Әлем құрылысының постбиполярлық жүйесі. Дүние жүзі тарихы, 11 сынып, дидактикалық материал, 2 сабақ.

Сабақтың жұмыс парағы

1 тапсырма. Қазіргі кезде қандай елдерді жетекші деп атар едіңіз? Сіздің пікіріңіз бойынша халықаралық алаңда ең беделді топ 5 елдердің тізімін құрастырып, оларды жұмыс парақтарыңызға жазыңыз.

1.

2.

3.

4.

5.

2 тапсырма. Мәтінді оқып, жұппен тапсырма орындаңыз.

  Әлемде дербес, мықты және қатаң бәсекелестікке дайын «ойыншылар» аз емес. Бір қатар елдердің экономикалық дамуы мен саяси әсері саяси алаңда маңызды рөл атқаруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, олардың саны өсіп жатыр: бұл Индия, Оңтүстік Корея, Түркия, Бразилия, Индонезия. Заманауи әлемнің бір полюсты екеніндігінің дәлел болып қойылатын тағы бір аргумент, - бұл Вашингтонның теңдессіз гегемониялық ұмтылыстары іспетті. Бірінен соң бірі гегемонияға АҚШ құқығын дәлелдейтін еңбектер шыға бастады. Оларда Вашингтон объективті және ілгерінді жаһандану үрдісінің бастаушысы мен жетекшісі ретінде кепілгер болып табылатыны сендіріледі. Америкаға заң шығарушы, сот және шериф жүктемесі жатады. Бірақ біз Вашингтонның осындай атақ алуға мүмкіндігі жоқ екенін көріп тұрмыз. Өйткені Американдық өктемдігін енжар жалпы қабылдау жоқ. Керісінше, ірі және беделді елдер жағынан – Ресей, Қытай, Индия, басқа мұсылман және басқа дамитын елдердің гегемониялық саясатпен өсіп жатқан келіспеушілік көрінеді. АҚШ-ты ұстауға кең серіктестікке наразылардың тырысу белгілері пайда болды. Оларды тіпті Қытайда да көруге болады, олар 20 жыл бойы ұлы елдер арасында альянс пен алғыр теңгерімге кірмеу саясатын бұлжытпай өткізіп жатыр. АҚШ гегемониясының айтарлықтай кедергісі лаңкестік, американдықтарға қарсылық, әлем империясын құруға шарттар жасауға үлкен шығындар болып табылады. Демократияны экспорттауға және жаһандық көлемдегі әскери гегемонияға қаражаттар азаюда. Сонымен қатар көп полюстікті дамуға біздің өзара тәуелді әлем қиындықтарының көбін әлем бірлестігінің басқа мүшелерімен тығыз және тең құқықты серіктестік шартында ғана реттеуге болатыны АҚШ-тың ұғынуы көрсетеді. XXI ғасырдың басында халықаралық байланыс жүйесі өзгертілді, ондаған мемлекеттерді қосатын бірыңғай экономикалық кеңістіктер құрылды. Халықаралық тұрақтылық және қауіпсіздік саласындағы серіктестік, экология және көптеген басқа қиындықтарды шешу адамзаттың кейінгі өмір сүру шартына айналған. Радио және телекоммуникациялар, Интернет жүйелерін даму бірыңғай, жаһандық ақпараттық кеңістіктің пайда болуына әкелді. Қазіргі кезде халықаралық қарым-қатынастар кеңістігімен іс жүзінде бүкіл әлем болып тұр. Халықаралық қарым-қатынастардың қалыптасатын жүйесіне келесі жаһандық саяси тенденциялар жатады.

 Біріншіден, ішкі және сыртқы саясат арасындағы шеқаралардың өткізгіштігі.

 Екіншіден, ішкі саяси қарым-қатынастар мен халықаралық өмірдің демократиялануы.

 Үшіншіден, құрамның кеңеюі және саяси факторлардың өсіп жатқан түрлілігі.

 Төртіншіден, мемлекеттік егемендікті жырмалануы.

 Бесіншіден, қалыптасатын көп полярлық.

 Алтыншыдан, халықаралық қарым-қатынастарды, жаһандық қиындықтар кешенін қоса отырып, әлемдік дамуға әсер ету.

