» » » Реферат: Су қорын экономикалық бағалау

Реферат: Су қорын экономикалық бағалау

Реферат: Су қорын экономикалық бағалау казакша Реферат: Су қорын экономикалық бағалау на казахском языке
Су қорын экономикалық бағалау
Су ресурстарын экономикалық бағалау: су тұтынушы өндіріс күштерін тиімді орналастыру; суды қорғауға, үнемдеп тиімді пайдалануға экономикалық ынталандыру және оны ұлттық байлық құрамында есептеу үшін қажет болады.
Су ресурстары өзен-су жүйесінде қалыптасады. Суды басқа аудандардан әкелетін су шаруашылық аудандарында шеткі шығын шамасы (З ) су тасымалдаушы құрылым шығыны мен (И ) алынатын суға шығындарды (Q ·З ) пайдаланылатын су ресурстарының көлеміне (Q ) қатынасымен анықталады.
З = ,
мұнда: З , З – су әкелетін және су алынатын аудандарда суға шеткі шығын; Q = Q + Q – су ысырабы қоса есептелген тасымалданатын су көлемі. Іс жүзінде кейде тасымалданатын су көлемі пайдаланылатын көлеміне тең болады (Q = Q ). Мұндай жағдайда шеткі шығын су алынатын аудандағы шама бойынша ысырап пен тасымал шығынын ескеріп анықталады.
З = З ,
мұнда К – су тасымалдаудың пайдалы коэффициенті.
Су үнемдеу шараларын мысалмен қарастырайық. Ең тиімдісін таңдау үшін су үнемдеудің төрт нұсқасы бар делік:
32
Су үнемдеудің тиімді нұсқаларын таңдау
Көрсеткіштер I II III IV
Суды үнемдеуге жұмсалатын тікелей шығындар, тиын/м


4,2

5,0

8,5

10,0
Жоғары ауданда суға шеткі шығын, тиын/м

9,5
9,5
9,5
9,5
Төменгі ауданда суға шеткі шығын, тиын/м

6,0
6,0
6,0
6,0

Есептеулер (С + Е К) келтірілген шығын формуласымен жүргізілген. Таңдаулы нұсқаулар су үнемдеуге жұмсалатын тікелей шығындарды екі ауданнан алынатын судың шеткі шығындарымен салыстырып айқындалады. Тасымалдау кезінде судың ысырабын азайту, су қоймасындағы судың булануын кеміту немесе суды пайдаланушыларға сусыз технологияны қолдану арқылы суды үнемдеуге қол жеткізуге болады.
Қарастырылған мысалда жоғары аудан үшін 1-3 нұсқа бойынша су үнемдеу шығындары тиімді, ал 4-нұсқада тиімсіз. Төменгі аудан үшін 1-2 нұсқалар тиімді.
Ақаба суды тазарту шығынын неғұрлым көп кездесетін ластаушылар бойынша анықтау қажет. Сонымен қатар, судың тазалығына қойылатын қатаң талап ел көп қоныстанған аудандарда, осыған сәйкес шеткі шығын шамасы да, басқа елсіз мекендерге қарағанда жоғары болады.
Су қорының экономикалық бағасы өндіріс күштерін орналастыруға едәуір ықпал етеді. Суға шеткі шығын шамасы бойынша алдымен су көп тұтынатын өндірісті орналастыру ауданы анықталады, ал рента шамасына қарап тиімді су көзі таңдалады. Мысалы, суды көп керек ететін химия өндірісін орналастыру керек делік. Ол үшін жеке облыстар су бассейндерінің шеткі шығын шамасын анықтайды.
33

