👈 қаріп өлшемі 👉

Қазақтың 100 поэмасы 4 том


УДК 821.512.122

ББК 84 Қаз 7-5

Қ 17

Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Ақпарат жəне мұрағат комитеті

«Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды

Қ 17 Қазақтың 100 поэмасы / құраст.: Ж.Аймұхамбет, А.Əлімұлы; алғысөзі мен түсініктерін жазған Ж.Аймұхамбет.

– Алматы: «Жазушы», 2013. 4-том. – 376 бет.

ISBN 978-601-200-453-3

 Қазақ поэмаларының төртінші кітабына Т.Əбдірахманова, М.Əлімбаев, Е.Ибраһим, І.Мəмбетовтің поэмаларынан бастап, ХХ ғасырдың 60-жылдарында қазақ поэзиясына жаңа серпін əкелген Мұқағали, Жұмекен, Қадыр, Төлеген, Олжас сынды көрнекті поэ- зия өкілдерінің эпикалық поэзия жанрындағы туындылары топтас- тырылды.

УДК 821.512.122

ББК 84 Қаз 7-5

ISBN 978-601-200-453-3 (4-том)

ISBN 978-601-200-449-6 (ортақ)© «Жазушы» баспасы, 2013

АНАР

(Қырым аңызы негізінде)

О, жарандар, қараңдар, тас жылайды, Тас жылайды аһ ұрып, жас бұлайды. Қаттылықтың белгісі қара тасты Қара түнек қаптады, басты қайғы.

...Тас жылады, қара тас қансырады, Тас жылады, ал қайтып жан шыдады! Ақ алмасты мұқалтқан меңіреу тас Ақ тарыдай иленіп, жаншылады.

О, жарандар, қараңдар, тас жылайды, Тас жылайды, егіліп жас бұлайды.

Қаттылықтың белгісі қара тасты Не мүжіді, неліктен басты қайғы?

I

Тас дегенім, жарандар, тастай адам, Мəнін айтпай қалайша тастай алам. Қызыл тілім көсіліп көр кəнеки Шығарайын жылаған тастан адам.

Шығарайын жəне де адамнан тас, Хикметін айтайын адам нанбас. Баяндасам бар кебін тас адамның Тастан оны еш пенде айыра алмас.

Нəсілі оның Қырымның татарынан, Қаттылығын асырған қатарынан, Қырымгерей есімді хан өтіпті, Тітіреген аймағы қаһарынан.

Қырғын салып, қан кешіп таққа келді, Қай уақытта мұндай хан баққа келді! Хан əкелген қырсық – сор өрттей өршіп, Ел иығы езілер шаққа келді.

Халық қамы қашаннан бүтін еді? Ханнан мейір ел қашан күтіп еді? Аждаһадай ысқырған осы ханнан Халық түгіл, қара жер тітіреді.

Көрінуден Герейге күн де қашқан. Түнермеген сəті жоқ қабақ ашқан. Адамдықпен алысып ата жаудай, Қаттылығын асырды ол қара тастан.

«Герей» десе дəн семіп қауыздағы, Аңыз болды Герей хан ауыздағы. Керегенің көгінен бойы келген

Ер баланы көгендеп бауыздады.

Болады деп күні ертең бақталасым, Қырды осылай елінің жас баласын. Жүрегінен адамның таспа тіліп, Сүйегінен салдырды баспанасын.

Тіршілікте мағына қалмай тірек, Қырым елі қарғады ханды жүдеп. Қан шеңгелдеп анадан туған бейбақ, Бар деймін адамдық десті жүрек.

Тас десеңіз одан да үн шығады, Темір десең, одан да шың шығады. Осы ханның жүрегі киіз болар, Киіз ғана меңіреу тұншығады.

Осылайша елінде шығарған ат, Шавхат, мейір дегендер Герейге жат.

«Киіз жүрек, қара тас Қырымгерей» Аңыз болып əлемге кетті тарап.

Ал қаһардан қайтпады Герей тіптен, Азбанқұлға айналды еркек біткен. Бір ісінен асырды бірін Герей, Желге кетті үміттер онан күткен.

Алдырылып гаремге сұлу біткен, Амалы не соларды азбан күткен. Ыза болып қалпына, қасақы іске Не бір өрім қоштасты тіршілікпен.

Осындайда ауырлап адам жүгі, Таразыда тұрмай ма адамдығы. Су бетіне төгілген қара майдай Көлкіп шығар лезде жамандығы.

Асып кейде Герейден қабандығы, Əйгі болып ханына «адалдығы», Азбанқұлдан шығыпты сақ құлақтар, Қайғысы – тек ішер ас, амандығы.

Хан ордасы өзі бір жатқан қала, Алуан сарай, əртүрлі шеберхана. Мəуелі бак, май гүлі, мөлдір бұлақ Бұратылып ағады күліп қана.

Түйір шаңсыз көк шалғын ұйысады, Жалғыз аяқ құм сүрлеу қиысады.

«Ізгілікке ғана орын болатын жер, Зұлымдықпен қалайша сыйысады».

Деп ойлайсың ішінен, амал бар ма Мекен бопты бұл аймақ қабандарға. Ар билемей адамды, бар билеген, Қолдан құдай жасалған замандарда.

Ортасында орданың биік сарай, Салдырыпты шеберді жиып талай. Хан көңілі табылу қиын болып

Бітті-ау қыршын желкені қиып талай.

Бұл сарайдың дейді екен атын Гарем, Сарай емес, мен мұны түрме дер ем. Көзі түсіп, көңілі ауып жүрмесін деп, Терезесін салдырған кенереден.

Қамалдай бар қабырға биіктігі, Өзінше бар оның да тұйық сыры. Бір-біріне көз болып есік біткен, Бірін өтеді қиғаштап, қиып бірі.

Сарайда бар əртүрлі алпыс бөлме, Қайсыбірі малынған алтын зерге. Алдырылған əр жерден арулардың Мекені бұл Герейге болған пенде.

Дəл жанында бір биік мұнара бар, Бөтен білмес бөгде сыр мұнда да бар. Жылында бір мəртебе ең əдепті

Сұлу шығып аймаққа көзін салар.

Деп аталған ол қыран мұнарасы, Қыранға ұя шынында ұшар басы. Қан мен терін адамның тоя жұтып, Содан шұбар болғандай əрбір тасы.

Бөлме сайын төрт əйел сағы сынық, Қабағынан біреуін біреуі ұғып...

Азбанқұлдың алдында мысық тайын Жорғалайды сорлылар тізе бүгіп.

Көн тулақтай тырысқақ, пейілі тар, Жылан жүріс, зымиян Азбанқұлдар. Надзиратель секілді, əйелдердің Тындырарын анықтап, сол ұқыптар.

Жарығы аз бөлмеде ала көлең Біреуі зер тоқиды, бірі кілем.

Көздің майын тауысып, қазықтай боп Отырады байғұстар қалмай рең.

Қыбыр етсе Азбанқұл сұс қылады, Жеген асын желкеден құстырады. Сегіз өрім, бұзау тіс арқасында Ирелеңдеп, жыландай ысқырады.

Отырмасқа сондықтан амалы жоқ, Ханға ұнаған аз күнгі заманы жоқ. Бір төсеніп тастаған болды көрпе, Көз жасынан өзге айла табары жоқ.

Еркін жылап төге алмай көздің жасын, Амалы не қу тағдыр қор қылған соң. Торықтың деп ажалсыз жан шықпайды, Алған артық Азбанқұл ықыласын.

Міне, осындай ордаңыз қып-қызыл өрт, Жанап кеткен жанына табады дерт.

Қап, əнеки дүлей күш тастады отқа, Ақ балапан аяусыз болар ма мерт!

Үрей ұшты, көз тұнды, құлақ у-шу, Жау келгендей жасанып, көтеріп ту. Дүние тегіс селк етіп шошығандай, Теңіз аунап бүктеліп, шулады су.

Тұнжырады асқар тау өр кеуделі, Ақ қайыңдар тұншыға мөлтеңдеді. Ұясына құс сүңгіп, аңдар қашып, Аспан асты тұрғандай өртенгелі.

...Дауылдатты найзағай шатырлады, Соғысқандай аспанның батырлары. Қарғыс біткен атылып бұршақтайын, Орда үстіне төгіліп жатыр бəрі.

Құзғындардың айналмай олжасына, Айығар ма түнерген сор басына!

Тағы да бір тағдырдың ойыншығы Əбжыланның құлады ордасына.

Ақ балапан құлады, күйді ме əлде, Арашаға тұра алар қандай пенде. Кетер ме екен, япыр-ай, бірге өртеніп, Сыңғырында күмістің сұлу əн де.

Үні шықса ауылды сөгілтетін, Қам көңілді қайсыбір егілтетін.

Бірге өртеніп кетер ме сым саусақтар Сырнайдан күй толқытып, төгілтетін.

Мына меңіреу дүлейге тауып төзім, Əлде аман қалар ма елік сезім.

Төңкергенде жіберер бірге аунатып, Мөлдіреген мойылдай қара көзім.

Қайсар қайрат үлгеріп келіп батыл, Дер ме қарсы жауыңа оқтай атыл. Меңіреу күш меңгере бастағанда, Арашаға түсер ме əлде ақыл.

II

Ақ балапан – Анар қыз ашып көзін, Қайда екенін аңғарып барлап өзін.

«Хан сарайы, жасаған, жазығым не!» –

Сынбаса да майысты берік төзім.

«Еркін құс ем, бұл торға қалай түстім, Уысына тап болдым дүлей күштің». Отырғанда ойланып, аң-таң қалып, Елес берді ұшығы сұмдық істің.

Əзіл-сауық...

Жүректер жүр жарасқан жұбын тауып. Бай мырзасы келіпті Мұса дағы,

Анар қызға жүретін көңілі ауып.

Анар болса міні жоқ тұлғасында, Тоқсан өнер тоғысқан бір басында,

Ауыл болып аялап, əлпештеген

Ай сынды қыз арайлы күн қасында.

Кездеспеген өмірдің азарына, Бұралған əн, бұлбұл күй базарында, Ақтиіндей алаңсыз ару Анар

Отыр ұқсап ақ таңның ажарына.

Қырсық іске бас болған осы кеште, Себеп болды Анар қыз бір егеске. Май құйғандай өршітіп жіберді өзі, Тыйым салмай тұтанған ерегіске.

Мал буына семірген Мұса мырза, Қарасын ба ыңғайлы, ыңғайсызға. Əлімге кеп зілденіп сөз тастады Төрде жақын отырған Анар қызға:

  • Қашан болсын, япыр-ау, осы Əлім, Көлденеңдеп жүресің білмей əлің. Мынау орын менікі, қағыл былай, Өрең жетпеске ұмтылма, жайың мəлім.
  • Мұса мырза, білсеңші сөйлер сөзің, Ерте туып, кеш қалып жүрген өзің.

Қыз біткенге ен тағып қойып па едің, Өңмендейсің, өзеуреп, сүзіп көзің.

Саған қалған жайым жоқ сынға салар, Өзін, де ойла əліңді сынаса алар.

Сақтап едім қасымнан десе орын, Өзі айтсын отыр ғой, міне Анар.

Байекеңе мына сөз тиді қатты,

«Бұлай деуге бұл малай қалай батты», Сөз таба алмай булығып қаны ойнап, Мұса мырза тұтанып келе жатты.

Анар соны сезді де араласты:

    • Мұндай керіс, жігіттер, жарамас-ты. Мынау əнге үш ауыз өлең тауып, Кəне қайсың айтасың табан асты.

Қисыны жоқ қиынға, салып өрге, Бос тепеңдеп торымен түспей терге. Ер намысы бар жігіт өнерімен

Өз мерейін асырып шықсын төрге.

...Өлең тауып табанда шырқап əнін, Бойында бар танытты жігіт нəрін. Қолы қысқа болғанмен, жаны дарқан, Жүре-тұғын келтіріп жиын сəнін.

Ал Мұса мақұрым еді əн мен күйден, Ашу кернеп, түтігіп шықты үйден.

Шырпы дайын тұтанғыш, ызақор жан, Атқармақты сұмдығын ішке түйген.

Өз басына Анардың болып кекті,

«Заржақ ит» деп Əлімді сыбап сөкті. Үйіне кеп ат мініп, аял қылмай, Қайдасың деп хан сарай жүріп кетті.

Жаңа шыққан жапырып жасыл қауды, Жара шауып келеді Сабын тауды.

Екпінімен жер соғып, екіленіп, Қуып келе жатқандай қалың жауды.

Қарақшыдай жамылып қара түнді, Қара ниет барады, аяр кімді.

Жауыздыққа жəрдемші болмайын деп, Түн тылсымға айналды, жел де тынды.

Қадам алға баспасын қарап алмай, Ажал мейлі тілесе қойсын жалмай.

Түнек ойды тұнжыр түн тұншықтырсын, Деді ме əлде ақ бетін бүркеді ай.

Басқа-көзге төпелеп теңбіл көкті, Ақ көбікке малынтып терін төкті. Зауал жолап көрген бе мұндайларға, Түн жарымда ордаға келіп жетті...

Зұлымдыққа Мұсаны барады деп, Ойламаған сауықтан тарады топ. Үйіне кеп жайғасып жатты Анар, Қара ниет, қара істен хабары жоқ.

Алынатын бардай-ақ қамал мұнда, Төрт-бес кісі, Мұса бар топ алдында. Шырт ұйқыда алаңсыз жатқан қызды Жөнеді алып жұмарлап таң алдында.

Өңі ме бұл білмейді, əлде түсі, Əлде зұлым біреудің қасақы ісі. Арашасыз қыз байғұс кете барды, Ес-түсі жоқ, аярлық халде кісі.

Ат үстінде көлденең, құйын жүріс, Бас тұмшада, ала алмай бітті тыныс. Əлсізге кім күшті емес, бұлқынғанға

Босатар ма қақпандай қолдар «құрыш».

Күш кімде, іс соныкі бəрі сыйған, Теріс деп бұларды кім бар тыйған. Шалажансар, өлімші сол бетінен Тəулік жатып қыз есін азар жиған.

Оймен сезіп, міне, осы болған істі,

«Мұсадан», – деп түйді Анар қайрап тісті. Не де болса ақырын көрмек болып, Ширап бойға жиды бар қайрат-күшті.

«Қандай тағдыр алдыма құрмақ тезін», Құйынша ұйтқып құбылып, жүйрік сезім Жағадан ап, ой қамап отырғанда,

Біреу кірді өң менен қадап көзін.

Қабақтары түксиген шүңірек көз, Дерсің түсін сандықта сарғайған без, Майланбаған қайыстай қатып-семіп, Тіл кескендей сазарып қатпайды сөз.

Ақ шапаны, басында сəлдесі бар, Əлде жынды белгісіз əлде есі бар. Атбегідей айналып көрді Анарды, Дерсің қояр апарып көрмесі бар.

Сатып алар мал дайын қарады кеп, Шыдады Анар бұл қайтпек болады деп. Обыр көзі тінткілеп тұла бойын, Жұтардай боп тесіліп барады жеп.

Шығып кетіп бір кезде кайта келді, Жібек шапан Анарға желек берді. Бөтен көзден тасалап, ұрлық малдай, Бетін бүркеп жетелеп жөнеп берді.

Жетектеді, қыз байғұс дедектеді, Сайға тимей аяғы безектеді.

«Қайда барам, мына сұм не қылмақшы, О, жасаған бере көр медет», – деді.

Келеді ол аяғын əрең басып, Буындары дірілдеп, қаны қашып, Қанша өжет болғанмен жүрексінді Кіргізгенде сарайға есік ашып.

Тағдыр жазса, адамның келмес жері Болмайды ғой пенденің көрмес кері. Зергер шалдың қыш үйін берер ме Анар, Бұл сарайға сəулетті зер кестелі.

Өтті Анар сарайды көзбен шолып, Алтынға аптап, күміспен қойған өріп. Шебер ойған сүйектен биік сəкі,

Хан тақыты болар деп қойды жорып.

Алтын шабақ шоршыған əдемі «көл», Шақырғандай шыраймен деп мені көр. Ортасына сарайдың орнығыпты, Көрініп тұр кеп маңдай төккені тер.

Иығына көтерген алтын құбыр, Арудың тұр жүзінде өзгеше нұр. Өшпес мəңгі өмірдің белгісіндей Құмырадан мөлдір су төгіліп тұр.

«Көл» жиегін көмкерген ақ мрамор Ақ мрамор – би орны аққұла бір.

Хан көңілін көтерер шақтарында, Аққұба қыз киіктей ақты не бір.

Өзі көрген гүлдерден өзге мүлде, Аңтарыла қарады қызыл гүлге. Бір сəт қалпын ұмытып ерке көңіл Қыз назары жүгірді бірден-бірге.

Осылайша əрнені көзбен шолып, Мағынасын, мəнісін ойша жорып. Жүрген Анар хан келіп қай уақыттан Сезбей қалды тұрғанын мұны торып.

Қыз елестеп көзіне қызыл шоқ боп, Хан жөнелді көргеннен көбелек боп.

Көңілі ауғанын меншіктеп үйренген жан, Қызыл көрген қарғадай тиді өктеп.

«Кел, аруым», – деді ол жайды құшақ. Көптен бергі етене жанға ұқсап.

Жалт қарады Анар қыз сол қараспен Ханыңызды тапжылтпай қойды тұсап.

Жаңа ғана арманы алға асқандай, Хан көңілі ашықты айлы аспандай Ұшырасқан көздерден от шашырап, Аждаһа мен ақтиін арбасқандай.

«Пай-пай, неткен көз еді алдаспандай, Жан қысылып, қан ұйып, тер басқандай. Не боп барам, қай жаққа қашты қуат,

Не сиқыр бар бұл қызда мен сасқандай.

Бұл не қылған, япыр-ау, өктем пішін, Көзіменен барлатып маған ішін.

Қалай ғана бетіме келе алды», – деп Хан сілкінді, суытып алды түсін.

Іздегенге сұраған, кел дескендей, Қадалысқан көздері жер тескендей. Айбат шегіп, барласып, ысқырысып, Ізгілік пен зұлымдық белдескендей.

«Қайтсем екен қылығын мынау жанның, (Кері қақты ұсынған қолын ханның.) Алтын табақ ішінен шоршып түскен,

Ит басындай көрдің бе керін халдің.

Өмірімде көрмеген болды аза, Ел білмеген рауа кессем жаза.

«Өлер бала зиратқа» дегендейін, Кесірлігің басыңа жетер таза.

Шығарсам бақ үйдіріп, көзіңді ойып, Жіберсем бе өзіңді мүлде жойып.

Күтушіге күтуші, күңнің күңі Етейін бе табаның тіліп қойып.

Тағысындай тəкаппар иесіз құздың, Кешірсем бе қылығын кесір қыздың». Көк бауырдай көгеріп хан түтікті Кескінінен ызғары есіп күздің.

Келді Анар осылай хан алдына,

«Хан осы ма шықпайтын жан алдына. Ауылдағы ат бағар ғой бір,

Десем ерек пендеден жаралды ма.

Шығып кеткен көзін-ай шарасынан, Жанды ықтырып осылай қарасынан Үйренген-ау. Бар екен тұмсығы да Айырғысыз қарғаның баласынан.

Ел ұятын, ұжданын жатқан тонап, Осы екен ғой сиқырлы толмас қорап. Ханымыз деп шоқитып тақыт беріп, Қойған екен қабанды жібекке орап.

Амалың не осыған түссе күнің, Алған екен сыртына салып түгін.

