов, М.Рясянен, И.Н.Кобещавидзе көне түркі тілі мен көне түркі жазуында , оппозициясы күмәндi, мұндай жiктелiстi дәлелдейтiн фактi жоқ екенiн [13, 40 б.], әсіресе тәуелдік жалғауының сөз үндесімiне қарамай, жіңішке дауыссыз таңбасымен (н’) берiлгенiн [12, 44 б.] айтады: кгні кғ‘н, қз‘н. Тiл үндестiгiнің бұзылуын, -ның i-ге өтуiмен байланыстырады [11, 72 б.]. дүдемалдығының бiр себебiн түркі тiлдерi дамуының белгiлi бiр кезеңiнде 1-буыннан басқа буындағы дауыстылардың дербес фонологиялық жүйе құрай алмағанынан, сингормониялық паралелельдердің болуынан (алтан-алтун-алтын, балта-балто-балту-балты) [11, 74 б.], себебi көп буынды сөздердің екiншi буынынан былай қарай дауыстылардың ерекше жүйесi (подсистема) болатынынан, ол жүйеде ашық-қысаңдығымен айрылатын бар-жоғы екi ғана фонема болып, олар аллофондарының көптiгi арқылы қолданыс табатынынан [14, 109-118 бб.] iздеу керек. Негiзiнен көне түркі жазуындағы дауыссыздардың жуан жіңішке таңбаларын шартты деп және осыған сай тiл үндесімiне күмәнмен қарау [13, 40 б.] фонемасына қатысты шыққан. көне түркі жазуындағы дауыстылардың графемасына (инвариантына) телiнген фонемалар өзара (негiзiнен) ашық-қысаңдығымен айрылады (о-у, ө-ү, а-ә, е, э). Ал қазіргi фонологиядағы а-е (ә), о-ө, ұ-ү, ы-i жұптары жуан-жіңішке оппозициясын құрайды. Сонда бірыңғай жіңішке, қысаң, ерiндiкке (ө-ү) бiр графема, жуан ерiндiк, қысаңға (о-у) бiр графема берiлген жүйеде немесе керiсiнше мына жүйеде – жуан-жіңішке езулiк, ашық (а-ә, е, э) және жуан-жіңішке езулiк қысаң (ы-i) – ауытқу бар.
Проф. А.Аманжолов дауыстылар жүйесiнің сақтала бермегенi жергiлiктi фонетиканы бiлдiре ме, елде емле тұрақсыздығын бере ме деп, äI/iI, jеti/jiti параллельдерiн көрсеткен [10]. Сонда, бiздің ойымызша, ь,-и (i) сына дауыстысының ашық езулiктен (а-е, е, э) толық ажырай коймағанын, кейде онымен жұп құрайтынын көремiз. Оған қазіргi түркі тiлдерi тұрғысынан алсақ, түбірдегi жуан, жіңішке, ашық езулiкке қосымша жалғағанда қысаң езулiктер сәйкесетiнi дәлел. М.Томанов ұйғыр тiлiндегi е дыбысы бар сөзге аффикс жалғанғанда е-е, көпбуынды сөздердің соңғы буынында и-ге айналатынын, е дауыстысы көне түркілiк а дауыстысының көрінісi екенiн, а фонемасы о, е, и-ға сәйкескенiн айтады [15, 51].
Ендi көне түркі жазуындағы ерiндiк графемалардың (о-у, ө-ү) таңбалануын және ерiн үндестiгiнің берiлуi туралы. Көне түркі жазуында гиперфонемасы бір таңбамен, о/ү бiр таңбамен берілген. Ерiндiк дауыстылардың графемасы жуан-жіңішкелiкпен айрылған. Сонда од (уақыт), үч (үш), күн сөздерiн [у], [е] дыбысы арқылы да оқуға болады. Көне түркі жазуына қатысты зерттеулерде және көне түркі жазуының оқылуына қатысты еңбектерде бұл графема қандай белгiге сүйенiп не болын оқылатыны айтылмайды. дегенмен, мынадай ерекшелiктi байкауға болады. Ескерткiштерде ө-ү, о-у графемасы , фонемасының орнына жұмсалған да сөз басында және 1 буында ғана жазылған [7, 20 б., 80 б.], ал , фонемаларын бергенде сөздің барлық позициясында кездескен. Мысалы, чолг (гаоядiк, кунтуз (күндіз), iлгеру (iлгеру), й агру [8].