Талдықорған облысында ол – 12,8 тиын, Павлодарда – 13,6 тиын, Жезқазғанда – 20 тиын.
Суға жұмсалатын шығынды есептемегенде өнімнің бір өлшеміне жұмсалатын шығын 120 теңге. Өнімнің бір өлшеміне 200 м таза су алынады. Сонда Талдықорған облысында өнімнің бір өлшеміне жұмсалатын барлық шығын 120 + (12,8 · 200) = 145,6 теңге.
Павлодар облысында өнімнің өзіндік шығыны 117 теңге болса, суға жұмсалатын шығынмен қоса есептегенде 117 + (13,6 · 200) = 149,2 теңге, Жезқазғанда – 110 + (20 · 200) = 150 теңге болды делік. Суға кететін шығынды есептемегенде, өндірісті Жезқазғанда орналастыру тиімді, ал суға кететін шығынды есептесек, өндірісті Талдықорғанда орналастыру тиімді.
Ренталық бағалау. Табиғат ресурстарын рентамен бағалаудың басқа әдістерге қарағанда артықшылығы бары даусыз. Ренталық қағидаға сәйкес тиімнің екі категориясы ажыратылады: дифференциялдық тиім және ренталық тиім. Дифференциялдық тиім халық шаруашылығының кез келген саласында пайда болуы мүмкін. Табиғат пайдалану салаларының өзінде кез келген дифференциялды тиім рентаға айналмайды. Оны су ресурстарын пайдалануға байланысты алуға болатын тиімнен байқауға болады. Мұнда, әсіресе, өзен жүйелерінде көптеген факторларға байланысты тиімдер өте үлкен шамада ауытқиды. Мысалы, өзеннің суы мол жылы көбірек тиім алуға болады, бірақ ол рента емес, рента табиғи факторға байланысты тұрақты болады. Былайша айтқанда, судың сапасына байланысты тұрақты тиім алынбай, ол тұрақсыз жылдық немесе маусымдық сипатта болса, онда тиімді рента деуге болмайды. Мысалы, күріш алқаптарын суғаруға пайдаланылатын су қоймасын алайық. Гидрологиялық жағдайға байланысты су көлемі, соған сәйкес суды пайдалану әр жылда әр түрлі болады. Суарылатын аудан 1000 га, 1 ц күріштің бағасы – 40 тг, 1 га-ға жұмсалатын шығын 600 тг деп алсақ, дақылдың өнімділігі (түсімі) суғаруға байланысты әр түрлі болады.

34
Егістікке су берудің оңтайлы көлемін таңдау
Жыл 1 2 3 4 5 6 7 8
Жылдың су пайдалану мың м /га

6
6,5
7
7,5
8
8,5
9
9,5
Өнімділігі 18 20 21 22 24 25 23 22,5

Кестеден байқағанымыздай, суғарудың оңтайлы шамасы гектарына 8,5 м болғанда ең жоғары өнімділікке қол жетеді. Суды одан аз берсек, өнімге су жеткіліксіз болады, ал көп берсек те өнімділік артпайды, керісінше, топырақтың тұздануы, эрозиясы өседі.
Оңтайлы шамада суғарғанда ең жоғары тиім аламыз (40 – 25 – 600) = 400000 тг. Суғару нормасын арттырғанда (40 – 225 – 600) – 7000 = 300000, 100000 теңге жоғалтамыз.
Егер 10 жылда жылдың су деңгейіне байланысты суғару нормасы төмендегідей болды десек.

Егістікке әр түрлі көлемде су бергенде дифференциалдық тиім
Жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Жылдың су көлемі, млн м
7 10 8,5 15 6 8 10 7 7,5 12
Су тұтыну мың м /га
7 8,5 8,5 8,5 6 8 8,5 7 7,5 8,5
Өнімділігі, ц/га 21 25 25 25 18 24 25 21 22 25
Дифференциалды тиім, тг 220 380 380 380 100 340 380 220 220 380

1 га суармалы егістікке шаққанда, орташа жылдық дифференциалды тиім 300 теңге. Осы шамадаға тиім ғана рентаны көрсетеді. Одан артық тиім рента емес, тек су мол жылдары алынған қосымша табыс қана.
35
Суды көп пайдаланатын өндірістерді сусыз технологияға ауыстыру үшін оның барлық мүмкіндіктерін егжей-тегжейлі салыстыру қажет. Мысалы, қара металлургия кәсіпорнын алсақ, мұнда таяу жылдарға дейін суды өте көп пайдаланып келді. Сусыз технологияны қолдана бастағаннан кейін, суды жұмыс істетуге қосу бірнеше есе азайды. Бірақ, оның есесіне өндірістің басқа шығындары артты. Сондықтан барлық шығынның ең аз шамасына сәйкес келетін су тұтыну шамасын анықтау қажеттілігі туындайды.
Егер бұл салада бұрын 1 т шойын алу үшін өзіндік құны 15 тиын тұратын 200 м су пайдаланылды, суға кететін шығынды есептемегенде 1 т шойынға жұмсалатын шығын 90 теңге болды десек, жаңа технология бойынша су тұтыну 10 м -ге дейін кеміді, бірақ 1 т шойын қорытуға жұмсалатын шығын 100 теңгеге жетті. Су пайдаланудың оңтайлы нұсқасы жалпы тиімнің ең жоғары шамасын есептеу арқылы әйгіленеді.

Эс = (Z + C W) – (Z + C W ), max
Мұнда:
Э – сусыз технологияны қолданудан алынатын экономикалық тиім;
Z , Z – бұрынғы және жаңа технологиялар бойынша 1 т шойынға жұмсалатын шығын (суға шығынды есептелмегенде);
C – судың өзіндік құны;
W, W – жаңа технология қолданғанға дейін және одан кейін суды тұтыну көлемі.
Сандық мәндерін формулаға келтірсек, мынадай нәтиже шығады:

Э = (90 + 0,15 · 200) – (100 + 0,15 · 10) = 18,5 теңге.