«Қырық кісінің ақылы ханда» дейді, Рас болса білерміз танып бүгін.

Ақ ботаға қара нар салып жүгін, Танытқан соң өзінің «алыптығын». Бұраң еткен алдында бұраң белден Дəндегенің білемін анықтығын.

Таққа келдің, қырсық-сор ала келдің Оба дайын елге ойран сала келдің, Саған пенде болғанша кесер басым, Кірсін дағы койнына қара жердің».

Хан мен Анар осылай ұшырасты, Қыздан шырай көрмеген, ықыласты. Бір сəт Анар алдында айбарлы хан, Бет пердесін сыпырды, шынын ашты:

  • Күш жұмсасам уысқа алар едім, Бір шерткеннен өзіңде қалар ма едің! Қалауыма қасыма ап құшып, сүйіп, Балапан қып бауырыма салар едім.

Аяулыңды бойыңнан алар едім, Қызығыңа осылай қанар едім. Басылған соң құмарым өлекседей, Қара құлдың бауырына барар едің.

Сезесің мен бұған бармасын? Қара түгіл, мені қай хан басыңды! Жанға істеп көрмеген ықыласым, Мен əкелдім алдыңа хан басымды.

Енді шыдар жайым жоқ, кеш, аруым, Бұдан ары кергісең кеш қалуың.

Əр асауға лайық тұсауым бар, Мұны дағы алғайсың еске, аруым.

Бұл ұядан енді ұша алмасыңды, Білесің ғой қайырылып бармасы. Еркінменен қабылда хан иенді, Кел, аруым, қоялық арбасуды, –

Деп тағы да Анарға хан ұмтылды. Қозғалмастан орнында Анар тұрды. Кірпіктері найзалап, көзі от шашып, Ханды қайта тағына алып ұрды.

Тізе бүкпей тұрды қыз имей басын, Қабылдамай Герейдің ықыласын. Хан тұтанып шақырды бір жендетін, Қыздың сырын өңінен оқыған соң.

Иек қақты, ұры иттей жылмаң жүзді, Кірген жендет жалаңдап бағып ізді. Қозы арқалап қашқан дəл бөрідейін Иығына жөнелді салып қызды.

Түнектей бір апанға алып кірді.

Хан зынданын қыз оймен танып білді. Қажымасын сездіріп қайсар жанның, Қара көзі от болып жанып тұрды.

«Хан жарлығын екі еткен жоқ-ты еркек... Кінə өзіңнен, бойжеткен, сазаң сол», – деп, Тамақ кенеп, тамсанып сəл тұрды да, Жапты есікті, жайына кетті жендет.

Хан қорлығын бойына дарытпастан, Паң, тəкаппар қалды Анар қорықпастан. Қыз назарын өзіне алды бұрып,

Тылсым зындан жасаған ойып тастан.

Қабырғасы теп-тегіс көк жалтыр тас, Биігіне көз салсаң айналар бас.

Кенереден түскен бір əлсіз сəуле, Қарау түгіл жақындап барып болмас.

Төргі жағы жақпар тас, ылди сыз, Ысыл, сыбдыр, шиқыл бар бір белгісіз. Тоңазыды бойы да, аяқталды,

Бір тасқа кеп шоқиып отырды қыз.

Сəуле əлсіреп, біртіндеп түнек басты, Қалтырады, Анардан үрей қашты.

Бірі шоршып, жорғалап, бірі ыршып, Жылан-шаян боп кетті аяқасты.

Сезіп дене тітіреп Анар састы, Ар үшін жан ажалға тікті басты.

Жан қиналса қарманбай қалар ма адам, Аумақты бір тапты əрең тікше тасты.

Тасқа шығып тұрды Анар етпей қыбыр, Шұбатылып жорғалап жыландар жүр. Отыра алмай орнығып, тізе бүкпей, Көзден атты керер таң, қыз шыдап тұр.

Зындан іші бозарды атты да таң, Сəуле түсті сан даудан сыздықтаған. Түні бойғы ысылдың сыры ашылды, Мəні-жайын түнекте қыз ұқпаған.

Елестетіп ертекте қас алыпты, Екі жылан ажалға қасқарыпты. Өліспес беріспес қанды шайқас Арасында бұлардың басталыпты.

Дегендейін өлтірмей қойман тірі, Ұзын дене орап ап бірін-бірі...

Шиеленіп, күрмеліп, ширатылып, Түйін жіптей домалап қалды міні.

Тас шыдамай домалап шақыр-шақыр, Тіс пышақтай осқылап өтіп жатыр.

Жұлынған ет денеден кесек-кесек, Бір-бірінің аузында кетіп жатыр.

Бірі өктеп азуын бата түйреп, Бірі қатты жаралы дене күйреп.

Қызыл қаннан таспа жол із қалдырып, Қашты əлсіреп денесін зорға сүйреп.

Жан иесі көрмейтін бар ма азап, Өз əлінше тағдырға бəрі мазақ... Əрең жетіп Анардың дəл алдына Əлгі жылан құлады, міне, ғажап!

Мұны не деп сорлы қыз жорымақшы, Қалайда да жыланның жолы қатты.

Маған деген жақсылық нышаны емес, Деп қыз ойы теңіздей толқын атты.

Жеңген жылан өкшелеп келе жатты, Қыз жанына оның суық сұсы батты.

«Маған келе жатыр» деп жалған ұғып, Естен танып, қыз құлап түсті қатты.

Қорқатын атасаң жылан атын, Үрейленіп жоғалтты қыз тағатын. Анар тұрған тік тастың іргесінен Сыздықтап бір болымсыз су ағатын.

Бетке алғанда тікше тас қыз панасын, Су болатын жыландар нысанасы.

Бірі жетпей жолда қап, бірі жетті, Қайдан білсін сорлы қыз бұл арасын.

Талықсыған титтей үн шығармастан, Айырғысыз жатты Анар тілсіз тастан. Қанша жатты кім білсін, көзін ашты, Басында отыр хан сипап қолаң шаштан.

Жатқан жері жиһазды шағын бөлме, Мамық төсек малынтып жайған төрге. Елік орғып орнынан атып тұрды, Қалай келдім дегендей мынау жерге.

Дүлей күшке сорлы қыз болған пенде, Жан қысылып малынып қара терге.

Аяқ басып тұра алмай əлі құрып, Қайта құлап, сылқ етіп түсті жерге.

III

Содан бері таң атып, күндер батты, Жаны бар да жайы жоқ Анар жатты. Толқын бермей томсарған көк теңіздей Шымырлаған тереңнен тұнып қатты.

Істер айла-амал жоқ, іштен тынып, Не боларын тағдыры жатыр біліп.

«Хан шеңгелі белгілі кілтсіз қақпан, Құтылу жоқ дүниеде тірі жүріп».

Жаннан безіп жастайын өлу киын, Тірі жүріп қорлықты керу қиын.

Торлап, тұнжыр ой қамап тұмандайын, Сорлы қыздың күн-түні жеді миын.

Жанашыр жоқ жанында берер кеңес, Құдай аяп көз жасын көрер емес.

Айықтырып азаптан арашалап, Ажал дағы оп-оңай келер емес.

Табыттағы мəйіттей жүзі суық, Ылғи ойда жатады көзін жұмып.

Ажарынан түңіліп хан тұрады, Тіл қатуға бата алмай келіп жуық.

Кейде шығар телміріп тұрып-тұрып, Кейде ашулы бүркіттей алар бүріп. Түйілсе де, түтуден лəззат қайсы... Қылар қайран таба алмай, амал құрып.

Тағына кеп қомдайды ой қанатын: Ісі бопты-ау енді бұл ойланатын.

Қолын қағып кім мұның көрді бұрын, Көзі түскен жүректе той болатын.

Бұл қақпаны сан ару ашатын, Тосырқайтын, томсарып қашатын,

Тас зынданда үш түнеп шыққаннан соң, Хан бүркіттей бауырына басатын.

Не болмаса тез суып үлгеретін, Таңсық асын татпастан жиренетін. Ит иіскемес хан түгіл, арам астай Сорлы сұлу көз түртті күйге енетін.

Қайсыбірін күшпенен күйрететін, Қайсыбірін ызбармен үйрететін. Таза емес деп таңбалап, масқаралап, Көнбегенін найзаға түйрететін.

Анар үшін мен бұған бара алмаймын, Өз қолымды қылышпен қаға алмаймын. Тыныс демім, жан жүйем секілді ол, Сəл ұзасам қасынан алаңдаймын.

Бір қарасам көзімді ала алмаймын, Қарамас күш бойымнан таба алмаймын.

Мен көрмеген Анар қыз асыл екен! Жалбарынсам əнге жаны ашыр ма екен!

О, дариға-ай, кінəлі əлде мынау

Батар күндей еңкейген жасым ба екен!

Тұңғыш рет осылай торықты хан, Қыздан бойын тия алмас болыпты хан. Өзі сезіп-білмеген өмірінде

Оқшау, бөгде бір күйге жолықты хан.

Күш жоқ дейтін өзімнен құдіретті, Хан қаһардан айырылды, күйі кетті. Делбе жылқы секілді айналсоқтап, Қыз қасына баруды жиілетті.

Хан өйтті деп қыз бері қарамады, Асқынған дерт бойынан тарамады. Құса жеңді, күннен-күн төмендеді, Аяқ басып тұруға жарамады.

Сұлық жатқан қалпынан тұра алмады, Нəр татпады не сусын сұрамады.

Науқас бір күн бұзылды əкесінің Құлағына естіліп жылағаны.

Əлдекімнің көз алмай елесінен, Бірде іздеп үзілген əн есімін.

Бірде: «Көке, мен мұнда, мұндамын», – деп Ұзақты күн сөйлесіп əкесімен.

Бірде елестеп көзіне құрбылары, Ойран-асыр сəн-сауық құрды бəрі.

«Бір əн салып жіберші, Анар», – десіп, Ортаға алып қиылып тұрды бəрі.

Бірде елес береді ауыл-аймақ, Бірде толқын төсінде салып ойнақ. Бірде елестеп көзіне ата-анасы, Ұмтылады жан көке, апатайлап.

Бірде түнек елестеп, бірде жылан, Бірде азбан, бірде хан төніп тұрған, Жаны шошып ышқына қысылады, Жауыздыққа байланған сорлы құрбан.

Сандырақтап осылай үш күн сайрап, Əлдекімге өшігіп, тісін қайрап.

Жатты да кеп жалынды əкесіне

«Мені дағы ала кет көкетайлап».

Өмірменен қоштасты, үзді мүлде, Əлде разы, ұқсайды жүзі гүлге.

«Жүр», – деді де манаурап кетті ұйықтап, Əкесімен ақтық дем үзді бірге.

Міне, осылай өмірден өтті Анар қыз, Анар десең анардай ақ манар қыз.

Қаршығадай қасқарып соңғы сəтін Қабылдады қайратпен жапа-жалғыз.

...Анар қыздың əкесі зергер еді, Қырықты өткеріп елуге келген еді. Үш жыл бұрын жұбайын таза арулап, Қимаса да «Тəңірге» берген еді.

«Тірі болса қасымда жалғыз қызым, Дүнием түгел, жанғаны бақ жұлдызым. Аяулымнан ақ малтам қалған сарқыт», Деп дүкенде өткізген күндіз-түнін.

Жұлдызы өшті, жай түсті сорлы шалға, Не өнеді Мұсаны күн-түн қарға.

Ақылынан алжасып кетті зергер, Тағдыр дейді мұны да, амал бар ма!

Ылғи күтіп жүреді алаңдайды, Ботам, Анар, Анаржан, баламды. Тауға шығып келеді, дөңнен асып, Бірақ сорлы Анарын таба алмайды.

Даттамайды жат қылып бар құдайды, Үндемейді сабырын сарқымайды.

Ылғи іздеу. Көрдің бе Анарды деп, Он кездессең күніне он сұрайды.

Дыбыс шықса сырнайдан жүгіреді, Əркімнің бір бетіне үңіледі.

Бірде танып, сорлы əке бір танымай, Тани қалса торығып, түңіледі.

Тыста болса, Анар деп үйге жетеді, Үйде болса, Анар деп тысқа кетеді. Байыз таппай, безілдеп, Анарды іздеп, Таңы атып, сорлының күні өтеді.

Мұндай халде сорлыға күтім қайда, Таза киім қалмады бүтін бойда.

Ұйқы ұйықтау, ас ішу болды ұмыт, Тірлік қамы түгелдей қалды жайға.

Сорлы шебер ағаштан түйін түйген, Сом темірден биязы жіп иірген.

Алып кеуде, апай төс – бүгін аруақ, Жалғызым зар салып, жаны күйген.

«Ханға Анарды апарған көзі қиып, Семірген ит арамнан дүние жиып», – Деп ел-жұрты Мұсаны қарғап-сілеп, Зергер қоса көзіне болды күйік.

Қақпақыл қып кездессе құрбылары, Бұғалықтап, сөз тұзақ құрды бəрі. Екі кісі бас қосқан жерге Мұса Бара алмайтын мүсəпір жүрді халы.

Өзі ашушаң, ызақор, дөкір Мұса, Одан бетер булығып болды құса. Ел есіне түсіріп ербеңдеді,

Деп зергерден құтылмақ қалай қылса.

Осы оймен тұзақты құрды Мұса, Қыбын андып зергердің жүрді Мұса. Шалды байлап, төсекте тұншықтырып, О дүниеге жіберіп тынды Мұса.

«Зыр жүгіріп жүретін күндіз-түні,

Бұл не болды шықпайды зергер үні», – Деп іздеген қауымға тағы да бір Сұмдық істің əйгілі болды шыны.

Жұрт жиылды жерлеуге зергер шалды, Жүсіп атты ауылда кəрі бар-ды.

«Көп бейітке зергерді қою күнə», –

Деп Қареке бұларға хабар салды.

«Күнəсі не, зергерде қандай жазық?» – Деп кім батып сұрасын тергеп-қазып. Бір төбенің үстіне жалғыз өзін

Қойды апарып қабырын терең қазып.

Бір ғажапты көрдім деп біреу анық, Біреу нанбай жүреді, біреу нанып.

Бас жағынан зергердің жалғыз түп гүл Күндіз өшіп тұрады, түнде жанып.

Он қолы өнер жан еді жас шағынан, Момындығы басымды асқағынан.

Иманды екен бейшара күнəдан пəк, Алла шырақ жағыпты бас жағынан.

Кеткен тарап аймаққа аңыз болып, Гүлді осылай үлкендер қойды жорып. Көрмек болып көзімен Мұса бір күн Іңірден кеп қабырды жүрді торып.

Бет алған соң кештетіп моласына, Күдіктеніп зергердің қазасына, Жүретін ауылдың адамдары Жасырынды жақын кеп дөң астына.

Дөң астында жатты олар бақылады, Тапжылмастан Мұса да жатыр əлі. Дана қарттың басындай бозқырау гүл Бірте-бірте жанды да жарқырады.

Мұса мұндай ғажапты көрмегендей, Тұла бойын ашу-кек кернегендей.

Бірде шырақ, бірде гүл, бірде Анар, Мықты болсаң жақындап кел дегендей.

Қоңырау гүл құбылып алаулады, Кемпірқосақ сызылып тараулары. Зұлымдықтың киесі қонған Мұса Жарылардай тұтанып, танаулады.

Бай кісіде қашанда өктем көңіл, Бөгет бар ма ол үшін бəрі жеңіл. Бөренені бұтадай көрер емес, Жемін жеуге ауытқып кеткен көңіл.

Алай-түлей кеткендей құздар құлап, Гүріл үнді естіген тұнды құлақ.

Сабағына қол тие берген сəтте, Ұшып түсті зұлымдық, жатты сұлап...

IV

Абайсызда төсеген оққа маңдай, Өтті Анар аяулы ақ маралдай.

Қара киіп Қырымның табиғаты, Аза тұтып аруын жоқтағандай.

Бұлттан қара салынып күн күйінді, Қырым тауы түсіріп тұрды иінді. Қарауылда түнеріп қалың орман, Түнек болып тылсымдай түн түйілді.

Бір мөлт етіп тынды да көл күрсінді, Жылағандай тұншығып жел күрсінді.

Табиғаттың бұл күйі сұлулықтың Азасына қойылған белгі сынды.

Анар өтті, Герейге қайғы жетті, Бойда қуат бор болып, қайрат кетті.

Темір де емес, тас та емес, киіз де емес, Адам екен хан Герей ет жүректі.

Ет жүректің өзіне ұнайтыны Болады екен қалайтын, сұрайтыны. Қуанышы, кейісі, сүйсінері,

Қара тұтып қайғырса, жылайтыны.

Ханыңызға отыр бұл жаңа жетіп, Тұңғыш рет кары еріп, мұзы кетіп. Алпысқа аяқ басқанда туған айы Батты ханды қайғыға душар етіп.

Себеп болды өзінің тас зынданы, Қосымша боп айбары, тас ызғары. Жауқазынды жайпаған хан жылайды Тұңғыш батып өмірдің ащы зары.

Қалай ғана отырмын бұған төзіп, Деген ой жеп Герейдің жанын езіп. Жасы еңкейіп кеткенде жар сүюдің Қиындығын ойланып, енді сезіп.

Ой хой, тіпті сол ғана болса етті, Ақ балапан қолына қонса етті.

Көріп жүрер көпсініп көлеңкесін, Қайран ару қазасы құса етті...

Бір соғыста тұтқын боп келген шеттен, Күзгі шөптей сарғайып күні өткен.

Хан қолында құлдықта Омар дейтін Шебер бар-ды он қолдан өнер төккен.

Хан шақырды! Зəресі кетті Омар, Қалт-құлт етіп алдына жетті Омар. Сенерін де сенбесін білмей қалды Хан тағында отыр бір қатқан томар.

Салғандай-ақ басына темір тезді, Сүйеп қолмен мүлгиді жұмып көзді. Сорғалайды сақалдан алты тарам жас, Ханның жайын түсінді Омар сезді.

«Жеңіс болып үнемі тойлағаның, Хан басыңмен қары істі қоймағаның, Қартайғанда басыңа жеткен екен», – Деп Омар тұр айта алмай ойлағанын.

Ханда да адам қайғысы болады екен, Жүзі дерттен сарғайып оңады екен. Тұтқасынан тірліктің айырылса ол да Ет жүрегі қансырап солады екен.

Ерте сөнген Анардай бақытына Хан қапада отырып тақытында, Көз жұмулы қалпында етті жарлық:

  • Ал шеберім өнерің тағы сында.

Арнамақпын бір белгі ғашық жарға, Ұқсамасын ел білген асылдарға!

Күллі əлемді күңірентіп, қайғымды алып Барар болсын, шеберім, ғасырларға.

  • Құп, хан ием! Арнайын қандай жанға? Ару ма еді ұқсаған атар таңға?
  • Оның қандай екенін сен білмейсің, Оқыс сөйлеп, шеберім, тиме жанға.

Жастығы оның жауқазын гүлдей еді, Ол кірпігін түсірсе, түндей еді.

Жалт қараса, жалт еткен жанары оның Ақ шағырмақ көктемгі күндей еді.

Шынар тұлға, бұралған қыпша белі, Ұяң жаны көгершін құстай еді, Нəзіктігі жаздағы жібек самал, Маржан дерсің төгілген шықса лебі.

Еркелігі күнəсіз жас баладай, Мейірімі жаны ізгі жақсы анадай. Тал бойыңды талдырып магниттей Тартып тұрар ажары ақ танадай.