Солай, көп полярлыққа жылжыту өтеді, бұл әлем экономика мен әлем саясатында АҚШ меншікті салмақты төмендетуді, халықаралық қарым-қатынастардың басқа құрылымда бір полярлы әлемнің біртіндеп кіруін білдіреді. Әлемнің АҚШ-тан тәуелділігі төмендейді. Біз АҚШ-тан тәуелді болып жалғастырсақ та, жаһандық салдарынан Америка да бізден тәуелді. Жүз жылдық бойы халықаралық қарым-қатынастардың жаһандық құрылымның трансформациясы толық кезең жасағанын сендіруге болады. XIX жүз жылдықтың аяғына дейін қалыптасқан көп полярлықтан, ол бір полярлықпен аяқталуға тиісті екі полярлық арқылы өтіп, XXI жүз жылдықтың басында көп полярлыққа оралды.

 XXI ғасырдың басында жаһандық қиындықтар жүйесі келесі маңызды қиындықтарды қосады: әлемді сақтау, тегін қамти алатын қауіпсіздікті нығайту, қаруландыру мен қарусыздандыруды; айналадағы ортаны қорғау және тұрақты дамуға көшу; оңтайлы демографиялық саясатты өңдеу және іске асыру; минералды-шикізат ресурстарының тиімді қолдану; теңгерілген энергетика инфрақұрылымын құру; әлем бірлестігінің қызығушылықтарында Әлем мұхиты мен ғарыш кеңістігін зерттеу және қолдану; аштық пен сырқаттармен күресу, есірткілердің таратуын ескерту; артта қалғандықты жеңу; халықаралық лаңкестікпен күресу. Әсері әмбебап сипаттамасына жуық келесі маңызды фактор қырғи-қабақ соғыстан кейін қауіпсіздік болмысын өзгерумен байланысты.

  Осы кезде үш қауіпсіздік үлгілері бар – ұжымдық, жалпыға ортақ және кооперативті. Ұжымдық қауіпсіздіктің басты шартымен уәкілетті қарсылас немесе агрессорға қарсы бағытталған жалпы мақсатпен біріккен және әскери-саяси іс-шаралар жиынтығымен өңделген мемлекет топтарының бары болып табылады. Жалпыға ортақ қауіпсіздік концепциясы халықаралық қауіпсіздіктің көп өлшемді сипаттамасын, сонымен қатар жетекші мемлекеттердің жіңішке тобымен бірге әлем бірлестігінің барлық мүшелерінің заңды қызығушылықтарын есепке алу қажеттілігін көрсетуге арналған. 1990-шы жылдардың ортасынан танымал болған кооперативті қауіпсіздік үлгісі серіктестерінің ойы бойынша бұрыңғы екінің үздік жақтарын жинақтаған. Бір жағынан ол халықаралық қауіпсіздіктің көп өлшемді өзгешелігін мойындайды, басқа жақтан басымдылықтардың нақты иерархиясын орнатып, бастапқы мақсаттарды шешуге халықаралық актерлерді дөптейді.

 Халықаралық қарым-қатынастардың барлық жүйесінің тиісті қызмет етуіне және мемлекеттердің сыртқы саясатының маңыздылығы бұлжытпай өсетін тағы бір жаңа фактор БҰҰ Конференциясымен қабылданған негізінде тұрақты даму концепциясы бар. Егер өткен тарихи ғасырларда адамзат табиғатқа қарсы күресуде ең бастысы күш алуды ойласа, енді биосфераны жақсарту және ғаламшардағы көптеген өмір түрлеріне әсер ету мүмкіндіктерін иеленіп, өзімен-өзі келісімді іздеуге, өркениеттің табиғи негіздерін бұзуды іске асыратын, адамзаттың өмір сүруіне қауіп туғызатын, саяси және әлеуметтік стереотиптерді өзгертуге уақыт келді.

Қандай факторлар бір полярлы әлемнен көп полярлы әлемге көшуіне көрсетеді (3-тен кем емес белгілеңіз).

Заманауи әлем алдында қандай қиындықтар тұр? (5-тен кем емес)

Қандай концепцияны жетекші мемлекеттер ұстану керек?

Сіздің ойыңыз бойынша заманауи әлем шартында қандай жүйе аса тиімді?

 .