36
Жаңа технологияны қолдану су тұтыну шамасын 20 есе қысқартады және 1 т қорытылған шойынға шаққанда 18,5 теңге тиім береді. Бірақ мұнымен шектеліп қалмай, ең жоғары тиім беретін су тұтыну шамасын анықтауымыз керек.
Сумен жабдықтау технологиясын өзгерту арқылы 1 т шойынға 5 м жұмсауға қол жеткіздік делік. Бірақ, бұл шойын қорыту шығындарын едәуір өсіріп, 125 теңгеге жеткізді. Бұл жағдайдағы тиімді есептесек,

Э = (90 + 0,15 · 200) – (125 + 0,15 · 5) = -5,75 теңге

бұрынғы технологияға қарағанда жалпы шығынның 5,75 теңгеге өскенін көреміз, яғни су пайдалану шамасын 1 т шойынға 5 м -ге дейін жеткізу кәсіпорынға тиімсіз. Есептеу ең жоғары тиім әр тонна шойынға 10 м су қолданғанда болады.
Су ресурстарын экономикалық бағалағанда уақыт факторы да ескерілуі тиіс. Мысалы: су тұтынушыларды қамтамасыз ететін 1 млн м жер асты суы бар. 10 жылдан кейін басқа екі су көздерінен каналмен су әкелінеді. Сондықтан қазіргі бар суды 10 жылға жететіндей етіп тұтынушыларға бөлу керек. Мұның өзінде мүмкін екі нұсқа қарастырылады. Нұсқада әр тұтынушының тиімі өзгермей, тұрақты күйінде қалады, екіншісінде уақыт өткен сайын тиім өзгереді, ол біртіндеп кемиді немесе артады.
1-нұсқа көрсеткіштері
Тұтынушылар 1 2 3 4 5 6
1 м су пайдалану тиімі (теңгемен)
0,15
0,12
0,11
0,10
0,09
0,08
Жылдық су тұтыну көлемі (мың м )

20
30
20
20
30
20

37

2-нұсқа көрсеткіштері
Тұтынушылар Жылдар
1 0,15
0,15 0,14
0,15 0,14
0,15 0,13
0,20 0,13
0,20 0,12
0,20 0,12
0,20 0,10
0,20 0,10
0,20 0,09
0,20
2 0,12
0,12 0,12
0,12 0,1
0,13 0,11
0,13 0,10
0,13 0,10
0,15 0,08
0,16 0,08
0,17 0,07
0,18 0,07
0,19
3 0,11
0,11 0,11
0,11 0,10
0,11 0,10
0,13 0,8
0,13 0,09
0,15 0,07
0,16 0,06
0,17 0,05
0,18 0,04
0,19
4 0,10
0,10 0,09
0,11 0,09
0,12 0,08
0,13 0,08
0,14 0,07
0,14 0,06
0,14 0,05
0,14 0,04
0,15 0,03
0,16
5 0,09
0,09 0,08
0,08 0,08
0,1 0,07
0,1 0,07
0,1 0,06
0,1 0,05
0,12 0,04
0,13 0,03
0,14 0,02
0,15
6 0,08
0,08 0,07
0,08 0,07
0,08 0,06
0,08 0,06
0,08 0,05
0,09 0,04
0,09 0,03
0,12 0,02
0,12 0,01
0,12

Су пайдалану стратегиясы 1 млн м суды 10 жылға тиімі аз тұтынуды шығару арқылы тұтынушыларға бөліп беру, яғни уақыт факторы ескерілуге тиіс.
0-3-жылдары барлық тұтынушылар қанағаттандырылады, су алу шамасы 140 мың м . 4-жылы алты тұтынушының алтыншысы – тиімдісі ең аз су тұтынудан шығарылады, су алу 120 мың м . Бесінші, алтыншы жылдары су алу тағы 30 мың м кемиді, тұтынушылар да біртіндеп қысқарады. Көлемі шектеулі суды осылай бөлу бастапқы жылдары тиімді пайдалануды, ал соңғы жылдары су тапшылығынан құтылуға мүмкіндік береді. Шектеулі су ресурсын шеткі салада тұтынудың тиімділігі Орталық экономика-математика институтында (ЦЭМИ) зерттелді және су қорының жиынтық бағасы мына формуламен анықталады.
R · Q + (1 + E)