Хан еңіреп тауыспай Анарды айтып,

«Ондай жанды бұл енді табар қайтып...» Омар ойда: «Япыр-ай сен жібісең, Егілместен қара тас қалар кайтып. ..

Құдайым боп адамдық еркімді алдың, Құл деп қорлап етіме таңба салдың.

Отанымнан айырып ел-жұртымнан, Аяулыма айтқан ант – сертімді алдың.

Ұстамақ ең тұтқасын дүниенің, Атақ-даңқтың, нəпсінің құлы едің. Өзге түгіл қайырылмас ата-анаңа, Темір емес, тас емес, киіз едің.

Адамдығымды ескерттім, қарсы баттым, Айыптадың сол үшін қамшылаттың.

Саған ұқсап сорғалап жас төкпедім, Жүрегімді жаралап, қансыраттың.

Сен жыласаң, бұл өмір кеңігені, Сен жыласаң, сор кейін шегінгені. Сен жыласаң, жайлаған бұл өлкені, Тізе бүгіп, зұлымдық жеңілгені.

О, жылайды, күңіреніп хан жылайды, Хан жылайды, қалайша тас шықпайды. Қара тас хан жыласа, өзге жанда Толқымай ма теңіздей ащы қайғы.

О, жыласын, жыласаң, хан жыласын, Қара жүрек үзілсін, қансырасын.

Менің дағы қасірет-қайғымды айтып, Қара мылқау, мелшиген тас жыласын.

Ол ұрпақтан-ұрпаққа барар болсын, Əр жүрекке өз жолын табар болсын, Қаратас хан, Қыз Анар, Өнерлі Омар Аңыз болып əлемге тарар болсын».

Өмірінде бір алқап «жаратқанды...» Ыза-кекке қайралған болат жанды, Сілкінді Омар қайғысы ханға көшіп, Құзға қонар қырандай қанаттанды.

Жанды орар жанатқа, көзді көмер, Сиқыр десең болар ма шіркін өнер! Өнерлі қолында шырпыдайын

Бөрене ұшып, доптайын тау дөңгелер.

Өнерлі қол өліге жан бермей ме, Көріксіз көктемдей сəн бермей ме. Келістіріп қалауын, қар тұтатып, Өлмес азық өмірге нəр бермей ме?

Міне, осындай шебер қол қан жылатып, Көкірегіне зəр жасын тамшылатып.

Қара тасты егілтіп, елжіретіп, Хан алдына əкелді қансыратып.

Ас үстелдей аумағы ақ мрамор, Ақ мрамор бетінде аққұла сыр.

Жұп емес, тақ махаббат белгісі етіп, Ойып салған бір ғана ақ қылаң гүл.

Гүлге ойып түсірген адам көзін, Бейнелеген көз емес, мұңның өзін. Мөлтеңдесе суырып жүрегіңді, Дəтің шыдап таппайды жаның төзім.

Үнсіз аққан секілді жылым бұлақ, Көрмек емес бұл көздің жасы құрғап. Баяу жылжып ыстық жас бетін жуып, Меңіреу тас тұрады мəңгі жылап.

Мұның дағы сыры бар, емес тегін: Қорғасын жас құйылып аш өзегін Өрт есінде, тамшылай тесіп өтсін Хан қайғысы өтесін халық кегін.

Жəне баяу азапқа тамшы басым, Күндіз-түні тынбасын, тамшыласын. Ай да емес, жыл да емес, ғасырларға Жетсін азап. Жүрегін жаншыласын.

Деген шебер «аянбай ханы үшін» Бір шетіне ұлудың салды түсін. Ұлу – күдік символы. Күдік еніп,

Жегідей жеп, тырнасын ханның ішін.

Ол кейінге қомсынып қарар болсын, Алдағысын күдікке алар болсын.

Тірі жанның алмаған ықыласын Зая өмірі азапқа салар болсын.

Міне, осылай тындырды шебер ісін Мақұлдады, ұнады ханға мүсін.

Сарайының төріне орнатқызды Күнде көріп, еске алып жүру үшін.

Зар жылаған мүсінді жұртта ұнатты,

«Көз жасынан фонтан», – деп берді атты Қай уақытта қамауға өнер сыйған, Бостандықтың қанатын Омар қақты.

Қырымда Бақшасарай хан сарайы, Басынан өткерген жер ол талайды. Аттасаң табалдырығын сол сарайдың, Бетіңе жаутаң қағып мұң қарайды.

Бұл сарай сыр сөйлейді ғасырлардан, Адамның еркіндігі асыл арман.

Болған жер – күштіге ұя, күш сізге көр, Қиянат тағдыр деген тосып алдан.

Сыр сөйлеп əр кірпіші сонау жылдан, Арулар айуандыққа болған құрбан.

Қызығып маған, менің бақытыма Секілді гаремінен қарап тұрған.

Баяндап барлық, жайын біз не етелік, Тарихта қалған жайлар ірге теуіп.

Күнəсін көне күннің көрген айғақ –

Азарға Бақшасарай тұр көтеріп.

Көз жасы фонтан соның бір куəсі, Бұл күнде аңыз болған елге расы. Əлі түр зар еңіреп сол сарайда Құрғамай сан ғасырға көзден жасы.

Жылатып қара тасты зар илеткен, Кім білсін өнер күшін құрмет еткен. Əлі тұр қос раушан тас төсінде Кезінде ұлы ақын қойып кеткен.

ЕСТАЙ – ҚОРЛАН

Кілт

Əн мен жыр қызымыздай ұзатылған, Алмай ма кір жұқтырып өз атына?

Жақты ма қайын жұртқа, жақпады ма, Табылар құптайтын да, бұзатын да.

«Өгейсіп жүр ме екен, – деп, – бөтен жерде?» Ата-ана уайымдар қыз хақында.

Ақын да қыз ұзатқан ата-анадай, Алаңдар өзі ұзатқан сөз атына.

Əн «Хорлан» атанған жоқ күйік пенде, Өзіндей Хорлан қыздың сүйікті елге! Көтеріп əкетті ел биік белге, Тыңдаймыз ұйып сен де, ұйып мен де.

Арқадан əн самғатқан Естай ақын, Бəйгіге қашан қалған қоспай атын?!

«Тыңдайтын дүниеде құлақ барда

Сенген ол жасайды, – деп, – өшпей атым».

Тұлпардай топ алдында ойқастаған Əн «Хорлан» тамашада той бастаған: Жігіттің арманы не сүйгенді алған!» – Көңілге махаббатшыл ой тастаған.

Сергелдеңнің сеңінде

Алдынан киліксе де шатқал, шың құз, Аумаған атылған оқ, аққан жұлдыз.

Салт атты ағындаған тоқтар емес, Бара ма іздеп күнін батқан күндіз?

Ақ көбік ат сауырын жасырады, Жолаушы неге мұнша асығады? Қарауға арттағыға мұршасы жоқ, Барар жер, басар тауы қашық əлі.

Кімнің бұл боздағы мен аяулысы, Кімнің бұл жортуылшы жан алғышы? Жападан-жалғыз жолға таңнан шыққан, Жоқ па екен жолдас болар таянышы?

Даланы дүрліктіріп, дүбірлетіп

Қалың қол қалды ма екен қуып жетіп? Жүзінде қан жоқ, сөл жоқ меңдегендей Арқаның алты ай қыстай суығы өтіп. Келе ме кереметтей кегін даулап, Біреуде жанашырдың құны кетіп?!

Дəметіп оңай олжа, орамалдан, Тонаған тұяқ қоймай қора малдан, Қызылкөз көкжалдарын бастап барып, Батыр ма барымтадан жаңа оралған?

Ажал сұм-қара жүрек қараса ма, Ойнатып əңгір таяқ қарашаға, Төнді ме?.. Сол хабарды ести сала, Тəуіп пе тұра шапқан арашаға?

Біреуге жас басынан кекті ме екен? Сия алмай сыйлы еліне кетті ме екен? Бұйырып ішер суы бір қияннан, Қайдағы шақырды ма шеткі мекен.

Тізгінін бірақ тартты жар басында, Аунақшып аласұрған арнасында Айдынға төне қалды түнеріңкі,

«Жар бол!» деп, жалбарынып аласына.

Кес-кестеп Ертіс жатыр құтырынып, Көшкен сең айдаһардай ытырынып,

Жалмайды жолдағысын, алдағысын, Жал бітіп, жұтқан сайын құты кіріп.

Ертісі еркелеткен ене сынды, Егесіп баласымен егерсіді.

Иманын үйіртеді имансыз су, Еріксіз қол байланды, жол кесілді:

Өзім ғой өзіме дерт тілеп алған, Онысыз тар көрініп мына жалған! Арыма кешемін бе, кешпеймін бе, Аһ ұрып ада қалсам сыбағамнан?! –

Батыра басты қамшы құласына, Құлдырап құлай берді бұла суға:

«Көрейін не де болса, көріп алдым, Тас бауыр тағдыр салды сынасынға!»

Сырығы – сенгені сол қолындағы, Келеді сеңді ысырып жолындағы. Анталап апат-үрей атойлады

Алды-арты, оңындағы, солындағы.

Сырықпен маңайлатпай бұрып басқа, Бір сең кеп килігеді, бірін қақса,

Езіп-ақ екі бүктеп жіберердей, Ат басын абайсызда қырындатса.

Құласы бір батады, бір шығады, Иегін сəл босатса, тұншығады. Талабын иесінің түсінгендей

Тартынбай, қарғып, орғып, құлшынады.

Сең емес, сергелдеңмен шұбап қайғы Жатқандай ... киіп-жарып шыдатпайды. Жойқын күш үйіреді дедектетіп,

Зым-зия батса қыршын, кім жоқтайды?

Кимелеп, тебеді мұз, сығылысып, Жоғары бірі шығып, бірі ығысып. Жуасып, жөңкілген сең жол берер ме, Көрмесін меңіреуге күнің түсіп.

Жеңбесең, тартыстың не, жұлқыстың не? Жалғыз ер майдан берді мың күштіге.

Ертістің ортасына жаңа жетті,

Қалт та құлт қайран өмір қыл үстінде.

Бақыт боп шығыс жаға шақырғандай, Барын сап, жігіт қайтсін қатуланбай?! Артына қайырылмастай мойнын бұрып, Орнына кері қайтпас атылған жай.

Əйтеуір əне бір мұз лағып кетті, Əттеген, құздай бірі қағып өтті.

Жалп етті жігіт ерден... шылбыр қолда... Жануар арғы бетке алып жетті...

Өне ме, өнбей ме əлде жол ақысы, Сойқанның соңында ма сорақысы?! Кетеді тітіреніп оны ойласа, Сүйекке таңба болар со қапысы.

Бата алған бала

Арқадан кернейлетсе əні шалқып, Жалпақ ел хан көтерген жаны балқып Біржан сал келе қалды ертіп тобын, Ақкөл мен Ақсу өлке дəмін тартып.

Біржаннан кім асырған аруағын: Шырқаса, күнге мезгеп, дауыл əнін, Бөркіндей диуананың шошаңдатып, Шайқалтқан ақ орданың шаңырағын.

«Төренің ауылына халық дүрмек, Топырлап, ойдан-қырдан барыпты» деп,

Бала Естай естіген соң тыпыршыды Құмартып, Біржан əнін жаны тілеп.

Баланың шаруада жұмысы не, Жалынды əкесінің інісіне

Ағатай алып баршы тойлы ауылға, Апар да салып жібер ду ішіне.

«Қарай гөр қағылездің мына сөзін! Сөйлеткен болар асау бұла сезім.. Деп аға алып кірді төре үйіне, – Осал ма сері алдында сынаса өзін?!»

Естай тұр есік жақта төменшіктеп, Жекіріп тастар ма екен төре «Шық!» – деп. Ол түгіл ағасы да қалды қағыс,

Өңшең сал менсінер ме: «Төрге шық!» – деп.

Ұланға осы сəтте болысқандай,

Төр жақтан көзін тікті қарыс маңдай: Қай бала – домбыралы оңды бала, Өнерде дəмесі бар жарысқандай?

Алғалы сізден бата келіп еді, Өзі де əнге жастан жерік еді, –

Деп сонда ағасы да сөз қыстырды, Біржанның тына қалды төңірегі.

Біржан :

Өлеңді айта алмайды жасық бала Балақай, қасыма отыр, қашықтама. Бұл өңір əнге де бай, таңдап бірін Кəнекей, шырқап жібер, асықпа да!

Келтіріп домбыраның құлақ күйін, Бала Естай бола қалды бір-ақ түйін. Жүрегі тайдай тулап əуелінде, Дауысы əзер шықты қинап қиын.

Əн суретке айналады:

Əппақ дала алай-түлей. Жеті түнде айналаны Тұмшалайды боран дүлей.

«Қуғыншылар көрмесін, – деп Қыз бұғады текше қарға, Сүйреткен ит сүлдесін тек Бұйырмаймын көксау шалға!»

Көзден моншақ ұшып түсіп, Омырауға тізіледі.

Раушан гүл үсіп, ұшып, Енді таяу үзілері...

Көтеріп алды басын Біржан аға,

«Осыным келді ғой», – деп, бір жобаға, Енді Естай еркіндеді, толқығаны Лықсып кеп тоқтағандай су жағаға.

«Тұр екен мына бала болайын деп, Дауысын құбылтады талай түрлеп?! – Деп отыр іштен, ырза саңлақ ақын, – Есіртпей, арқасынан қағайын тек».

Құлаққа жағымды екен, інім, даусың, Көп жаса! Шыңдаларсың, шынығарсың. Қысылып бізде сендей терлегенбіз,

Көп алды-темір талқы не ғыларсың.

«Баланың құдірет бар дауысында, Өлеңнің шабар түрі алысына, – Деп Біржан оңаша айтты ағасына, – Еркелет, бетін қақпа, бағын сына».

Арада той-думанмен төрт күн өтті, Біржан сал бала Естайды ертіп кетті. Серілер Баян барды, Ерейменмен, Əн туып Қара өткелде желкілдетті.

Көкшетау киелі əннің Мекесіндей, Біржан сал сал-серінің көкесіндей. Арқаны аралатты серілерге

Ерке боп ел ішіне жеке сіңбей.

«Теңіз толқып тербелмесе, Кеме де тербелмейді.

Əнші əуелі тебіренбесе, Тыңдаушы тебіренбейді».

Біржанның əлгі ақылы құлағына Сал мінез əндеріндей ұнады да, Тамағын тоқсан кенеп оңашада, Құмартты балаң жігіт үн бабына.

Бұлдайтын кəделі деп жарамасты Көрмеді серілерден сарамасты, Қыздардай кесте тіккен келістіріп, Қиналып, терін сығып, табар нəшті.

Құйды да құлағына жақсы лепті, Баулыды кəрі қыран жас түлекті,

Бір жылдай ел қыдыртып, су сыдыртып, Інісі Ақанға əкеп табыс етті.

«Біржаннан алған менің олжам басқа, Ойласам, Ақан басқа, Біржан басқа. Көру бар... көріп өрнек төгу бар ғой... Төл өлең келмей жүр-ау оң жамбасқа.

Тыңдатқан зар мұңдарын, наз жырларын, Дариға, қыс жылдарым, жаз жылдарым! Жүлдесін жиырма бестің алмадың деп, Жөн болмас он сегізде жазғырғаның.

Жүр менің əзір ауға баспай құсым, Талаптың тəуекелін тастаймысың?! Бір ауыл жүлдесіне ырза емеспін,

Үш жүздің жеңіп алмай бас бəйгісін!» –

Деп Естай оймен қайтты ауылына, Бұққандай талабынан дауыл ыға, Піспейді күні жетпей бақта жеміс, Көктемнің шөлі қанбай жауынына.

Той үстінде

Дуылдап Маралдының атырабы, Бір қыздың тойы болып жатыр əлі. Таянған таяғына сырт буын да, Ұйықтамай, таңды көзбен атырады.

Маралды – қара жолдан жырақ мекен, Сірə да бүгінгідей дулап па екен?!

Ұзатқан жалғыз қызын желпінді бай,

«Кемсітіп кетпесін, – деп, – сынап бөтен».

Мүшеден дəмесіз де, дəмелі де, Осында ой елі де, тау елі де: Сүйіндік, Апай-бөрі, Қозған-қақсал, Қыпшақ пен Бұқа күбір, Сəмегі де...

Осында обаған көз обыры да, Осында жегін өгіз момыны да, Осында бір тойынып кетейін деп, Келіпті кедей-кепшік шоғыры да...

Аталы аруақты туысынан, Шығармай Ертіс бойын уысынан, Бұла өскен жастайынан Қауан төре Сөзі ірі, жүрісі паң, күлісі пақ.

Ұстаған ислам туын жастан қолға, Түрікте – төрт жыл оқып Стамболда, Бітірген Аясопы дəрреəлфунун, Дəмолла, қазақша айтсақ асқан молла.

Ұмтылған омыраулап төс пен өрге, Ешкімге бойы үйренген дес бермеуге

Ішінен жымыңдайды: «қалған қазақ, Ырза бол ілбіп-сілбіп көшке ергенге.

Əкіммін атым мəлім алты алашқа, Қолымды қағамын деп анталаспа, Жағама жармасар ма жайын білген, Түсерсің, жасық біткен, жанталасқа!»

Төрт түлік жонға сыймай малы мұның, Асып тұр жалпақ елден бағы бүгін.

Берген соң қырық жеті қырқа матап, Алғалы келді айттырған қалыңдығын.

Тойға кеп салқар көшпен он пəуеске, Асырған салтанатын сол емес пе?!

Əншісін, палуанын, мешкейін де, Жүйрігін... – түгел əкеп салды егеске.

Елінен өзге бір де əнші ұнамай, Естайды ертті алғыр – қаршығадай, – Жоқтайтын өз намысын Маралды елі Əн мен жыр бəйгісінде болсын абай.

«Қасымнан бір адым да шықпа» – деді

«Бұл жолы барыңды сал, мықта!» – деді. Ұстаған шыжымымен қол құсындай, Иемдеп, төре сөзін нықтап еді.

Қауакең намысына келген қызып, Əншісін сайратқанын көрген қызық.

«Кербаланың шөлі» мен «Сал-сал», «Зарқұм»...

Естай да көп қиссаны берген тізіп.

«Күйеуі пайғамбардың Əлі дей ме, Исламның кəуірлерге кəрі дей ме, Болғанда ақыр заман, тақыр заман, Шығады жер астынан Мəді дей ме?

...Төресі ұзатпады маңайынан, Қара тер саулап ақты самайынан.

Бір сұрақ өз жауабын таба алмайды:

«Иегін қақса төре, қалай ығам?..»

Бір мезет Қожа досы кіріп шықты, Естайдың омалғанын біліп шықты. Сол айтқан сұлу қайда? Көрер қашан?

Соны ақсап бір көргенше сері ынтықты.

Əншісі төре сөзін қайтармайды, Майысып, қол пернеде майпаңдайды. Жатқанмен бір қынжылыс түкпірінде, Бұйырса, «айтпаймын» деп, айта алмайды.

Ширығып алған Естай дене қызып, Аузы айтып, ойы өзгеде – елегізіп, Төренің, сопымсыңған белбеуінен Табам деп отыр екен неме қызық?!

«Баянсыз бұл фəниде жиған байлық, Түбінде, уа мұсылман, иман – байлық. Құдайға құлшылық қыл тірлігіңде, Жұмаққа жұмыр басың сыйғандай ғып.