Сонда 1 буындағы , фонемаларының кейiнгi буынды ерiндiкке айналдыра алмауының, ал , фонемаларынан кейiнгi буында да , сәйкесетiнiн қалай түсiндiруге болады? Жалпы, көне түркі жазуы зерттеушiлердің барлығы жазбаларда тiл үндестiгi жаппай сақталатынын, тiптi жуан езулiк пен жуан ерiндiк қатар келе беретiнiн (алтун, азулы), ал ерiн үндестiгiнің ауытқуы көп екенiн мақұлдайды (көңүл-көңл, өтуз-отыз т.б.). Ерiндiк күшi де қазіргi ерiндiк фонемаларының сапасына тең. Мысалы, Ғ.Айдаров көне түркі жазуында кейiнгi буында -ға сәйкессе, - - ге, - ге сәйкесетiнiн көрсеткен [8, 506.], яғни ерiндiк сапасының күштiлiгi ө—ү—о–ұ қатынасында. В.Томсен: буквенная письменность, в которой те или иные знаки для одного звука чередуются в зависимости от того, какой знак за ним следует или стоит впереди” [16, 140 б.] деген. И.Н.Кобешавидзе: алфавит замечателен тем, что он в большой мере отражает систему дифференциальных признаков фонем, нежели самых фонетических единиц” дей отырып, морфонологиялық негiзге құрылған деп анықтайды [13, 416.]. Сонда -дан басқа ерiндiктердің өзінен кейiнгi дауыстыларды да өзіне ұқсатып алатынын жүйелi түрде таңбаламағанына қарап, көне түркі жазуын диалектiлiк ерекшелiктердi де, фонетикалық алмасуды да таңбалап отырған фонетикалық жазу болды ма деген ойға қаламыз.
90-жылдардың ортасында В.Г.Гузев В.Томсеннің екiойлы болғанына қарап, көне түркі жазуы буын жазуы деген шешiмге келген. Себебi графика түркілердің топ жаңалығы болса, олар дауыстылар үндестiгiн беру керек едi, ал басқа елдің графикасынан алынды десек, -дің жуан-жіңішке варианты (комбинаторлық түрі) таңбаланып тұр дей отырып, дауыссыз таңбасы дауысты-дауыссыз тiркесiн бередi. Оған себеп к фонемасының [ак], [әк/ек], [ок/ук], [өк/үк], [ук] деген буындарды таңбалайтыны дейдi. Және қосар әріптердің ант, алт, арт сөздерiн беретiнiн айтты [16, 64 б.]. Ғалымдар көне түркі жазуын әріп, не буын арқылы оқуға келмейтiнiн, сөздi тұтас отырып, мазмұны арқылы түркі үндесімiне салып оқу керектiгiн айтады [13, 43 б.]. Және көп жағдайда дауыстыларды белгiлеу хабарды таңбалаушы мен оны дыбыстық тілге кодтаушы екi жақтың аялық бiлiмi бiр деңгейде, ситуация туралы екi жақ та хабардар болуына байланысты болған [17, 30 б.]. Әрi адресат түркі диалектiсiнің көптiгiнен дауыстылардың жергiлiктi ерекшелiкке байланысты түрленiмiн осы тәсілмен шешкен деймiз. Осы орайда академик Ә. Қайдардың мына сөзi еске түседi: “Сол кездегi мемлекет құрамында болған тайпалардың (түркі, қарлұқ, түргеш, қырғыз, оғұз, тардұш, татабы, шұп, кенгерес, соғды, тоғуз-оғуз, онок) тiлi өзгермей, бiр орында тұрмауы, әр кезде ру-тайпа аймағында жазылған бұл ескерткiштер тiлiн алып қарасақ, ол өзi бiр тұтас болып, қалыптаса қоймаған түркі ұлыстары мен тайпа бiрлестiктерiнің өзара айырмашылығы бар тiл едi, жергiлiктi ерекшелiктер сақталған тiл едi, аударған ғалымның өз тұсынан қосып алғандары да аз емес еді’ [16, 27 б.].
Сөйтіп, көне түркі жазуы көне түркі тiлдерiнің фонетикалық және фонологиялық белгiлерiн анықтап алуға мүмкіндiк бередi.