мұнда: R - 1 м судан су тұтынудың шеткі саласында алынатын таза тиім;
38
Q - t жылғы су тұтыну;
E – дисконттау коэффициенті. Мұндай жағдайда 1-нұсқада жер асты суы қорының экономикалық бағасы 64200 теңге.
Су пайдалану тиімі біртіндеп кемитін жылдық су пайдалану 0-4 жылдары 140 мың м , бесінші жылдары – 120 мың м , алтыншы жылдары – 70 мың м , сегізінші, тоғызыншы жылдары – 20 мың м . Жиынтық экономикалық бағалау шамасы 51700 теңге, яғни 1-нұсқада төмен. Су пайдалану тиімі біртіндеп артатын 3-нұсқа бойынша оңтайлы су пайдалану төмендегі кестеде берілген.
3-нұсқа оңтайлы су тұтыну
Нұсқа Жылдық су тұтыну мың м /жыл

І 140 140 140 140 120 90 70 50 20 64200
ІІ 140 140 140 140 120 120 70 20 20 51700
ІІІ 140 120 120 120 120 90 70 70 70 79920


3-нұсқада екінші жылы – алтыншы тұтынушы, бесінші жылы – бесінші, жетінші жылы – төртінші тұтынушы суды пайдаланудан шығарылады. Жылдық су пайдалану 70 мың м -ге дейін кемиді және осы деңгей жоспарлы мерзімнің аяғына дейін сақталады. Уақыт факторын ескеріп экономикалық бағалау 79 920 теңге болады. Сонымен, оңтайлы схема таңдалған стратегияға байланысты: алғашқы жылдары көп пайдалану; біркелкі пайдалану; алғашында шектеп, соңынан ұлғайтып пайдалану болуы мүмкін.....



Полную версию материала можете скачать на сайте zharar.com через 30 секунд !!!

Автор: nurgul95 | 98 |


Комментарии для сайта Cackle


Загрузка...
Читайте также
Географиядан сабақ жоспары: Қазақстан Республикасы экономикалық дамуындағы мақсатты көрсеткіштер мен индикаторлар №1 (10 сынып, III тоқсан)
Қысқа мерзімді сабақ жоспары [ҚМЖ] жинағы
Географиядан сабақ жоспары: Қазақстан Республикасы экономикалық дамуындағы мақсатты көрсеткіштер мен индикаторлар №1 (10 сынып, III тоқсан)
Географиядан сабақ жоспары: Қазақстанның су ресурстарына экономикалық баға беру (9 сынып, II тоқсан)
Қысқа мерзімді сабақ жоспары [ҚМЖ] жинағы
Географиядан сабақ жоспары: Қазақстанның су ресурстарына экономикалық баға беру (9 сынып, II тоқсан)
Географиядан сабақ жоспары: Табиғи ресурстарды экономикалық және экологиялық тұрғыдан бағалау (8 сынып, III тоқсан)
Қысқа мерзімді сабақ жоспары [ҚМЖ] жинағы
Географиядан сабақ жоспары: Табиғи ресурстарды экономикалық және экологиялық тұрғыдан бағалау (8 сынып, III тоқсан)
Реферат: Шешім қабылдау және жоспарлау үшін өндірістік шығындарды топтау
Рефераттар жинағы
Реферат: Шешім қабылдау және жоспарлау үшін өндірістік шығындарды топтау
Реферат: Экономика | Экономикалық іс-әрекеттердің нәтижесін өлешу
Рефераттар жинағы
Реферат: Экономика | Экономикалық іс-әрекеттердің нәтижесін өлешу
Реферат: География | Жер қойнауы туралы түсінік
Рефераттар жинағы
Реферат: География | Жер қойнауы туралы түсінік
Реферат: Электроника | БП ның өзіндік бағасын табу
Рефераттар жинағы
Реферат: Электроника | БП ның өзіндік бағасын табу
Курстық жұмыс: Экономика | Жер қойнауы туралы түсінік
Курстық жұмыстар жинағы [дайын, тегін]
Курстық жұмыс: Экономика | Жер қойнауы туралы түсінік

KZ / Рефераттар жинағы, реферат Су қорын экономикалық бағалау туралы реферат казакша на казахском акпарат малимет, реферат Су қорын экономикалық бағалау на казахском языке скачать бесплатно информация, рефераттар жинағы Экология жоспарымен, казакша реферат жоспар, Су қорын экономикалық бағалау, реферат Су қорын экономикалық бағалау туралы реферат казакша на казахском акпарат малимет реферат Су қорын экономикалық бағалау на казахском языке скачать бесплатно информация рефераттар жинағы Экология жоспарымен казакша реферат жоспар Су қорын, Реферат: Су қорын экономикалық бағалау реферат қазақша жоспар қазақша рефераттар сайты тегін referat-kz.kz қазақша рефераттар сайты)) Қазақша Рефераттар жинағы