Бай да жоқ, кедей де жоқ, кəрі мен жас, Бар миллəт бір пиғылдас, дін қарындас...» Төренің əнсымағы, уағызы

Осылай щұбай берді бір сарындас.

Біреулер есік жақта жымыңдайды,

  • Мырзаның əндері! – деп сыбырлайды. Құдалар бас шұлғиды «Бəрекелді!»

Бір ыза серімізді сығымдайды...

«Бір мысқал»

Десек те ет жүректің емшісі – сөз, Əзелден махаббаттың елшісі – көз.

Екеуді тілсіз баурап, үнсіз жалғап, Алуға асықтырар еншісін тез.

Бір көз бар оқтай сұғын қадағаны, Бір көз бар жанды рақат жаралауы.

Бір көз бар тозған мөрдей тартымы жоқ, Құрысын, құлқы құрып, қарағаны.

Сыймайды кілең жастар ақ отауға Қызықтап, ойын-сауық қалағаны. Осында Естайдың да сырттан естіп, Елеңдеп, періштеге балағаны.

Екі бай Сұңқар – Сұлтан ағайынды Қыздарын ұлдарына балай білді.

Апалы-сіңлілі қыз – Хұсни, Хорлан Көркімен тамсандырған талайыңды.

Бүгін де сол екеуі – тойдың көркі. Кетердей мықтымсынған сойдың еркі. (Есағам айтып еді, он жетімде

Өзім де есеңгіреп көрдім елтіп).

Алайда, арпа ішінде жалғыз бидай, Хорлан қыз-қыз ішінде жалғыз құдай. Зылиха, Құртқа, Жібек... қиял шығар, Бұл ерке бар сұлудың жалғызындай.

Мөп-мөлдір жаңбыр шайған қарақаттай, Қара көз қалай сені қалар тартпай?!

Алдында қымсынарсың, қысыларсың, Өзіңнен-өзің терлеп, сая таппай.

Теңесер жан табылмас жалпақ елден: Аппақ жүз – қызыл арай таңнан өрген. Екі ұшы екі беттің – қызыл алма

Ақ қарға шала батқан ортан белден.

Маңғаз қыз – Маралдының ақ маралы, Кердеңдеп алдында кім мақтанады?!

Ішінде соны көрген арулардың Қызғаныш қып-қызыл боп шоқтанады. Иіндер өзі түсіп, елбірейіп,

Табанға өзі барып тапталады. Адуын, омыраулы салдардық да Сол Хорлан сескенері, сақтанары.

Басына Хорлан киген кəмшат бөрік Сүйгендей ақ маңдайын аңсап келіп. Сол бөрік талайлы екен сан жігіттен Сабылған Маралдыда самсап өріп.

Қыпша бел... қамар белбеу құшақтап тұр... Бойыңды, шыда, жігіт, алса желік.

Бейіште хордың қызы күндегендей Пендеге бітеді екен сонша көрік?!

Хорлан – от, ынтызарлар көбелектей, Ұшады отқа қарай ебелектей.

Шықпайды төңіректеп, төңкеріліп, Өзгеге одан өзге тілек етпей.

Шұбыртып сілекейін шекеріне, Жігерден жұрдай болар жетелі де. Тəлкек қып тəркіжиһан сопыны да Нəпсінің байлап берер жетегіне.

«Тоқал деп тоқты-торым қатын алдым, Мал беріп, – дейді төре, – сатып алдым. Мосқал жас мойытты ғой... əйтпегенде Хорлан да менікі еді... қапы қалдым».

Сұлуға сұмырайлар сұқтанғыш-ақ Жаяды, өліп-өшіп, сырттан құшақ. Өткір сөз, салқын қабақ, паң мінезбен Талайын Хорлан өзі шыққан «тұсап». Байлаулы, əттең, Хорлан бала құстай, Шерменде ала жаздай, ала қыстай.

Жері бар атастырған... бір қырқылжың Қағар ма көгілдірді қара құстай?..

Бейнелеп айтқан Қожа затын өстіп, Ақыным армандаған – атын естіп. Іздеп-ақ табар еді келген күні, Байлады ұзақ күнді əкім кеш қып.

Қыз-қырқын жанай өтсе қасымыздан, Ақ қырау сескенгендей шашымыздан, Салмайды көз қиығын бүгін бізге,

Біз «сорлы» сондай-ақ бір жасымыздан! Бақпақтың жел сілкіген ұлпасындай

Жас дəурен бір-бір ұшты-ау басымыздан!

Болған ғой жігіттердің не ардағы Көңілі бір қалмаған асыл қыздан! Бəйгісі бақастықтық қызған шақта Өрмелеп өрге тасы, басып озған!

Қайдағы «көріпкелдей» керемет пе: Жаңылмай, жаза баспай кірген бетте, Хорланды таныды Естай, «талып» түсті, Көрсеткен ырза болып құдіретке.

Көктен бір іздегенін тапты жерден, Баладай зарығып кеп тəтті көрген Шарасыз іштен тынып, «өліп» отыр,

Дер ме екен «жеңсік құмар нəпсіге ерген?»

Қыз десе, қызық десе, сайтаны бар, Қиылып, қиын қолқа айтары бар.

Қөңілін қалқатайдың қалдырса егер, Бипаздап, жұбататын байпақы бар.

Паң қызды бұған дейін көрмесе де, Тіл қатып, ол бір белгі бермесе де,

«Жалғанда жалғыз мені жаным дейтін Осы!» деп, іштен түйді, сенбесе де.

Неге өйтті – түсіндіріп айта алмастай, Естайды он прокурор тергесе де.

Десек те ет жүректің емшісі – сөз, Əзелден махаббаттың елшісі – көз: Екеуді тілсіз баурап, үнсіз жалғап, Алуға асықтырған еншісін тез.

Албырап аппақ, Хорлан анадайда, Ұрланған көз астымен қарамай ма: Қарашық карашыққа қадалғанда Ішіңді құмарлық от жаламай ма?!

Айтайын үйреншікті көне теңеу

Тоқ жылжып тұла бойға тарамай ма? Сол сəтте сезім шіркін – көзсіз батыр, Сол шақта ақыл қайда, сана қайда?

Шегініп кең дүние кейін қарай,

Жарқ еткен бір отты көз қалады ойда...

Осылай болды десем, кім нанады?! Қиылып, қыз қарады-ау... бір қарады! (Тəкаппар болса кеше талайларға,

Өз басын, қыз намысын құндағаны! Паңдар да жұмсарады теңі күлсе, Тартынса, талайынан құр қалады...) Естай да білмей отыр не болғанын, Көрген де, көрмеген де иланады.

Тайсалмас əн-өлеңнің таласында Кезек кеп Бəстемидің Мағашына, Ауылдың алты ауызын отыр төтеп, Ал Естай көк пен жердің арасында.

...Басың тік, түссең оның жолын сүйіп, Болу шарт жөнің ерек, өрің биік.

Той емес, мереке емес өнер деген, Біреудің бара алмайсың тонын киіп.

Тылсым күш желіктірді желікпедей, Тебеді тегеурінді серіппедей.

Ішінен қаймығады-ау Естай, əттең Дарынын ашылмаған көріп кедей.

Сүлейсок, дел-сал халден босанбады, Тер қысты, маңдай жіпсіп бусанбады. Құштар саз қасқалдақтай сүңгіп кетіп, Қылтыңдап, қайта батып, неше алдады.

От толқын, ішке сыймай, сыртқа тепкен Көнбеген шығаруға құнттап, еппен.

«Бол, болдың» астына алды: «Айтып сал!» – деп, Аш жандай асықтырып жұттан кеткен.

«Мақсатқа ойына алған жетем!» демек, Кетті ме ғашық жары көтермелеп, Ауылдың алты ауызы таусылғанда, Шабытқа ақын қонды төтен, бөлек:

«Болғанда өзі мұндай жүріс қандай, Күлкісі көңілді ашар гүлістандай. Көтеріп алақанда отырсаң да, Білінбес ауырлығы бір мысқалдай».

Бейнесін жасамадым ойдан жорып, Отырмын тумысына кайран болып! Өзімді-өзім көріп сүйсінсемші,

Ақ жүзі алдымдағы айнам болып!

Ару қыз туды екен кім бағына, Өзімен жазса тағдыр бір баруға, Тайынбай тамұғына тартар едім, Баспас ем сүйресе де ұжмағына...»

Ерке наз, сылқым əуен, мамыр үнді Сарқатын естігенше сабырыңды, Тындайтын дүниеде құлақ барда, Білмейтін шырқалудан жалығуды!

Төгілді өлең болып сезім қызба, Əншіде ел құлағы, көзі – қызда.

Елестет сол суретті көз алдыңа, Ұзатып алдың-ау деп сөзім бұзба! Құлаққа майда қоңыр ағыс тұнды, Көзінде жамиғаттың алғыс тұрды. Мүлəйім басын иіп, ернін тістеп,

Қыз отыр... əн сиқырлап, шатыстырды.

Жанына жаңағы əні жаққандай ма, Інкəрін көзбен ғана айтқандай ма?! Барады ыстық тартып, ысындырып, Құшаққа еркелетіп тартқандай ма?!

«Кінəлі бəріне де өзім шығар, Үмітпен бір қараған көзім шығар. Ағатай, кешір, – дейді қыз ішінен, – Орайын таба алмадым төзіп шыдар».

Уəде

Үздігіп, қалқашыммен жалғасудың, Сарыла сəтін күтсең жолғасудың, Күн неге ұзақ ақын қиялындай, Жолындай неге ұзын арна судың?!

Сырт көзден тасаланып барып тысқа, Жас жігіт лəззаттана жары құшса, Қарлығаш қанатының қияғындай Айсыз түн неге келте, таңы қысқа?!

Білсек те, түн қадірін білмесек те, Түн аты, – күндіз емес – түн десек те, Махаббат – түнекте де күн сияқты: Ғашықтар, түнді ендеше күнге есепте,

Олардың біз білмейтін сыры бар ма? Сүйсін де сүп-сүйкімді «ұрыларға», Алсаң, ал алтын күнін, ғашықтардың Тілінен бал татысар түнін алма...

Япырм-ау, күн батты ма, батпады ма, Сарғайып, серім соны бақпады ма?! Күн бойы созды өңешін айтып өлең,

«Сездірмей» тыпыршуын жат қауымға. Табаны тимей жерге, аптықса да,

«Сабырлы» жан жоқ одан топта мына!

«Уһ!» – деді көл жақ беттен көзі шалып, Алауын алты бақан жаққанында.

Өзіне əр заманның салты жағар, Жастарды магниттей тартып алар: Қаракөк кең күмбездің ортасында Секілді алтыбақан алтын арал.

(Көрген ек шет жағасын өзіміз де Келмей ме бүгіннің де шартына дəл?!

«Ескі» деп өзеурейтін ессізді қой, Төрелік тілегенің, халқыңа бар).

Жастарға ерік тиді бүгін бір түн, Шерте алса жарар еді сырын шіркін! Серіні ертіп келіп Қожахмет, деді-ау:

«Шіріктенбе, гүліңе ұмтыл!»

Үйіріп маңайына ылғи елді, Думанды дуылдатар қырғи еді. Естай тұр ойға батып оқшауырақ, Сілкінбей, сыртқа қарай сырғи берді. Қушекеш Қожахмет осындайда, Көшірді топты түгел тосын жайға: Лақтырды ақ сүйекті айдалаға,

Бет-бетке іздеушілер жосылмай ма?!

Алтыбақан басыра тиді бықпырт:

Кетті топ тарап-тарап, тынды жым-жыр, Қалың ши... күбір-күбір... сыбыр-сыбыр... Ай – жеңге ақ сəулесін құйды күңгірт.

Алқынын баса алмай тұр ақын байғұс. Бұтаға манағы айтқан жақын қай тұс?

Атты жау қаптағандай жүрек дүрс-дүрс, Жақында, жақындай түс, жақындай түс!

Алса да сау басына жаза тілеп,

Досы үшін тайсақтар ма Қожахмет?! Жетелеп алып жетті Хорлан қызды: Əумин, қабыл болғай таза тілек!..

...Міне үнсіз Хорланы тұр оң жағында, Құрысын бүйтіп ақын болғаны да!

Жақ ашпай жапырақтай қалтырайды, Тəңірім тілін байлап, қорлады ма?

«Жақындасам, қорқамын жанам ба? – деп Алыстасам, аязда қалам ба? – деп, Аллама, жалбарынам күні-түні, Ұмсынсам, оң сапарым болар ма? деп...» Бірі жоқ əлгі сөздің – жаттағанның, Білмеді алға қалай аттағанын.

Е с т а й :

Өзіңе көрімдігім «Бірмысқалым», Ағаңның кешір басқа таппағанын. Х о р лан :

  • Тыныш ем тымық көлдей – толқып кеттім, Сабырлы ем – өзегімді өрт қып кеттің.

Ескексіз қайық мінген жас балаша, Есітіп өлеңіңді, қорқып кеттім...

Серінің кеудесіне басын сүйеп,

«Құдайым менің қашан жасымды иед? –

Дегендей өксіп-өксіп егілді қыз, –

Қай күні ғашық жүрек ашық сүйед?!..»

Өрт құшақ... бастан кешкен өзіміздің, Бұндайда қауқары не сөзіңіздің?!

Ақынның сипап тауып ат жоқ қолын, Кигізді алтын жүзік өзі қыздың.

Шыдатар жалын жастық буы нағып? Отты ағын бойды құлап шымыранып,

Хорланы құшағында Естай сері Кетер ме балауыздай бүгін ағып!

Жалғыз түн – жазылған түн маңдайына, Бұйырды тілдің балы таңдайына.

Тырп етпес, төнсе қылыш төбесінен, Қарамас келер күннің қандайына.

Е с т а й :

    • Қол қысқа... тосыламын... нағылайын? Уəде – келер жылғы мамыр айы!

Хорлан:

    • Ақ тілеу... Алла оңғарсын жолымызды! Мен-дағы осы орыннан табылайын.

Жабысып көк шалғынға боз жамаудай, Жатқанын бір жауырын қозғала алмай... Қыз-жігіт шала аңдады...

алаңдады

Көркіне бір-бірінін, көз қана алмай.

Көңіл мас, көз жұмулы бұл шағынан Айырған əзəзілге ұсады таң.

Айырылған аспанынан ай сияқты Сытылып Хорлан шықты құшағынан.

Жігіттің жүрегі ұрды аласұра;

Көз – айна, қалды сурет шарасында: Жамылған қара шапан ақ көйлек қыз – Шомылған аққу құстай қара суға.

 Сүйіндірген ұзағынан

Шалынбай, ораштып, ел көзіне, Жып берді қонақ үйге ол тезінен.

Ақ төсек... Маралдының айдынындай Рақатпен сүңгіп кетті көл – сезімге.

Сұқтанып жүзігіне қарай берген Серінің сөз берейік енді өзіне:

  • Айырылдым, асау жүрек тізгініннен: Бір күнің артық, екен жүз күніңнен.

Ант етіп жар болуға қияметтік, Тақтым-ау махаббаттың, жүзігін мен! Кім білген махаббаттың мұндайлығын, Жүр екен атпай таңым, тумай күнім.

Сазымды тұңғиықтан тартып терең, Сыңғырлап шыға келді сырнайлы үнім. Жұлдыздар патшалығын жаулап алып, Бақытты бауырымдай баурап алып, Мен келем, бар дүние, көз сал маған, Қуаныш – өзен жатыр таудан ағып.

Бақыттың тиген менің сыбағама, Парықсыз мыңнан бірін ұға ала ма?! Бақташы ем кеше түнде төсегімде Патша боп, мен сияқты, шыға ала ма?!

Талпынған өрге кеше ала таңмен, Сары үрпек, көк қанатты балапан ем. Бүгін мен тау қыранмын, құсбегім бар Сипайтын нұрдан жұмсақ алақанмен.

Қымсынып, қуаныштан қызады қан. Құдайым, сүйіндірген ұзағынан.

Сақтай гөр (ақын біткен ырымшыл ғой) Сұқ көз бен суық тілдің тұзағынан.

Жас отау басымызға бақ қонсыншы Лайым, дос сүйсініп, жат көрсінші: Кіршіксіз мына жүзік алтынындай Біздің де сүюіміз пəк болсыншы!

Зордың сөзі сордың көзі

Деседі туасы ақын – Асанқайғы,

Ой-түрме, тұтқынынан босанбайды. Алдымен соған батып зар менен мұң, Алдымен сол мүскінді басар қайғы.

Шебер-ақ зұлыматтар жылатуға, Аяқтан оқыс шалып құлатуға.

Өзі елді жұбатам деп өксігенді

Ол кезде кім табылсын жұбатуға?!

Біржан сал білегіне арқан батқан, Оны да озбыр қауым жаутаңдатқан. Ұстаздың көресісін шəкіртіне Мирас қып өле-өлгенше арқалатқан.

Үреді ит, ақын түгіл, пайғамбарға, Сонда да ақ жолынан тайған бар ма?!

«Көңілдес қыз-перімен Ахан», – деп те, Тұтқындай күңіренткен байлап зарға

«Əділдік жерде де жоқ, көкте де жоқ, Ендеше бұл өмірге өкпе де жоқ!» Депті ғой бір ағамыз күйінгеннен, Қазақтың қара тілі неткен өжет!

...Ертістің шығыс қабақ іргесінде, Ежелгі Керекудің түрмесінде

Күн көзін неше ай Естай көрмегелі, Бір пенде келген де жоқ тілдесуге.

Қиялдың қуып ізін қай-қайдағы, Белгілі тұтқын пенде сарғаймағы. Ұмытты ол өзін-өзі, қала берген Жаудырап екі көзі жарды ойлады:

«Сені ойлап, менің басыма төнді зар-қайғы,

Сыйлаған өзің жүзіктей жүзім сарғайды.

Бір сəтте міне лаулайды өртім ішімде, Лезде тағы үлгірем жаурап үсуге...

Тəңірім менің, ілдірмей қойды көзімді, Көзімді ілсем, көрер ем түсте өзіңді!

Тартса егер күңгірт, көк аспан мұнар жамылып Отыр ма деймін Хорланым солай қамығып.

Хорлансыз ой жоқ, Хорлансыз той жоқ мен үшін Арманым-бақша... татсам-ау миуа жемісін.

Жамбасын қарыды да сыздың зəрі, Аяғын қиды темір шынжыр тағы Өлтірсе өтірік үшін өкінбес ед,

Батты ғой шындық үшін шыжғырғаны.

Қайтқанда Маралдыдан, ат шалдырған Жолдағы ел, тосып алып қарсы алдынан, Көктөбе, Толыбайда, Тайшы өлгенде Ғұзыр боп, қонақ етіп, əн салдырған.

Сөз емес мойны құшақ жер жырағы, Түрік кой тəуір əнге ел құлағы: Өзінен бүрын жетіп мерей-даңқы,

«Бір мысқал» жол бойында сыңғырады.

Өз бойын үйренсе де тарта, бағып, Көсілтті Есағам да арқаланып.

Хорланы нақ қасында көзін сүзіп, Жан жарын қолдағандай арқа қағып.

  • Əніңнің сүйіншісі – ел алғысы, Бірақ та бар ғой қазақ жоралғысы, – Деп ырза үш ауыл үш ат мінгізді, Ақынның келмесе де мал алғысы.

Ақкөлге жеткізуін қиынсынып, Тұрған соң алыпсатар пұл ұсынып, Базарға салғанында үш жылқыны, Шап берді пристав кеп, бұны қысып;

  • На коней справки надо брать! Ты, киргиз, настоящий канократ! Деді де, жөнелді айдап абақтыға, Кім оған хан базарда ара тұрад?