Орхон-Енисей, Талас ескерткiштерi дауысты таңбаларының графемасында ғана әріп варианты көп болған, ал ы, о, ө графемалары бiр таңбалы болып келедi. Бұдан негiзгi инвариант дауыстының (а) вариант, вариациялары (э, е, ә, әе, i) басқа дауыстыларға қарағанда артық болғанын графика арқылы да көруге болады деп ойлаймыз. Көне түркі жазуында әсіресе ж, к фонемаларының жуан-жіңішке, ерiндiк-езулiк реңктерiн таңбалаған: [к], [к°], [к], [к°] [10, 20 б.]. Бұндай графика әсіресе Енисей, Талас ескерткiштерiне тән болып келедi.
Сонымен, көне түркі жазуы тiл үндестiгiне табан тiреген, тарихи қалыптасуы жағынан кеш пайда болған [11] ерiн үндестiгiн таңбалауды мақсат тұтпаған графика болып табылады. Үндесім заңы дауыссыздардың тембрлiк әуенiне негiзделген (Крамски, М.Маллова, В.Томсен, А.М.Щербак), ал дауыстылар үндесімi — осы арқылы шыққан екiншiлiк заң деймiз. Алғашқы әліпби түзушiлер санасында дауыссыз дыбыс қазіргi түсiнiктен өзгеше, ерiн, езу, тiл мүшелерiне сай тембрлiк әуен қоса ассоциацияланып отырған дыбыс типi болғанын айтқымыз келедi. Тiлдің даму барысында жуан-жіңішке, езулiк-ерiндiк әуен қысқа айтылатын сына дыбыс тыңдаушы санасына қабылдана бастайды. Сына дауысты таңбсы әсіресе дауыссыз бен үнділер арасына салынған. Кыстырынды дауыстылардың бүкіл руникалық жазбаларға тән екенiн айтады Ә.А.Мақаев [18, 57 б.]. Алғашында дауыссыздың тембрiне ғана үйлескен, фонемалық жүктемесi жоқ дыбыс кейiн дифференциацияланған. Оған Енисей, Талас жазуларында сирек таңбаланған дауыстылардың Орхон жазуында тұрақты бейнеленуi дәлел, дауыстылардың графикалық бейнесi арқылы көне түркі тіліндегі инвариант дауыстыны да, сына дауысты және одан өрбіген дауыстыдардың вариант, вариацияларын жобалауға болады.
Ендi консонанттар жүйесiнің графемалары және графикасы туралы қысқаша тоқталып өтемiз. Көне түркі жазуында , , , , , , , , , 10 дауыссызы 20-дан астам әріппен 20 сингармофонеманы таңбалайды. Оның iшiнде 3-тен артық әрпі бар дыбыстар , , , , фонемалары болып табылады. мен -нің жуан ерiндiк және жіңішке ерiндiк таңбасы бар [7, 37 б.], б, д графемалары кейде [t‘], [n’] дыбыстарын да таңбалайды [19, 122 б.]. Ал , , , , , дыбыстарының бiрмәндi таңбамен берiлуiн ғалымдар олардың кеш пайда болған туынды дыбыс болуымен байланыстырады [10]. Құрамында осы дыбыстар бар сөздердің жуан-жіңішкелiгi айырылуы мүмкін емес, мысалы мңа деген [маңа], [меңе] болып оқыла алады. Ал кей сөздерде iргелес дыбыс таңбасы арқылы ажыратып алуға болады. Жалпы бiрмәндi деген [м], [ш] дыбыстарының 6-ға дейiн әріп-вариациясы болған. Дыбыстың топ, туынды, кiрме екенiн оның сөз шенiнде кездесу, жуан-жіңішке дауыстымен тiркесе алу қабiлетi арқылы анықтасақ, ч, ш графемаларының да бірмәнді болуы ойландырады. Олай болса, сөз болып отырған дыбыстар неге сингармографемалық жұп құрамаған деген сауалдың басын ашық қалдырамыз. Консононттарға қатысты тағы бiр айта кететiн нәрсе – , , инварианттарының жіңішке таңбалары үндесім заңдылығынан уәжсiз ауытқитыны. Мысалы, [с‘быг] — сәбыг, [с‘мды] — сімады, [улус’] — уліс, [тыс‘ы] — атысi, [шс’ ыз] — ашсіз, [йорс ‘ар] — иорысәр, [сбын’]— сабiн, [ғын’] — ағiн т.б. Бұл , фонемаларының инварианты тiл алды болып айтылатынынан хабар берсе керек. Қазiргi дыбыстық жүйемiзде де , фонемаларының орыс тiлiндегi , фонемасынан айырмасы — өзінен кейiнгi дауыстыны жіңішкертетiнi.