Бес сомға сатып алып приставты, Баспалап баққан төре «ұры» ұстатты. Періште жылағанда пері күлер,

Деді ол: – орнын ақын дұрыс тапты! –

Шырмалған сұм дүние шатағына, Болар ма қайғы қамал қапалыға. Тар қолтық тақыр кедей не қылады Азуы алты қарыс аталыға?!

Қалаға бір соққанда жолы түсіп, Əркіммен учитель Сəт жолығысып, Құлағы шалды таныс бір пəтерде Жатқанын жазықсыздың сорын құшып.

Құрған кім жауыздықтың зəбір торын? Жазбай-ақ таныды Сəт залым қолын. Естайдың естіп-білді ту сыртында Көзі ашық, қолы жүйрік жаны жоғын. Құтқарып алды Естайды үш ауылдан Қаптатып куəлардың қалың тобын,

Кетті үш ат бір чиновник көмейінде, Тəубемен байыды ғой кедей күнде. Құласы тиді əншімнің тақымына Соған шүкір... жолынан бөгейін бе?!

Құба-құп Сəт ағадай тапса пана, Жасырмай сырын айтты жақсы ағаға:

    • Сəлем де үш қайтара Хорланжанға! Жар адал – жазбай серттен тосса ғана.. Жетермін – уəдемнен кешікпеспін, Сыртынан қамқор боп жүр, жат санама!

Арманның аты арымас

Сан түрлі жоғалтқанның жорамалы, Ойына талай тұспал оралады.

Жориды жақсылыққа əр хабарды Дəменің құшағына оранады.

Сонда деп естіген сон, Шотқа барды, Тағы да күйді көңіл – отта қалды.

«Көрдік, – деп біреу айтты, – Мұхамеджан Омбыға айдап кетті топтап малды...»

Қызғанып жауыз неме жас жұбайын, Зытқан ғой... Əнші бағын аш, құдайым! Кеш қалды – жəрмеңкесі кеткен тарап, Сөйтеді десе қырсық қас қылайын.

Ізі жоқ, өзі түгіл Хорланының, Қарқабат қайта ақынды басты уайым.

Жей-тұғын жол-жөнекей түскіліктей, Жүресің, жазға мəз боп, қысты күтпей. Пеш екеш əттең пеш те жылыта алмас, Пешенең қалтыратса үскіріктей.

Айырылған сыңарынан қоңырқазым! Кеттің бе жазатайым болып жазым? Қайдасың, қалқатайым? Күн мен айдың Айтсаңшы кездескенше көбін-азын.

Тірліктен тіледің бе жолды бөтен? Қара түн тас төбеңнен төнді ме екен? Шиедей қызғыл ернің бозғыл тартып,

Жұлдызың жымың қақпай, сөнді ме екен.

Сəулелі жарығынан қарасы көп Шошимын ойларымнан шарасыз боп... Өзімді-өзім түйреп, сілкілеймін:

«Қияли ойға қалай барасың?» – деп.

Жылынып жырақтан-ақ жүріп едім, Көгінен құлады ма күнім менің?

Көрмей ме көптің көзі күн құласа? Опасыз, оңай қалай түңілгенің!

Қияр ем қылышсыз-ақ қыршынымды, Ол ойдан жаным бір-ақ түршігулі.

Мен кетсем... Іздеп тапса қыз тірі боп, Тағы да тигізем ғой қырсығымды.

Орны жоқ жасықтарша еңіреудің, Қайғыға Мəжнүн құсап меңіреумін. Хорланым сау болсашы, мені қойшы – Құдайдан одан артық не тілермін.

Əр қадам – қазылған ор... келем өтіп, Қажыдым өкінішті өлең етіп.

Шаттықтың шалқар жырын төгер едім, Алдымнан шыға келсе, көлең етіп...–

Шерлі ақын шытырман ой шырмауында Жылыстап ана ауылдан мына ауылға, Алысты азапсынбай тарта берді, Жоғынан сұрау салып мың қауымға.

Арымас Тайбурылдай арыған аты.

«Ақынның домбырасы – қолғанаты». Аралап кара Ертісті, Зайсан барды, Алдына дəмін тартты Арғанаты.

Шықты ол Жетісудың тауына да, Түстенді Түрікстанның бауына да, Қаңтарда Қарқаралы қарын басты, Малшынды Қызылжарда жауынға да.

Жалғанда айдай дара туған жалғыз, Қыз Хорлан – іздегені гүл Хорлан қыз. Есағаң қызды іздеді, жырды іздеді, Іңкəрі – бір арман жыр, бір арман қыз. Осылай өте берді, өте берді

Тершең жаз, тұмаушаң қыс, жыларман күз..

Хорланның зары

Мені іздеп жортқаныңды біліп жаттым, Ішімнен сілтідей боп тынып бақтым.

Обалың өгей шешем əзəзілге, Обалың Қауанына Өмірзақтың.

Жаралған жат есікті күзеткелі

Қысқа ғой қамшы саптай қыз көктемі. Жігіттер, өкпелеңдер сұм заманға, Артпаңдар жөн-жосықсыз қызға өкпені.

Өзіңнен болмай кетті хабар-ошар, Күн туды ақылынан жан адасар. Құлындай ноқталаған кете бардым, Қыздан да бұл дүниеде бар ма осал?!

«Білемін құшағымды жайдым кімге, Алмаспын ақылшыға Лəйліні де, Деп едім, – астам сөзді айтқан екем, Уəде байласқанда айлы түнде.

Аяр ең шошып аппақ самайымнан, Қайтейін, көремін де талайымнан. Түсер ед əжем ара тірі түрса,

Жан ашыр табылмады ағайыннан.

Басыма желек жауып, жер еткенше, Жат төсек... қыл көпірден мен өткенше,

  • Деп, – сендім əне жетер, міне жетер, Алады арашалап өжеттерше».

Қайтейін осы болды заманымыз, Ойға алсам қабағымды қабады мұз. Болары болды, сіңді бояуы енді, Қылыштай тасқа шапқан тауанымыз.

«Сүйгенге тілдей төсек тар болмайды, Көңілі жатты іздесе, жар да оңбайды». Дерсің бе жазғырып та мен бейбаққа? Дерсің бе: «көлеңке де жан болмайды?

Жылаған жалғыз мен бе малға барып, Насырға, мен көнбесем, шабары анық. Өзіңді, өзімді де, өзгені де Дедім ғой: қор етпейін қанға малып.

Морт кетер, морт кеткен соң, мерт кетер деп, Жақсылық жоқ, жамалар дертке дерт тек, Шұқырда, Шотта сəті түскенімен, Таймықтым жүздесуден бетпе-бет кеп.

Жұлқынып, сабыласың, сарыласың, Жұлынған аяп гүлді не ғыласың?! Қызықпас, қасқыр тартса, арыстан да, Несіне жат сарқытын сағынасың?!

Қопарма махаббаттың қоламтасын, Қалайша құлағанға қол артасың?! Əлпештеп əнге қосқан Хорланыңды Онда елдің, зердесінен жоғалтасың...

Бақытты кепсінбеші ондай маған!

Сен өйтсең, сөнбесем де, оңбай қалам. Өзіңді сақта, жаным, елің үшін,

Мен үшін бұдан əрі болмай алаң.

Көңліңді желпісінші сал-серілік, Бой бекіт, босамашы борша егіліп. Сағыңды сындырмашы күншілдерге Жылайтын тірі жүрсең, өлсең күліп.

Тілеймін: тұнығыңды лайлама, Шиырды шиырлама шыр айнала. Айырсын, бізді айырса, ажал ғана; Айырсын, бізді айырса, Құдай ғана!

Қоса алмай қызығыма қызығыңды, Қайтейін əнім шерлі, жүзім мұңлы, Суынбай, сəулемді естіп сүйем десек, Сусытпа саусағыңнан жүзігімді.

Ес-дертің менде болып ағынарсың, Екі елі айырылмастай жанымдасың. Ырзамын екі бірдей дүниеде, Алдыңнан Аллам өзі жарылқасын...

Əн «Хорлан»

Сырт көзге «сыры мəлім шамалылар» Сілкінсе бір сəт құдай болары бар.

Əркімнің Қобыланды болып бір күн, Алатын Қазаны бар – қамалы бар.

Біледі-ау, өнерпаздар өз бағасын – Іркілмей айта алады наз, наласын. Мың оғын мүлт жіберсе, мəу демейді, Бірегей қастерлейді азғанасын.

Төменде кезіксе де күнде ұядан, Дəрі емес мыңдап өрсе қырғи оған.

Тізесін тасқа іретіп, құзға өрмелеп, Ұстайды тас түлекті бір қиядан.

Тереңге тауфих тұтпай мың сүңгуін, Теңіздін сүзгенінше бір інжуін,

Елден ол жасырмайды «иттей болып», Жанын жеп, туңілуін, күмілжуін.

Əн ғана – есіркеуші, жұбанышы, Əн ғана – қолдан соғар қуанышы. Тағдырға əнмен алғыс айтпақшы ол

Хорлан қыз жер бетінде туғаны үшін. Назды үн құлағына күбірлейді:

«Тірімін, дүниеде кіммін мейлі, Қолыңнан енді қайта алынбайтын

Тот баспас жүзігімдей бірмін!» – дейді.

«Дауысы талмай кетер жеті қырдан, Бірі бар, кімге керек екі Біржан, –

Деп еді-ау Ақан аға, – сен өзің бол, Жеткізе шындауыңды, жетіп қырлан.

Іздеді бірегейін толқып қатты,

Сарын бір жан сарайын солқылдатты. Өзіне сыны оқшау, тəтті толғақ

Шым-шымдап жүрек қылын шертіп бақты. Талай ай жапан түзде ат үстінде,

Түсінде қоналқада толқындатты. Айтпаған əлі күнге қазақ ұлы Əуеннің құпиядай кілтін тапты.

Күн шығып, күмəн-тұман сөгілгендей, Сау етіп мөлдір бұлақ төгілгендей, Арам тер құм күретіп ширек ғасыр, Қазына жер астынан көрінгендей.

Сүйсінер сөз айтады сүйіп жүрек, Жадырап бүгін Естай күлді түлеп. Үйінде Сəт ағаның қонып жатып, Жаңа бір əн шырқады бірінші рет.

Талмаурап сызылады тартымды үні, Жүректі шымшылайды жарқын мұңы. Ұйытып уысынан шығармайды, Жаныңа құйылғандай жалқын нұры.

«Бір қыз бар Маралдыда Хорланғайын, Мағырұп берген екен күн мен айын.

Мұратқа іздеген жан бəрі-ау жетпес, Дариға, арманым көп неғылайын?»

Бастауы – тамылжуы, балбырауы. Дүрілдеп соққанынша дауыл əлі, Емініп, еміреніп «Енді не?» деп, Тыңдаушы қайырманы сағынады.

«Ахау жалған, Хұсни, Хорлан!

Екі бағлан,

Екеуі туған екен бір анадан. Жігіттер қалма қапы бұл жалғаннан, Жігіттің арманы не сүйгенді алған! Сірə сіздей жан тумас,

Туса, туар артылмас! Бұл ғаламды шарықтап, О, дариға, лəуліктас

Бағдат, Мысыр, Шынмашын, Іздесем Хорлан табылмас!..»

Он екі шыңнан асып барып əрі, Жанар тау ақтарғандай – налығаны. Кетесің Естай болып, ес жия алмай, Əншімен жаның бірге ауырады.

«Іздесем Хорлан...» бұл түс үздіктіріп, Үзеді... сергіп көңіл, сауығады.

Құша алмай қолы жетпей қалқашына, Қапы ұрған ғашықтықтың арқасында, Бір інжу баға жетпес көрік болып, Қосылды қазақы өнер алқасына.

Əн «Хорлан» – кемел талант əні дер ем! Дүниеге келді солай зарыменен.

Бұлбұлдар қағып алды жаңа сазды, Сырғадай қағып алды қайың, емен...

Есағаң ұмытқандай көңіл дертін, Жайдары жымияды бүгін еркін. Жүзігін сипайды ақ орамалмен, Пендеге айта алмайтын сырын шертіп:

«Білмеймін оңалам ба, зорығам ба? Төзбестей тұла бойым долы қанға. Хорланнан мені айыру, кешір, Аллам, Келмейді енді сенің қолыңнан да!

Біржола айырылсам да қыз Хорланнан, Өзгеден көлеңкесін қызғанғаннан,

Сақтаймын гүл қалпында жүрегімде, Сақтаймын суық сөзден, ызғар қолдан...»

Жамиғат сыймайды үйге бүгін тағы, Сері Естай серпілтеді, құйылтады. Алпыстар алыс күннің арбауында, Сексендер сілекейін шұбыртады.

Жаңа əнде жан құштары жалқын қандай, Жиырмалар байыз таппас шарпылғандай. Жарқырап ай астында алтын маңдай, Жастық шақ «ақ сүйекке» шақырғандай.

Жылыстай бір ауылдан бір ауылға, Туыстай бауыр басып мың қауымға, Əн «Хорлан» аттанды алыс сапарына Əркімнің нəр-нақышпен жырлауында.

Жүзік

Көктем кеп, еспей қойды жылы лебін. Қуарпы жапырақтай нұрлы рецін.

Арба мен ат жіберіп, шандоз ақын, Шақыртты Баймұраттың Нұрлыбегін.

«Біржан сал, Ақан сері сарқытындай! Бал көмей жан екенсің, жарқыным-ай! Айызын əлеуметтің қандыратын

Əнім-ақ «Хорланыңды» шалқыт тынбай. Жүздегі Жəкең дүлдүл – кəрі құлақ Солай деп құшырланған əнін тыңдап.

Есағаң енді міне меңдеп біткен, Нұрекең аяп кетті, «бауырымдап». Е с т а й :

    • Іні едің жасың кіші, жаның құрдас; Ақын ең жырың мұңдас, əнің сырлас, Шыраққа майы біткен ұқсап барам, Сөнбестен мəңгі лаулап жалын тұрмас.

Білесің: өмір ыстық, өлім суық: Төрімнен осы сəтте көрім жуық. Төсекке жапсырды да дауасыз дерт, Тастады титықтатып өлімші ғып.

Тартсам да сазайымды салқын түннен, Жиырма жыл жан жылыттым жарқын күннен. Жолықтым тəтті шерім Хорланыма,

Сол үшін тағдырыма тəнтімін мен.

(Алқынып Естай бір сəт, əрең төзіп, Көрсетті ат жоқ қолын алға созып, Орапты көк мауыты бауырына Жүзіктің, жіңішкеріп қалған тозып).

  • Қаусаған кейпіме осы қызық мысал: Жайнаған жастық көркін бұзып бұ шал, Жұқарып бітіпті ғой жүзігіндей,

Бір кезде тамашаға қызыққыш сал.

Ұстадым кір шалдырмай жүзігімді, Ұстандым ғұмыр бақи түзу үлгі... Алып қал, көзімдей көр, ұрпаққа бер Кəрі дос домбырамды қызыл тулы.

Көзі еді Хорланымның, алтын жүзік, Көрмедім ғашықтықтың антын бұзып.. Маңымды қазір міне торуылдап, Қаптап жүр сопысымақ қалпы бұзық.

Бас-көз бол: тақуалар тонамасын, Жүзігім қолымдағы аман қалсын. Хорланның ырза болсын аруағы, Өзіммен көрге бірге о да барсын!..

САЛ САРЫ

Ахмет Жұбановқа арналады

Толғау

Ертеде сері де өткен, серке де өткен, Ел іші еміреніп еркелеткен.

Кім білсін, құмары ма, мұрады ма, Өмірін өнегелі ертек еткен.

Ер өткен ел табынған бір өзіне, Қыз өткен жұрт қызыққан мінезіне. Ошаққа ошарылып сорлы да өткен, Жігері күн езіле, түн езіле.

Бай өткен бұлықсыған барлығына, Би өткен ұлықсыған жарлығына.

Талайлар түнде ұрланып, таңда жортып, Тағдырдың көнбей өткен тарлығына.

Ақындар той-думанды алқалаған, Күйшінің бармағынан бал тараған.

Жез таңдай шешен де өткен, көсем де өткен Халықтың қасіретін арқалаған.

Солардың бірі маған үн қатады, Алыстан шемен сырын тыңдатады. Қайраты құлшындырып, сүйсіндіріп, Қайғысы қабырғама шым батады.

Жан еді жалындаған өртке бейім, Көтерген өнерімен көп мерейін. Қасына қаһарлы еді қаңтар-сынды, Досына дарқан еді көктемдейін.

Жаралған жан емес-ті шерге бейім, Тұсаған тағдыры бар, мен не дейін. Əйтеуір шаттығына шалқиын да, Толғанса, өзімен бір тербелейін.

Ал кеттім, əл жеткенше жосылайын, Көңілдің бола берсін хошы дəйім.

Кешегі арманда өткен Сал Сарының Үніне өз үніммен қосылайын.

Көкжидеде

Қыз Қосан əр қыздардың Құдайындай, Өзге қыз судың шалшық лайындай.

Қарама, қасқа Қосан, көзің шыққыр, Көзіңе көзім түссе, жылаймын да-ай!

Сары

Қоңыр кеш, дала кеші желі тымық, Саф ауа қалықтаған жеңіл, тұнық, Шалғынды шырша тоғай құсқа толып, Сімірген салқын лепті жер ынтығып.

Қызартып күн жалқының төбелерді, Құлпыртты желкілдеген көделерді. Жалтылдап соңғы нұры су бетінде, Жылжып жай көкжиекке шөге берді.

Басылып жалшы үні де, мал шуы да, Жай тауып бай көңілі байсуына,

Ақ үйлер, қараша үйлер ірге түріп, Жап-жаңа қанып алған шай-суына.

Бұл ауыл – ауылы еді Сидақ байдың Жастары сауық құрмай бір жатпайтын. Қосылып ақын, əнші өнерпаздар, Көрікті Көкжидені күй қаптайтын.

Көкжиде мөлдіреген көл еді бір, Қаз қонып, үйрек ұшып, өреді құр. Қоғасын қоңыр самал қозғап ойнап, Айдынын айлы түнде өбеді нұр.

Думан боп күнде көлдің төңірегі, Əн мен күй тамылжып кеп төгіледі.

Қызықтап қыз-бозбала жастық шақты, Жүректің қалауына беріледі.

Кінə жоқ, мейлі жастар сайрандасын, Барында қатар-құрбы жайраңдасын. Ертең-ақ кетеді қыз ұзатылып,

Кім білсін, қалдырар ер қайда басын.

Өзім де осындайда отыра алман, Кеудемді кернейді де нөпір арман, Дулы кеш, сауық десе желігемін, Қырыққа болсам-дағы жетіп алған.

Əлі де басылмаған албырттығым, Табар ол күні жетпей нағып тыным. Бойымды буады ыза, көрсем егер Біреудің ерте есейген салғырт түрін...

Бүгін де қызды думан көл қасында, Құрылған алтыбақан дөң басында. Мамық кеш, салқын ауа бой сергітіп, Айнала жарқылдаған толды асырға.

Əнші қыз əткеншекте тербетіліп, Бозбала қиылады жерде тұрып. Сол шақта екі жүрек жалғасқандай, Соғады бірге тулап, бірге тынып.

Кенеттен бар төңірек тынып қалды, Тербелмей алтыбақан тұрып қалды. Тып-тыныш маужыраған мезгілде осы Ауылға басқа бір əн жуықтады.

Жуықтап келе жатты басқа бір əн, Қалықтап асқақ үні аспанынан.

Шымырлап ұйыды да қаймақты көл, Шаңқ етіп, қоя қойды таста қыран.

Тастай сап ақсүйегін бала-шаға, Кəрілер шақшаларын қаға сала, Қатындар жаулықтарын ала сала, Мəз болды келе жатқан тамашаға.

Əн баурап, ынтызар ғып, алып есті, Баршасы: «Сары ғой бұл, Сары!» десті.

    • Құрбылар, қарсы алайық сый-құрметпен, Созайық таңға дейін сауық-кешті! –

Деп қалған қыз бетіне қаны шығып, Қан емес, кететіндей жаны шығып,

Тұр жайлап, бал-бұл жанып, тым асығып, Жеткенше құмар болған əні сүйіп.

Қыз екен бидай өңді, жар қабақты, Қара көз, қыр мұрынды, бал тамақты. Өзгеден бойшаң біткен сұлу тұлға Өзіне жігіттерді сан қаратты.

Бірақ та батып ешкім тіл қатпаған, Дүрсілігін жүрегінің тыңдатпаған. Келеді еркін өсіп, бұла қыз боп, Атанып кəмшат бөрік бұлғақтаған.

Қос бұрым қос жыландай иретілген, Қос етек бұлаң қағып сүйретілген. Ортада тұр ойнақтап, жалт-жұлт етіп, Құлындай қолға жаңа үйретілген.

Сидақтың сылаң өскен Қосаны бұл, Осындай ойын-тойға қосады нұр.

Əйтсе де жастайынан қалың беріп, Айттырған əлдекімнің қосағы бір.

Қосанды қалың жатқан Қабақ елі, Бақтағы бұлбұлына балап еді.

Ұзамай ұзатылмақ Төртқараға, Көреді маңдайынан бара нені.

Есімін көп есітіп Сал Сарының, Жүретін ойлап өзін, аңсап үнін. Міне, енді кездесетін сəті келіп,

Жас ару жоғалтып тұр жан сабырын.

Жақындап бірте-бірте əн келеді, Қыз-қырқын үстін сипап сəнденеді. Қосан тұр бір қызарып, бір бозарып, Жүрегі сезетіндей əлденені.

Баяулап əн бітті кең тыныспенен, Со бойда сыпайы бір жүріспенен, Астынан жаңа туған жарық айдың Жарқ етті ер-тұрмандар күмістеген.

Аттардың жып-жып етіп аяқтары, Сумаңдап көл басына таяп барды,

      • Құрбылар, думан қызсын, орта толсын! –

Деп бірі күткендерге қарап қалды.

      • Кемтігі толсын онда өздеріңмен, –

Деп Қосан араласты сөзге бірден. Барлығы ортадағы дəу жігітті Ұрланып жеп барады көздерімен.

Қапсағай, ер мұрынды жігіт еді. Келбеті көрген жанды жібітеді; Əнімен, сəнімен де сері Сары Секілді жас қауымның гүлі тегі.

Бір-бірін қыз бен жігіт біле-тұғын, Сырттай тек ынтызар боп жүре-тұғын. Ұғысты ұлы сырды қас-қабақтан, Тапқандай дос көңілдер, міне, тыным.

Қайтадан қызды думан дуылдаған, Жаңағы жақсы күймен суынбаған. Кейбіреу əншиінде əнші атанған Өгіздей аузын үнсіз буып алған.

Соны айтып қыз-келіншек əзілдесті:

    • Қайтсін-ай, дауыс та жоқ, əні де ескі. Өздері өлеңдетіп сонан кейін,
    • Енді, айтсын əнші Сары, Сары! – десті.
    • Қосылсын Қосан оған, – деді бірі, –

Ашылсын əсем əнмен көңіл кірі... Сол екен, əткеншектен қыз бен жігіт Жүректің нəзік сырын төгілдірді...

Құрбым-ау, жас күніңді ал жадыңа, Көз салып отыз жастың аржағына. Қасына қалаулыңның тұңғыш барып, Өн бойың бөленбеп пе ед жалынға?

Көңілің кенелгендей тұнық нұрға, Сүйіндің сұлу түннен сыр ұқтың да, . Сондағы аттай тулап алып ұшқан Дүрсілін қос жүректің ұмыттың ба?..

Дəл сондай күйде қазір Қосан, Сары, Айтылып жатыр əнмен дос аңсары. Бір-бірін көрмесе де адаспапты. (Жастықтың жалын атқан осы-ау сəні.)

Қалжырап тап мұндайда бар ма талған? –

Тарады сауық-сайран таңға таман. Ұйқысыз осы түнді өткізіпті

Жас түгіл кемпір менен шал да тамам.

Болса да Қосан – Сары, сірə, ғашық, Бұл жолы тілдескен жоқ сырлар ашып. Лебізін махаббаттың білісті тек.

Қыз қалды, кетті жігіт қырдан асып.

Жігітпен соны əуез бар кеткен бірге, Сол, міне сыр құяды көп көңілге.

Қыз тұрды, ауыл тұрды құлақ түріп Алыстан еркін шалқып жеткен үнге:

«Қыз Қосан əр қыздардың Құдайындай, Өзге қыз судың шалшық лайындай.

Күте бер, сұлу Қосан, үміт үзбе, Жетермін осы жаздың бір айында-ай».

Абақтыда

Батақтың баласы едім тұтқындағы, Көмекей көрінбейді жұтқындағы.

Би-болыс, арыз салып жата берші, Мен де бір қызыл түлкі батқылдағы.

Сары

Тұтқынды табиғаттың өзі аяды, Шілде өтіп, болып қапты жаз аяғы. Соғады салқын самал Ырғыз жақтан, Мазасыз күндер енді азаяды.

Өзі тар, өзі аласа абақтыны, Тұратын аңызақтың жалап тілі. Ыстықтан ығыр болған кіріптарды Бүрге де боршалайтын талап, түгі.

Бір жақтан қарауылшы қалшылдаған, Қит етсе қаһарланып қамшыны алған. Бітеді əлсіздердің демі кейде,

Қанын да бір сүрте алмай тамшылаған.

Қалжырап бүгін де бір өлді кəрі, Қуарып жастардың да солды бəрі. Сарғайған Сарының да шөлі қанбай,

«Қара шай бір қайнатым болды дəрі».

Ойлап па кезде мұны ол ұсталар? Жармола жерім деп не қоныстанар? Амалсыз ала жаздай азап шекті, Қасында қазақ та бар, орыс та бар.

Ол, міне, бесін болған мезгіл жетіп, Бастады бір əуенді безілдетіп.

Көк тұтқын құлақ түріп ұйып қапты, Ерлік те, өрлік те бар сезімге елтіп.

«Баласы мен Батақтың атым батыр, Ішінде қараңғы үйдің бұ да жатыр.

«Баспақшы басқа түссе» деген сөз ғой, Төсексіз қу тақтайға жаттық ақыр».

Əн кетті қанат қағып көкке бірден, Ащы айқай, алапат күш, өктем үнмен. Шыққандай қақыратып абақтының Төбесін көмкерілген көк темірмен.

Биікте бір нүктеде тұрды қалқып, Тамсантып, тұла бойды шымырлатып. Сонан соң сыбырлатып, сыр ұрлатып.

Əн бітті, əнші тынды ойға батып, Жантайды ағаш нарды ойбайлатып,

«Сабаздың дауысын-ай!» – деп сүйсінді, Тұтқындар отырғандай той-тойлатып.

Бір сəтке қайғы-қасірет ұмытылды, Көкейде Сарының тек үні тұрды.

Қамыққан қайран көңіл əркімдегі, Серпіліп биігіне бір ұмтылды.

Қошамет көрсеткен жұрт дабырына Күзетші жетіп келді тағы ұрына.

Бақырып, балағаттап, кəрін төкті, Сарының тіл тигізіп сабырына.

Бармағын шайнап батыр сол шағында, Сыпырып кекті тердің моншағын да.

Деп қалды: – Əттең, иттер, жолығар ма ең Сонау бір, сонау жатқан Шөлшағылда! –

Сонан соң солдат сөзін елемеді; Ойына өткен күндер келе берді; Сағынды қыз Қосанды, Тарлан атты,

«Жас пері, əнші Сары» деген елді...

Еске алды қыз Қосанды бұл алыстан, Бір сəтті сыр айтысқан, құлай құшқан: Түн еді-ау көзге түртсе көрінбейтін, Жалмардай ғұмырыңды ұрлай дұшпан.

Тұңғиық түннен батыр қорықпаған, Қауіпті жолда қашан жорытпаған. Жəне де бүгінгі түн өзгеше түн, Өзгеше көңіліне толыпты арман.

Келеді жалғыз өзі Қосанына, Жасырын жолықпақшы қосағына. Себебі Мырзағұл мен Шолан болыс, Кір бүркіп, тіл тигізген дос арына.

Жар сапты бүлініпті қыз аты, – деп, Өзін де жазғырыпты бұзақы, – деп. Əйтеуір, олар айтса – батыр Сары Жанының бүтіні жоқ, сызаты көп.

Дау-шарын Алтон – Қызай арасының, Бітпейтін мал ашуын, жан ашуын Сарының бір басына үйіп-төгіп, Өршіткен өштігі мол дала шуын.

Бір шықса, басыла ма өрт далада,

Бар хабар жеткен жансыз Төртқараға. Ол жақ та іші қайнап, тісін қайрап, Депті ғой: – Қайтарылсын кек табанда.

Соңына түссе-дағы бəрі бірдей, Жүр шошу көңіліне əлі кірме.

Қамшысын нықтай ұстап мырс етті ол:

«Мырзағұл іс қылады əлін білмей».

Жетті де Көкжиденің жағасына, Тарланнан түсті қарғып Сары асыға. Беттеді сегіз қанат сəнді ордаға – Жүректің жазылмайтын жарасына...

Бұлықсып жатыр Қосан төсегінде, Елемей қастың сөзін, өсегін де.

Əкенің аялаған ерке қызы Біледі көп екенін досы елінде.

Біледі Төртқараға кетерін де, Жегіліп бір жаманның жетегіне. Біледі Сарысынан шын ажырап, Өмірі өксуменен өтерін де.

Əкенің барып бүгін ол қасына. Бостандық тілеп еді бір басына, Қар Сидақ қайыспады, жібімеді. Айтылды айтылатын сыры ашыла:

    • Жан балам, бостан-босқа желікпегін, Жасыңнан не істесең де ерік бердім.

Бетіңнен қаққан жоқпын, сөккен жоқпын, Өзіңе, өзіңе тек сеніп келдім.

Халықтың қаңқу сөзін елемедім, Жазықсыз жабырқансаң, жебеп едім. Сөйткен сен ата-баба ғұрпын бұзып, Билік бер дегенің бұ, не дегенің?

Буынсыз жерге енді пышақ ұрма, Ұятқа қала алмаймын бұл шағымда. Барасың атастырған адамыңа,

Сол болмақ сыйларың да, құшарың да...

Əкесі байлам айтты бүй деп бүгін, Біледі Қосан оның бір беттігін.

Ол көнді, көнбеді кім тағдырына, Амалсыз жат құшаққа кірмепті кім?

Сонда да Сары болар аңсағаны,

Сары деп шыққан күнді қарсы алады. Сары боп кешкі жалқын алауласа, Сары боп сипар беттен таң самалы...

Қосанды осындай бір күйде жатқан Тосын үн селк еткізді ірге жақтан. Сарысын таныған қыз тұрып еппен, Есікті ашты ақырын түнде жапқан...

Күншығыс сəл бозамық тартқан шағы, Далаға дыбыс бермей шыққан Сары. Əр жерде бұғып жатқан он екі адам, Дүрілге түрегеліп жұптасады.

Екеуден бөлініп əр тұсқа тарап, Қамады, қолдан келсе ұстап алмақ. Бəрі де Мырзағұлдың қолшоқпары Серіні жүрген бірге күстаналап.

«Бұл Сары қыз Қосанға бір келеді» – Деп аңдып талай түндер жүрген еді. Дəл бүгін сасық ойдың сəті туып, Кеңейіп қалғандай-ды іргелері.

Жан-жақтан жынданғандай жалақтады, Былапыт бейпіл сөздер боратқаны.

Сарының он екі өрме бұзау тісі Жанына сірə жақын жолатпады.

Тым таяп қалғанының талайлары Қамшы мен қол қуатын абайлады. Сонда да сойыл сілтеп, жабылды топ, Ұстамақ не мерт қылмақ қалай да əлі.

Сары да көріңдер деп ұрынғанды, Қойнына тапаншасын жұлып алды. Асырып бастарынан атқанында,

Кейі қашып, кейі ессіз жығылған-ды.

Сытылып Сары сол сəт жүре берді, Сайға кеп, сайгүлігін міне берді.

Қуатын жан табылмай ынтық топтан, Оянған ауыл жұрты күледі енді.

Тарлан да тартынбастан кетті желіп, Қызынып, бір-бірте, екіленіп,

«Жүріске қажымайды жануарын, Арбаның белағашы секілденіп»...

Қайрат ер абақтыда күйі кеткен Отырды ойлап осы күнін өткен. Апырау, содан кейін не боп еді, Ұсталдым қандай ғана құдіретпен?

Жүргенмін емін-еркін ел ішінде, Келмедім би-болыспен келісімге. Сүліктей сорып, жұртты жуандаған Мырзағұл сөкті бірде – деп – «ісінбе!»

Қамшымен тарттым сонда жыланбауыр, Мықтыға мін бола ма мұнан да ауыр?

Түу десе түкірігі жерге түспей,

Бар елді жалғыз билеп қылғанда əмір.

Ол өзі болып болған он сегізде, Ойлаңдар, мен семіз бе, ол семіз бе? Тырп етпе, болысеке, тордан шықсам, Көрерсің, он сегіз бе, сор сегіз бе?

Рас, мен бейқам болдым, ойланбадым Əр жерде думан құрдым, тойға бардым. Халқымды жырға бөлеп жүре бердім, Байлардың пиғылына бойламадым.

Бір түнде жалғыз ұйықтап жатқанымда, Тап берді қалың солдат қаптады да.

Тарлан мен жолдастарым болғанында, Түсер ме ем жаудың құрған қақпанына!..

Көп ойдан кенет Сары серпілді де Қарады есік жаққа екіндіде.

О несі, тағдырына табынды ма? Əлде бір тəуекелге бекінді ме?

* * *

Күз айы,жадау тартқан жаратылыс, Күрсініп кем-кетіктей алар тыныс.

Барсаң да қай ауылға – қаяу көңіл, Бұрынғы той-думан жоқ, дала тыныш.

Тынғандай тіршілік те күйбеңдеген, (Таңданар, көрсе біреу үйренбеген). Құдай-ау, көрінбейді қу қатын да Кеп-кешке ауыл кезіп сүйреңдеген.

Осынау жатқан елді мүлгіп түгі, Дүңк еткен жаңа хабар дүрліктерді.

Шыласты, сыбырласты Алтон – Қызай, Сан-саққа сумаңдатып жүйрік тілді:

      • Сары жоқ, кеткен бұзып абақтысын...
      • Солдаттың сындырыпты санап тісін...
      • Əй, одан бұзақылық өтпес сірə...
      • Жіберді Орынборға бар актысын...
      • Аралап ауылдарды солдат біткен... Тұр дейді торушысы жолда күткен...
      • Бір білсе, Қосан білер деп барғанға Білмеймін депті заңғар, олла тіптен...

Батырға кəдір берер, зəбір берер Көбейді алыпқашты əңгімелер.

Ішінде дұрыс та бар, бұрыс та бар, Үңілсең байыппенен мəніне егер.

Сарының қашқаны рас бұғау тордан Зар илеу, запыран құсу, жылау толған, – Көне ме жер бетінде жорғалауға Балапан қияда өсіп, қыран болған.

Келісті көп тұтқынмен дəмде кешкі,

    • Ендеше, бүгін демал, əлден десті. – Ал ертең кешке сыртқа шығарғанда... Осылай орыс, қазақ жəрдемдесті.

Іңірде бəрін тысқа шығарды айдап, Тұтқынның бірі боқтап, бірі айғайлап, Қаумалап қарауылды қалған шақта, Жөнеді Сары сайға «а Құдайлап».

Əр ауыл хабарласып, сыбырласып, Əкетті жау көзінен мұны қашық, Соңынан қуған қалың қарауылшы Ізіне бір түсе алмай жүр адасып.

Қосанға хабар салды Сары кеше:

«Кездессін ертең түнде жарым десе. Бас қорғап Бесқалаға аттанамын,

Қоштассын, сынбай кетсін сағым десе!»

Мінекей, Көкжиденің жағасында, Сарғайған, сидиған тал арасында Екеуі тұрды ыстық жолығысып, Қарамай алдағы не жаңа сынға.

    • Қайда да жолың болсын, сері жаным, Есінен еш шығармас сені жарың.

Өзің де ұмытпас бол сүйгеніңді, Қалмасын көкірегіңде сөніп жалын.

Мен, міне, саған арнап тіктім қолғап, Алқымын таспен зерлеп, шектім торлап. Алғайсың киген сайын мені есіңе, Жүргеймін жүрегіңде кекті толғап.

      • Қайтейін, қиналамын, қия алмаймын, Бір сені, жақсы күнді қиялдаймын.

Сонда да қырды кезген құлан ғұрлы Ен жатқан ел ішіне сыя алмаймын.

Тірідей тастайды кім туған елін, Кербез таң, керілген көл, құба белін. Қияды кім əдейі ғашық жарын, Жайыма түспесе егер мына менің?

Білесің сорлатқан кім, сорлаушы кім? (Халықтан жасырған да жоқ-ау сырым).

«Көз жұмбай, дария кешпес» деген сөз бар, Ал кеттім, алды тұман жолаушымын...

Сал Сары Тарлан атқа салды қамшы, Алмақшы ел шетінде таңды қарсы.

Ол кетті «Қош аман бол, аяулым!» деп, Қыз қалды, кірпігінде қалды тамшы.

Бесқалада

Беріпті Қосан бізге мақпал қолғап, Мен кеттім Бесқалаға басым қорғап... Қыз Қосан, мен келгенше үйден шықпа, Төртқара алып кетпейд сені зорлап.

Сары

Қаналған қарақалпақ, қазақ елі Көргені кемтарлық пен мазақ еді. Қашаннан қарындастай болып бірақ, Құшағын бір-біріне жаза берді.

Тарихтың тартты бірге тауқыметін, Қайыспай қайсар жігер тау тілетін. Қазақтан қонақ келсе, қарақалпақ Тапжылмай түнді өткізіп, таң түретін.

Қазанға қағып етті сала-тұғын, Көк шай да келіп алға қала-тұғын.

Жиылмай кең дастарқан көпке дейін, Əн баурап, жан рақат таба-тұғын.

Сары да сый қонақ боп алды мұнда, Жүргендей өзі туған Талдықұмда. Ақ көңіл, абзал жүрек ағайындар

Жадынан шығарды ащы тағдырын да.

Шымбайды, Хорезімді, Қоңыратты Аралап, баласындай болып апты. Сезген жоқ үйде-түзде жалғыздықты, Жалғыздық жанына оның дарымапты.

Той болып бүгін, міне, қыз ұзатқан,

Əн мен күй, əңгіме-дүкен қызып жатқан. Отырды тыңдап Сары қарт жырауды Сілтеген салауатты сөзді ұзақтан.