Бүгінгi қазақ тiлiнде сөз аяғында айтылмайтын [б], [д], [ғ] дыбыстары көне түркі жазуында таңбаланған. Жалпы, көне түркі жазуы , , , , , , , , , , , , , , , 18 фонемасының (ч)-дан басқасы қазіргi қазақ тiлiнің фонетикалық жүйесiыде бар және бiр-бiр графемага сәйкес келедi. [ни] дыбысын беретiн жіңішке мурын жолды әріп қазіргi түркі тiлдерiнде жоқ. Ал нт, нч, лт дыбыс тiркесiн беретiн графемалар тiлдің көне дәуірiндегi ерекшелiктi, яғни елiктеуiштер соңында жиi кездесетiн дыбыс тiркесiн бiр таңбамен берген деймiз.
Жалпы, көне түркі жазуындағы вокализмдер жүйесiнің таңбалану ерекшелiгi жазудың о бастағы мнемоникалық тәсiлге иек сүйейтiнiнен шыққан. Ұғымды таңбалауды жетiлдiру редукция арқылы жүредi, ал редукция таңбаның iшкi мазмұны мен сырткы тұрпатын құрайды. Сонда алғаш суретi салынған үлкен мәтін (сурет жазу) артық информацияларды редукциялап, керектi заның аты мен санын еске сақтау үшін шарпы бiр таңбаларды қалдырады (идеографиялық жазу), кейiн ребустық жазу шығады (логограмма). Жазудың белгiлi бiр адресантқа ғана бағытталғаны ондағы көмекшi сөздер мен сөйлемдердің таңбаланбауына әкеледi. Сөйтіп, жазу бағытталған адресанттың аялық бiлiмiне, оқиғамен хабардарлығына сүйенiп, мнемоникалық тәсiлдi қолданады. Онда грамматикалық формалар ғана редукцияланбай, әріп болмаса да, дыбысты қалпына келтiрiп оқитын әдiс қолданылады. Дыбыстық тілдi жақсы бiлетiн адресант ондағы фонемаларды “реконструкциялап” дыбыс варианттарына кодтайды. Жазба тілдің абстрактi таңбасы — графема мазмұн межесiн инвариант, вариант немесе О – нөлдiк әріп арқылы таңбалай алатынын, ал оны ауызша тілдің абстрактi бейнесi фонеманың мазмұн межесi (дыбыс) мен тұрпат межесi (графема) арқылы қалпына келтiредi. Сонда көне түркі жазуындағы ашық, қысаң езулiктердің таңбаланбауын жазу экономиясын жетiк бiлген, таңба теориясын меңгерген, жазу прагматикасын ойлаған халықтың мәдени құндылығы деп танимыз........
Бұл дипломдық, курстық немесе ғылыми жұмысты өзіңіз жазуға көмек ретінде ғана пайдаланыңыз!!!



Материалдың толық нұсқасын 50 секундтан кейін жүктеп алыңыз!!!!


loading...


KZ / Дипломдық жұмыстар жинағы [тегін], дипломдык жумыс Қазақ жазуының тарихы дипломдық жұмыс дайын жоба дипломная работа, сборник готовых дипломных работ на казахском языке, скачать бесплатно готовые дипломные работы проекты на казахском, дайын дипломдык жумыстар казак тили жобалар дипломдық жұмыстар, дипломдык жумыс Қазақ жазуының тарихы дипломдық жұмыс дайын жоба дипломная работа сборник готовых дипломных работ на казахском языке скачать бесплатно готовые дипломные работы проекты на казахском дайын дипломдык жумыстар казак тили жобалар дипл, Дипломдық жұмыс: Қазақ тілі | Қазақ жазуының тарихы дипломдық жұмыс тақырыптары дипломдык жумыс дипломдық жоба тақырыптарыкурстық жұмыс тақырыптары педагогика курстық жұмыс тегін курстық жұмыс курстық жұмыс тақырыптары педагогика курстық жұмыс тегін