Тілеу ме дос ғұмырын дос ұққанын, Халықты дұшпан қалай босытқанын? – Секілді қарақалпақ шежіресі Бердақтың шертті жырау қосықтарын.

Шертілді ел қайғысы, ер қайғысы, Жарлының жарытпаған жер қайғысы. Шертілді жоқшылықтан ошарылған Баршаны билейтіні бір бай кісі.

Қарт жырау оңтайлана малдас құрып, Жөнелді жырды қайта жалғастырып. Сарының көз алдынан өтті күндер Зарлатқан көкіректен қан жостырып.

Ол көрді «Бозатаулап» босқан ғарып, Жөңкіліп Жоңғарлардан қашқан халық. Ол көрді батырларды, бағландарды Қылыштай қайта ұстаған тасқа жанып.

Қанталау қазақты да қамады көп,

«Ақтабан шұбырынды» заманы боп. Бəрібір жеңілмеді жауға жұрттар.

Қан кешті, қаптай жапты даланы көк...

Жыр бітті, жырға елтіген Сары отырды, Тағы да жүрек сыздап, жан толқыды.

Өзі де сезбей қалды бір мезетте Кеудеден шықты кернеп əн толқыны.

Əн кетті «Дүниялап» дабылдаған, Үнінде сағыныш пен жанып арман, Əн кетті əуеге өрлеп, қанат қағып,

Əрі асты жалпақ жазық, шағылдардан.

...Беріпті ескерткішке Қосан қолғап, Мен жүрмін Бесқалада басым қорғап. Есіме, о, туған ел, сен түскенде, Кеудемді жуа берді жасым парлап...

Əн сазы аян етіп дарын күшін, Əркімнің елжіретіп жандырды ішін. Қаумалап алқа-қотан отырғандар Сарының сезді терең сағынышын.

Қонаққа Ақтөбеден келген қазақ Бастады бір əңгіме елден ғажап. Бітіпті Алтай – Қызай дау-жанжалы Бай емес, бұқараға берген азап.

Жəне бір хабары бар ыза тұнған:

      • Мұны айтып отырған жоқ өз атымнан. Ерте-кеш ел аузынан естуімше,

Қыз Қосан Төртқараға ұзатылған. –

Отты көз сөйлеушіні осып өтті, Жаңағы ынтық көңіл хошы кетті.

Бір қайғы мың қайғыны қозғай-тұғын, Əкелді қайдан ғана осы дертті?

Əйтсе де бұл ақиқат хабар еді, –

Ұзатты Қосан қызды Қабақ елі.

«Сары!» – деп сарнап кетті сорлы сұлу, Жоқ болып жүректегі жараға емі.

Айна көл – пəк махаббат куəсіндай, Тал-ағаш – балғын сезім дуасындай Ізіне қалды қарап қалыңдықтың, Қабағы кетті ғой, деп, бір ашылмай.

Өзі жоқ, қызойнақтың орны қалды, Əлдекім əткеншекті тор ғып алды. Ауылдың əні кеміп, сəні кеміп, Сенделтті сең соққандай құрбыларды...

Сал Сары билеп түгел бойды кенет, Тамағын кеберсіген қойды кенеп. Тіл қатты төрде отырған ақсақалға:

    • Ортаға салайын бір ойды керек.

Күндердің көрдім ащы, ауырын көп, Үзді үміт жапырағын дауыл үрлеп. Мықтының тепкісіне төзбегесін, Келіп ем Бесқалаға бауырым деп.

Көңілден шықтың, жұртым, ыразымын, Сергідім, серпілді де біраз мұңым.

Сыйладың қарақалпақ, қазақ болып, Демедің: «Қаңлы ғой бұл, құны аз мұның».

Риясыз дос таптым да тума таптым, Бəрі де бауырлыққа туған мəрт тым. Өзіңнің сəбиіңдей еркеледім, Өзіңнің жігітіңдей думандаттым.

Табиғат саған сондай сезім берді, Жебедің егілгенді, езілгенді.

Ағайын, аяладың үш жыл ұдай, Отанға оралатын кезім келді.

Мен де бір байтақ елдің түлегі едім, Жүдесем, ойлап соны жүдеп едім. Ақсақал, қатар-құрбы, дос-жарандар, Ақ бата, рұқсат болса, жүрер едім...

«Жоқ, əзір кетпейсің!» – деп жастар қалды, Қимады жіберуге асқақ əнді.

Алайда əнші Сары əлгі айтқаны Толғантты түйгені бар басқаларды.

Сабырсыз сөз шыққанға бəрі ұяла, Қарасты қарақалпақ қарияға.

Жұрт тынып соның аузын бағып қапты, Дегендей: «Өз ойынды жарияла?»

      • Ит тойған жеріне де мақтанады, Ер туған жерінде тек бақ табады. Берейік ақ батаны, алғыс айтып, –

Деп түйіп барша жұртқа қарт қарады.

      • Дұрыс-ақ!
      • Аталы сөз!
      • Мақұлдадық!
      • Жолынан құр кідіртіп шатылмалық.
      • Ендеше, ренжітпей жөнелтеміз, Жүретін болса ақыры батыр анық!

Тарланды талай рет таң асырып, Баптады баяғыша дала шығып. Сөйтті де сəтті күні Сары аттанды, Кеудеде жаңа бір əн арасұрып.

Өзбек һəм қарақалпақ, қазағы бар Бауыр ғой, ажырауды аза қылар.

Сарымен бір көш жерге бірге барып, Қоштасты қимастықпен əзер бұлар.

Сар желіп Сары батыр сардалада, Келеді тартып тіке Жармолаға.

Білмейді алда не тұр, көрері не, Жармола жар бола ма, зар бола ма?

Елім деп емірене əн салады,

Жел соқса, жел желі деп тамсанады. Жеткенде бір төбеден бір төбеге, Кетеді ұмытылып шаршағаны.

Тарлан да басын сүзіп, шиыршық атты, Қайшылап қос құлағын құлшына ақты. Бір кезде Бозбелеске шыға келіп,

Көрді-ау ер шалқып жатқан Құмсуатты.

Түсіне көп-көп кіріп, көпелестеп, Жүретін, айхай, туған жер емес пе? – Батырың байқамады, тама берді Көзінен күміс моншақ со белесте.

Үш жылғы үмітім ең, жаңа көрдім, Сен ылғи сағынышты санама ендің. Асығып келіп тұрмын, əншім десең, Əн десең, «Дариғай-айды» ала келдім.

Сол əнге талай-талай басып едім, Басып ап, жасып едім, тасып едім. Жеттім бе, жетпедім бе арманыма! Ассалаумағаулайкем, асыл елім!

Орынборда

Дариға, торға түстім сенгенімнен, Патшаға арыз айта келгенімнен.

Қор болды қайран басым, енді айла жоқ, Сөзіне залымдардың ергенімнен.

Сары

Сал Сары елге жетті, мауқын басты. Қадірі қашанғыдан артып-асты.

«Құрбым!» деп қыз-бозбала ойнап-күлім, Кəрілер «қарағым!» деп қауқылдасты.

Үй-ішім, жекжатым деп жатсын қайдан, Жас жаны жай тапқасын жақсы райдан. Шабыттың мінді жүйрік тарлан атын, Шырқалды еш адамды жатсынбай əн...

Жұрт та оны үйде тыным жатқызбады, Шақырып дəм-тұзын бір татқызғалы. Ал Сары барған жердің бəрі сауық,

Ел-елдің еш жерде жоқ салт бұзғаны.

Ер жігіт ел еңсесін көтергелі Өнерін өрістетсе, бөтен бе еді? Халқынан хақ сөзіндей алғыс алса, Өлшеусіз еңбегінің өтелгені.

Сондықтан шақырғаннан қал алмады, Ауылын Алтон – Қызай аралады, Аңысын аңлап Сары байқағанда, Көрінді тату сынды аралары.

Екі ру бірақ ондай емес еді, Бірдірмей іштей ғана егеседі. Ісі де Салдың əлі басылмаған.

Болыстың бар бүркеулі бір есебі...

Құрса да сауық-сайран бұлай Сары, Тұрса да жарқыл қағып шырай, сəні, Жүрегі жаралы-тын, құсалы-тын, Сөнді деп бақытымның нұрдай шамы.

Сарнайды оңашада «Қосан-ау!» деп,

«Құдайым қашан бізді қосар-ау!» деп.

«Тіріде жолықпасам, жаным, саған, Мақшарға бұрын барып тосам-ау!» – деп...

Жүрсе де арыла алмай мұң-зарынан, Əнімен əлеуметін ырза қылған – Сарыға шақыртулы сəлем жетті Баяғы Қызайдағы Мырзағұлдан.

Айтыпты: «Ашуы жоқ ағайынбыз, Кешірдік тентектігін толайым біз Дəм тата, кеңес құра келіп кетсін, Табармыз өзге істің де орайын біз»...

Кең отау, кіл жуандар іркілдеген, Май басқан бұғақтары бүлкілдеген. Сонда да Сары олардан тұлғалырақ, Ортада отыр асқақ бір түрменен.

    • Шақыртып, Сары, сені алдырғаным, Жеткенін айтпақшымын қаңғырғаның. Апайтөс азамат боп ауылдағы Бойыңнан балалықтың қалдыр бəрін.

Мен кештім, артық кетсем, сен де кешір, Тимесін екеумізден елге кесір. –

Сары үнсіз Мырзағұлға көз салады:

«Осы сұм не деп отыр, түйген не сыр!» –

Шет қапсың жаңалықтан расында, Ұл тапты патша əйелі, ұғасың ба? Сол үшін жариялап мəнепес ол, Кешіпті кінəлінің кінəсын да.

Сен де бар Орынборға алып арыз, Əйтеуір, білуімше бару парыз.

Жандарал өзі-ақ басып пыш-пыш сөзді, Ақ болып ораласың сонда нағыз. –

Қоштады мұны Шолпан, басқалары,

      • Жақсылық білмейді, деп, жастар əлі. Түгелдей Сары ақталып қайтып ертең, Алтонды билеп-төстеп басқарады...

Тыңдаған болысын да, өңгесін де Сары отыр білмей сенер, сенбесін де.

«Қалайша қамқоршым боп шыға қалды? Керекпін тап осының мен несіне?»

Əзелгі адал көңіл аңқылдаған, Ағынан бұл жолы да тартынбаған, Болыстың айтқанына сенді, нанды, Ұяты бар шығар деп там-тұмдаған.

Дегенде: «Бармайын ба, барайын ба? Болысқа нанбайын ба, нанайын ба?» –

«Соңынан сөз ерместей етіп қайт» – деп, Қоймады бүкіл Алтон ағайын да.

Сонымен сері аттанды сапарына, Орынбор аталатын шəһарына.

Сонымен... барар жерге барғанында-ақ, Күмп берді азап-дозақ апанына. –

Жандарал екшей оқып арыздарды, Кейімен темекісін тамызған-ды.

«Батақов Сары арызы» дегенді оқып, Селк етті қатып-семген жаны ызбарлы.

Сонан соң алды арызын Мырзағұлдың, Он жазған ішінде тек жыл жарымның.

«Бұзақы, ұры, қашқын, кісі өлтірген, Сібірде орны, депті, бұл залымның».

«Ə, бəлем, түстің бе өзің келіп қолға, Салайын сені шықпас берік торға!» – Сарыны жаптырды да абақтыға, Мырс етіп бір қисайтты бөрікті оңға.

* * *

Сарылып Сары жатты түрмесінде, Мың ой кеп мазалайды бір кешінде.

«Кеш мені... арыз апар... ақталасың...» Дегені Мырзағұлдың тұрды есінде.

Сұмдық-ай, сонда мені алдағаны-ау, Ажалға көре-тұра айдағаны-ау.

Жалғасқан бір-біріне кілең əкім, Кедейдік қол-аяғын байлаған жау.

Сырыңды, сұм Мырзағұл, білдім енді. Мұныңды ұмытылмас қылдым белгі. Бəрі бір жасымаймын, басылмаймын, Шығамын, өш аламын, будым белді...

Асықпай бұрынғы бір салды əніне, Жаңаша екпін беріп əн мəніне.

Үнінде мысқыл да бар, ұшқын да бар, Жаулары шыдамастай пəрменіне:

«Батақтың баласы едім тұтқындағы, Көмекей көрінбейді жұтқындағы.

Би-болыс, арыз салып жата берші,

Мен де бір қызық түлкі бытқылдағы»...

    • О пəлі!
    • Əу, қайтеді-ай!
    • Бəрекелді!
    • Мың алғыс жандаралға, əн əкелді!
    • Осындай өнерпазды кіріптар ғып, Қамаған темір торғау, қап əкеңді...

Сүйсінген сан халықтың саңлақтары Айтқызды екі-үш əнді таңдап тағы. Сонан соң тіл қатысып, жөн сұрасты, Жай-күйін жасыруға Сал батпады.

Сарыны сүйіп сыйлап барлығы да Ашынды жандаралдың жарлығына. Жаз бойы жа жолдастай жүрді бірге, Дем беріп бір-бірінің зар-мұңына.

Пароммен Ақ Жайықты жалдап əрі Жұмысқа айдалатын таңда бəрі.

Кешкілік оралатын сол пароммен, Қарауыл шағын еді – таңданғаны.

Жүретін байқап соны Сарың күнде, Кешігіп келді аржаққа паром бірде. Тиеді апыр-топыр тұтқындарды, Бер жаққа өткізуге дəл іңірде.

Жатты жұрт үсті-басты, бетті су ғып Паром жай орта жолға жетті сырғып. Қарауыл көзі бір сəт тайғанында, Толқынға Сары шапшаң кетті сүңгіп.

Солдаттар айқайлады, атқылады, Түсе алмай суға бірақ аптығады.

«Біреуін қуамыз деп, бəрі қашса, Құдайым сонда «баққа» тап қылады».

Қамалап қалғандарды жіті бақты. Мылтықты жөн-жосықсыз пытырлатты.

«Жан-жаққа жібереміз жылдам хабар, Ол қазақ, десті, қалай құтылмақ-ты?»

Ал Сары сол кеткеннен мол кеткен-ді, Əрі алыс, əрі қиын жолды өткен-ді.

Қуантып бұл қашқаны жақтастарын, Қорқытты өзін алдап сорлы еткенді.

Тағы да Тарлан атқа тақым басып, Жүр дейді жігіттермен ақылдасып. Ауыздан түспей аты күні-түні, Дабысы елден елген жатыр асып.

Қуғында

Бөбейлік қамшы бастым Тарлан атқа, Басыма қауіп-қатер туған шақта.

Алыстан ат терлетіп іздеп келіп, Жолықтым тауып алып Самыратқа.

Сары

Сал Сары қашқын десе, болды қашқын, Қауіпті қарекетке толды жас күн.

Жүреді бүгін мында, ертең онда, Қамымен қалың жауға алдырмастың.

Қуғыншы қыста қырға бара алмаған, Сескеніп батыр, бөрі, борандардан Жаз шығып, тімтінуін жиілетті, Өзінше бірдеңені боп аңғарған.

Ізіне итше түсті болыс-билер. Табылса, ол табылған қонысты илер. Сонда да сүйіктісін сақтады жұрт,

Бір мақсат, бір тілекте тоғысты үйлер.

Аңдыды ағайын, дос солдаттарды, Байларға арын сатқан жалдаптарды. Келгенін дер кезінде білу үшін, Ұйқысыз кезектесіп таңды атқарды.

Бұл өзі əр ауылда əдетке енді,

Дал қылып батырыңнан «дəметкенді». Сондықтан сері күнде жайбарақат Құтыртып, құйқылжытып əндеткен-ді.

Бүгін де қағып еркін домбырасын, Жазуда өнерінің мол құлашын.

Белдеуде қаңтаруды Тарлан аты, Төбеде қарауылы бейне лашын.

Іргеде жатыр баяу Ырғыз ағып, Ойнайды суда кешкі нұр қызарып, Тезектің ошақтағы оты лаулап, Теректің көлеңкесі тұрды ұзарып.

Үйі бұл Самыраттай жанашырдың, Есігі қысылғанда сан ашылды.

Жайнатып қабағын да, тамағын да, Күтеді бəйек болып бала сынды.

Əнін сап өзінің де, басқаның да

Сары отыр, Самырат жүр ас қамында.

«Əскерлер!» – деді кенет бір жас жігіт, Жиынға жетіп келіп қас қағымда.

Жалма-жан батыр ұшып түрегелді, Атылып Тарлан атқа мінеді енді.

Жақындап қалған əскер нақ алдынан Құйғытып жел құйындай жүре берді.

      • Əнекей! – Əне кетті! – Бол, атындар! Құтқарма, қорғасынды боратыңдар! – Деп шулап бажылдайды солдаттарға Елірген ез қазақтар – қор қатындар.

Тарлан ат Тайбурылдай тасып тағы, Қоқандап қуғандардан қашықтады. Əскерлер оқты қардай жаудырғанмен, Кеткен-ді көз ұшынан асып та əрі.

Ауылға аламандар кіріп келді, Кейбірі қабақтарын түйіп келді, Кейбірі білектерін түріп келді. Самырат сезді мəнін – бүлік келді.

Бастығы бұлар сүйген ұлды іздейді,

«Алдыма сапқа жұртты тұрғыз!» дейді. Самырат сасар емес, қашар емес,

Кері ағып кетсе-дағы ырғыз мейлі.

    • Бұзықты неге сендер жасырдыңдар, Хабарлап, жаңа неге қашырдыңдар? Батақов қашан мұнда оралады?

Айтыңдар, ақ патшаға бас ұрыңдар?

Самырат жалт еткізді көзі отты:

    • Ал, тілмəш, дəл түсіндір, сөзің көп-ті. Оны ешкім шақырған жоқ, жасырған жоқ, Ауылға өзі келіп, өзі кетті.
    • Сволочь! –

Сарт еткізді Самыратты, Сақалға бет-аузының қаны ақты.

Ойбайлап бала-шаға, қатын-қалаш, Жас төлді енесіне жамыратты.

У да шу, азан-қазан, үрікті ауыл, Кеткендей ойда жоқта ұрып дауыл.

«Бұзықтың барар жерін айтыңдар», – деп, Сабайды, ауық-ауық қылып дамыл.

Қарамай, жас па еді, кəрі ме еді, Аямай карательдер зəбірледі.

Сарының ізін аңдып аттанарда,

«Келсе егер, хабарлаң!» деп əмір берді.

Жытты олар іздерінен зар шұбаған, Жатты жұрт шалажансар, қансыраған. Сыдыртып Тарланымен Сары жетті, Жүрегін кермек ыза қамшылаған.

Ол мана кілт бұрылып ілкі беттен. Ауылға бір бүйірлеп келд еппен.

Тасадан тұрды көріп жазалауды, Бармағын шайнап үнсіз шерлі кекпен.

Асығып түседі ол қарғып аттан, Түрінде түтігу бар жалын атқан.

«Мен үшін бүкіл ауыл бүлінді», – деп, Кешірім сұрап еді Самыраттан.

      • Қарағым, қамықпа оған, – деді кəрі, –

Сүйеді мына жұрттың сені бəрі. Сол үшін таяқ жесе, түк етпейді, Мұндайды айта көрме ендігəрі.

Керегі бізге сенің есендігің, Қорланба кетті ғой деп есем бүгін. Алдыңда халық кегін қайтарар күн, Алдыңда ел сүйсінер неше ерлігің...

Бұл сөзді есіткесін Самыраттан, Бір ойын білдіреді Сары ұнатқан:

      • Болысты ат артына салсам деймін, Қорықпай Қызай шыққан шаңырақтан.

Сыйлаймын аруақты, шаңырақты, Бірақ та Мырзағұлға қаным қатты. Түлігін тік көтере шапсам деймін, Жаныма мынаусы тым жаман батты.

      • Ақылым: арындама, жаңыласың, Тұсау сал ашуыңа, Сары лашын. Екі ата қайта қаң боп қырқысады, Жараны ушықтырып нағыласың.

Жүре бер жасырынып əзірге сен, Құрбың көп ойнап-күлсең, əзілдесең. Күн озар, дау-шар тозар, шындық жеңер, Ұрынба, өз басыңды кəдірлесең.

Сөйледі Сары ойланып: – Ақыл екен. Ағажан, əз сөзіңді мақұл етем.

Сұмдардың көздеріне сүйел болмай, Бір жаққа бой тасалап, зат, кетем.

«Жөн!» – деген. Ол жөнеген тағы қашып, Кеткен-ді, сол кеткеннен Табын асып.

Өзінен бұрын оның əні жетіп,

Əр жерде қарсы алды жұрт жамырасып.

Күн сайын жүзі жылып, жадырайды, Кешегі ұмытылды жəбір, қайғы,

Дос тапты; жарлы демей, жалғыз демей, Қайтесің қас қылғасын Тəңір байды.

Жыл жүрді, туған жерді ол сағынды. Жар сүйген Көкжидені, Шөлшағылды. Ел болып есі-дерті ертелі-кеш.

Жоғалтты əншиінгі мол сабырды.

Бір күні қош айтысып Табынмен де, Тарланның көк тер етті таңын демде. Алдынан соққан самал салқынынан Жай тапты оттай ыстық жалын кеуде.

...Мырзағұл Сары жайын біліп тұрған –

Ақшаға жансыздарын құнықтырған.

«Əйтеуір бір қайтарсың», – деген оймен, Жер-жерде жол тосушы жігіт құрған.

Міне, енді хабар алды шықты деген, Жинады жандайшабын мықты деген. Самсатты бір жағынан солдаттарды Арқасын айқасқанда нық тіреген...

Келеді серің əнге салып баяу, Қуанды ел шетіне қалып таяу,

Осы сəт ойында оның еш күдік жоқ, Біржола жоғалғандай барлық қаяу.

Жеткенде ел шетіне бесін еді, Көңілі көтеріліп, есіледі.

Кім білсін, таныды ма жүрген жерін, Тарлан да танау керіп есінеді.

...Таттырған бір жол бойы дəм-тұз маған Табында осы жер ғой қалғызбаған...

Сезбеді өз-өзімен болып Сары Жауларды əр тұсынан аңдыздаған.

      • Ұста! – деп тап қасынан тақылдады. Тарланды бір шаптырмай қапы қалды. Бұзау тіс он екі өрме сілтенбеді, Ақауыз адыра қалғыр атылмады.

Дұшпанның мерейі артып тұр-ау қатты: Тарланнан тұңғыш рет бір аунатты.

Мырзағұл «жəне қашып кетпесін» деп, Сарының қол-аяғын бұғаулатты.

      • Ей, мұндар, бітпеп пе еді көне кегің, Қалмайсың қыр соңымнан неге менің?! (Самырат жібермеді, əттегене-ай, Салайын ат артына деген едім!)
      • Ей, Сары, ісің бітті, сандалама! Өзім би, өзім қожа бар далаға.

Айдатам ертең сені итжеккенге, Бүгінше жем боласың қандалаға! –

Деді де кеңк-кеңк етіп күлді есіре, Қатындай қыр көрсеткен күндесіне. Сонан соң қайран ерді жаяу айдап, Жөнелтті Жармоланың түрмесіне...

Жүрегі жабықса да жаншылмаған Ақ еді жұмыртқадай аршып алған.

«Елім!» – деп емірене келіп еді, Болмады, бүр жармады баршын арман.

Қоштасқанда

Ырғыздан бір өткенде үш-төрт өттік, Міндік те Тарлан атқа, бөжеңдеттік, Қанды көз қасқа Қосан, бол риза, Ақыры, міне, мұндай күйге жеттік.

Сары

Сыпсыңдап суылдаса суық хабар Əзелгі əдетімен суыт тарар, Мұздатып, дірілдетіп, күңірентіп Жүректің түпкіріне кіріп барар.

Тап солай деген сөздер «Сары ұсталды!» Қосанды абдыратты алыстағы.

Бұрынғы қамалғаны қорқытпаса,

Бұл жолы жанды əлде не жаныштады.

Тыныштық таппай қойды елегізіп, Болмады бас сырқырап, дене қызып, Жегідей жеді бір ой: «Ол қатерде, Сен еркін жүргеніңді деме қызық!»

«Сарының басым құрбан тілеуіне, Жарасам жетеді аз күн сүйеуіне»...

«Төркіндеп қайтамын, деп елге барып», Сөз салды сонда Қосан күйеуіне.

Байының білері не малдан басқа, Жайы жоқ көнбеске де алданбасқа. Қосандай келіншегі қиылғасын,

Ол байғұс мақтанбас па, малданбас па!

Амалсыз көнеді ол да, өңгесі де, Қоя ма Қосан сірə көнбесіне.

«Кім кепіл, Көкжидеге жетіп алсам, Сарыны көруіме, көрмесіме?»

Осы оймен жетті Қосан өз еліне, Күрсініп, күйік толып өзегіне.

Сидақ бай салтанатты той жасады Кеюді көрмей өскен көжегіне.

Тойдан да шемен күйік басылмады, Мезгілсіз солған шырай ашылмады. Көре алмай көп ішінен Сал Сарысын, Көзіне жасын алып, жасып алды.

Баяғы достар да жоқ сыр алысқан, Олар да келіншек боп жүр алыста. Серінің серіктерін іздер еді, Жіңішке əйел жолы, қолы қысқа.

Тойдан соң туыстарға төркіндеді,

«Қанша уақыт болсам-дағы еркім», – деді. Қай жерде Сары жайлы сөз айтылса,

Сол жерге жетіп барды, іркілмеді.

Осылай күндер өтті күрсінменен, Жас жүрек дауа таппай дүрсілдеген. Алланың əмірі ме, кім біледі, Ғашықтар кіл жабығып жүрсін деген.

Себебін қайғысының ел біледі, Білгенін кəйтсін Қосан, сергімеді,

Бір жүрген, бірге тұрған жерге ынтығып, Кей кеште көлге келіп телміреді.

Жолығып алғаш осы көл басында, Балқып ед бейне май ма, қорғасын ба. Сарысы Бесқалаға беттеріңде, Қоштасты, міне, мынау тал қасында.

Сол бір түн бүгінгідей бар жадында Тұрған-ды құшақтасып Сал жанында.

«Ұстаңдар, байлаңдар!» – деп бажылдайды Бес адам, бір қараса, жан-жағында.

Сарыжан саспап еді сірə бұған, Айналдым сонда берік шыдамынан.

«Бастарын кесейін!» – деп жақындады, Суырып көкбұйраны қынабынан.

Əлгілер бата алмады, кетті қашып, Серінің қасына тез жеттім асық, Сонан соң бердім қолғап ұмытпасқа,

Аттанды ол, жылай бердім бетті басып...

Қайтейін, ойға оралып өткен күн де, Қобалжу кіргізеді тек көңілге.

Япырай, хабар салып алдыратын Өзіммен сырлас, мұндас жоқ теңімде.

Кеудеңді қайғыға ерте ашпа, Қосан, Басылып, езіле тым саспа, Қосан.

Намысқа белді бекем бумаймысың, Еске алшы, емес ең ғой жаста босаң...

Жас ару кейде өзіне қуат беріп, Шерінің шұбар бұлтын қуад келіп. Сонда да жаны құрғыр жай таппайды, Көңілде шаттық атты шуақ кеміп...

Бір күні қырға жаңа хабар келді,

Жақсы емес, құрып қалғыр жаман келді.

«Сібірге айдалады Сары» деген Тікен сөз түршіктірді тамам елді.

    • Айырмай патша заңы ақ-қараны, Жөн бе екен, Мырзағұлды жақтағаны?
    • Сарымен қош айтысып қайтайық! – деп, Жиылып үш мың кісі аттанады.

Қосан да білді өзінен жалынды ерді, Мəңгіге айырғанын тағдыр енді.

Жалма-жан Жармолаға жүріп кетті, Алдырып аты шулы Салкүреңді.

Салкүрең жүйрік еді жалы мықты, Сан тойдың бас бəйгісін шауып ұтты. Жеткізіп дер кезінде Жармолаға, Арудың тілегінен табылыпты.

Балтаның жалманындай қайран батыр, Тіркеліп көк арбаға бара жатыр.

Қасына жолатпайды қарауылшы, –

Көз салып, əріректен қара да аһ ұр!

Сырқырап қол-аяғы шынжырлаған Қинайды аттағанда əр жырадан Көргенде Сары түрін, жаны күйіп, Жүрегі дүйім елдің қанжылаған.

      • Қайран ер, қош аман бол, қош бол, сері, Қайда да демей берсін дос қол сені!

Мың қарғыс Мырзағұлға, о нағылет, –

Қадалсын көкірегіне өз семсері! –

Соңынан ұбап-шұбап ел үрейлі, Егіліп, есіл ер деп еңірейді.

Ентелей таяп Қосан көк арбаға,

«Сарыжан, көре алдың ба мені?» – дейді.

Көтеріп төмен салған Сары басын, Сарғайған жүдеу жүзі жадырасын. Шаршаған, шүңірейген нұрсыз көздер, Бір сəтте жайнап кетсе, нағыласың!

Қарады күлімсіреп Қосанына, Дірілдеп тұрды еріні, босады ма? Зарлатып əнге басты сəлден кейін Қарамай Мырзағұлдың жасағына:

      • Ғашық боп, шын жүректен сүйген едік, Демесек неке қиып, үйленбедік.

Қанды көз қайран Қосан, бол риза, Ақыры, міне, мұндай күйге келдік.

Жастықтың жалынымен дүрілдеттік, Керілген кең даланы күңіренттік.

Көрем бе, көрмеймін бе, қайран едім, Қош енді, алыс сапар, Сібір кетті!..

Жырлады Сары солай елім-ай деп, Жылады шұбаған жұрт ерім-ай деп, Солығын баса алмай бір сорлы Қосан, Аһ ұрып, ағыл-тегіл, егілді-ай кеп.

Қарауыл қуды кейін халайықты, Секілді қоштасқанға бəрі айыпты. Сескенте мылтық атып, солдаттарға Офицер елден ерді шақ айыртты.

Көнбеген кей қазаққа «сабақ қылды» –

Көйлегін түргізді де сабаттырды. Амалсыз кідірген ел Сарысы ұзап Кеткенше көз ұшынан қарап тұрды.

Келмеске кетті жігіт, жары қалды, Кеудеге шығар-шықпас жаны қалды. Шыдамай, Салкүреңді салып ұрып, Сарыны бір көруге тағы барды.

Сары да баса берді жырға тағы, Жырында үлкен тілек тұрды ынталы:

    • Жарығым, жаным Қосан, қош аман бол, Сөнбесін бақытыңның нұрлы таңы! –

Қоштасып, қаны қашып Қосан қалды, Ұзаған Сары əніне қосады əнді.

Не шара, жалғыз өзі қалды арқалап Қос өмір шырағындай қос арманды.

Жолда

Көрмедім қатты адамды қу солдаттай, Түсірді басқа қатты мұсалдатты-ай Кеші жоқ, ертесі жоқ маза бермей, Қуады сылдырлатып кісенді аттай.

Сары

Күн ыссы, күйдіреді аңызағы, Арқадан ащы терді ағызады. Бұрқылдап, бет-ауызды айғыздап-ақ, Шөлейттің келтіреді шаңы ызаны.

Ұқсайды қайнап, қызып құм тасқанға, От үрлеп сонадайдан тұр тастар да.

Шіркін бір құйып өтсе-ау қара жаңбыр, Жоқ бірақ шөкімдей де бұлт аспанда.

Шиқылдап көк арбаның доңғалағы, Сұрланып артта талай жон қалады. Жыландай иретіле жорғалаған Созылып Сібір жаққа жол барады.

Келеді Сары жаяу ілби басып,

Ақырын бір қырдан соң бір қырды асып Солдаттар шылым шегіп арбадағы, Сұқтана қарайды оған сыбырласып.

Келеді, көңілінде ащы қайғы, Адымын темір кісен аштырмайды. Тіктірген бір тай беріп сəнді етіктің Өкшесі қажап жəне бастырмайды.

Ызыңдап шыбын-шіркей мазалаған, Оны да жасқай алмай азаланған.

Əлі де шынжырлаулы қол-аяғы, Айдалсын осылай деп жазаланған.

Жауына тіс жарып түк үндемейді, – Айқайлап боқта мейлі, тілде мейлі; Шыдайды тілімденген ернін тістеп, Жүреді күн демейді, түн демейді.

Арбаға отырғыз деп жалынбайды, Су сұрап шөлдегенде, табынбайды. Қарауыл өзі үшін тек қонғанында, Қайратын қайта жиып дамылдайды.

Осылай Орынборға жеткен еді, Осылай итжеккенге беттеді енді. Баяғы «кінəлары айғақталып», Каторга «дəмін» əлден жеп келеді.

Бар оның көңілінің суынғаны, – Артынан ешкім істі қуынбады. Жасырмай жабыққанда сырын айтқан Əні мен əр ауылда жыры қалды.

«Күз болса, құс қайтады жайлауына, Дұшпанның біздер түстік байлауына»... Қайран ер қалжырады, сырқаттанды, Қиналып жаудың жайсыз айдауына.

Еріксіз көкейіне əн келеді, Сол ғана ауық-ауық əл береді.

Халі жоқ қашу түгіл, жүруге де, Бір мезет мызғығанды жал көреді.

Сəл егер аялдаса жолда тұрып, Жалма-жан жүргізеді солдат ұрып. Ақыры серің əбден əлсіреді,

Сан айғы: азып, аштық, шөл қатырып.

Құлады Сары бір күн жол үстінде, Жақындап қалғанында Орскіге.

Қарауыл қанша ұрса да тұра алмады, Жатты үнсіз жазмышымен көрісті де.

Бар-ды тек есі кіріп-шығасылы, Тұмантып кетті көзі – шын асылы. Алыстан еміс-еміс елес берді Өксіген өмірінің шың-асуы.

...Кім анау, Қосаны ма, құмары ма? Жас төккен жете алмай бір мұрадына? Іздей ме, Тарлан неге кісінейді, Қарамай көлдің жасыл құрағына?

Кеңкілдеп күліп тұрған Мырзағұл ма? Шолан ба, ыржыңдаған кім жанында? Жер тырнап, тісін қайрап талпынады ер, Шарпылып тұла бойы бір жалынға.

Мең-зең боп басы тағы шыр айналды, Көп елес араласып бір айналды.

«Қайтеміз, саламыз ба арбаға?» – деп, Солдаттар офицерден сұрай қалды.

      • Ойлаңдар, осы киргиз кімге керек? Кім мұны Орынборда жүрген елеп? Кəне тез шаруасын тындырайық, Айтармыз жоғарыға бірдеңе деп.

«Қашқанда атылды» деп салып акты, Табанда əлгі жауыз Сарыны атты.

Жас ғұмыр қыршынынан қиылды да Мəңгілік мекенінде дамыл тапты.

Автордан

Сал Сары, əнші Сары, батыр Сары, Жерінде Жағалбайлы жатыр Сары. Ақ жуып, арулады азаматтар, Тартыстан тынышталды ақыр Сары.

Өмірден өкінішпен өтті Сары, Қасынан кек ала алмай кетті Сары.

Шын сүйген Қосанына қосылмады, Жетпеді арманына дертті Сары.

Сол біздің жанымызға шым батады, Сол бізді толғантады, жырлатады. Ел бірақ ұмытпайды ерен ұлын Жайылған ұлан-ғайыр қырға атағы.

Артында аңыраған əні қалды,

Деген сөз «əні қалды» – «Сары қалды». Мəңгіге есте сақтап ер есімін, Ұрпақтан ұрпақ əнін қағып алды:

«Баласы мен Батақтың Сары серің, Бел байлап тəуекелге буған белін...

«Көз жұмбай, дария кешпес» деген сөз бар, Қош-сау бол көргенімше, туған елім!»

ГƏККУ

Əке жыры

    • Бас, қарағым, көрігіңді баса түс, Кеудеңдегі дауыл көзін аша түс. От сүйеді, өрт сүйеді дауылды, Сол дауылға дауылыңды қоса түс.

Бас, қарағым, көрігіңді дүрілдет, Қарауытқан шоқтың көзін күлімдет. Темір шіркін қызарсын да балқысын, Асау тайдың тізесіндей дірілдеп.

Бас, қарағым, ақ жалының лауласын, Қызған болат жамбасынан аунасын. Бас, қарағым, қайратыңның қызуы Найзағайдың айбынынан аумасын.

Көрігіңді нар түйедей желкілдет, Жалын тұрсын еліктейін елпілдеп. Ұшсын шоқтар жүрегіңнен ұшқындай, Құрыш болат балқып түссін мөлтілдеп.

Көрігіңнің көмекейі əндетсін, Оттығыңда алауласын сөнбес күн. Бас, қарағым, бас, қарағым, қыздыра, Жас қайратың нөсер құсап селдетсін.

Ойна, қалқам, жастайыңнан отпенен, Өткелің кеп əлі сенің өтпеген.

Бас, қарағым, қыздыра бас көрікті, Дауылыңның бəсеңі бар ептеген.

Ұқ, қарағым, жастайыңнан ұқ мұны, Бола көрме ұсақ тірлік тұтқыны.

Жастайыңнан жалын бол да, маздап жан, Ой баспайды, май басады күптіні.

Аптамасаң, таптамасаң жалынмен, Жалын болып өртенбесең жаныңмен, Қарғам, саған бас имейді темір де, Соқ балғаңды, жүрегіңмен, барыңмен.

Соқ, қарағым, құлаштай соқ балғаны, Болат төстен көңірсісін нан дəмі.

Соқ, қарағым, сом балғаңды сілтей соқ Болат төстен шапақ ұшсын таңдағы.

Темірге де керек, қалқам, ықылас, Ақ жалын бір сал-сері ғой үкі бас. Бұл көріктің патшалығы басқаша, Дарбазасын дарыныңмен ұтып аш.

Қызған темір ол да қыран қанатты, Балқытқанда бабында үста болатты. Ол да саған ақ тамағын созады, Ерініне жағып алып далапты.

Темір сыры, болат сыры басқаша, Шамырқанған шабыт сені бастаса. Іңкəрліктің, құмарлықтың бəрі тұл, Егер өнер түп есігін ашпаса.

Саябырла енді, қалқам, абайла, Сəтсіздіктер тентіреп жүр маңайда. Бірі келіп шылауыңнан алмасын,

«Сабыр түбі – сары алтын», соны ойла.

Үзілт үнін сом балғаңның, талмаурат, Міне, міне, келе жатыр əн қаулап.

Талмаусырат, шымыр-шымыр талықсыт Ақ жалынды нəзіктікпен ал жаулап.

Жетті, жетті, айналайын, ал енді Айтқыз оған суға малып өлеңді. Шөлдеді ғой, айызын бір қандырсын, Бабын тауып, салқын суға мал енді.

Құрыш – ол да кербездікті сүйеді, Құрыш, шіркін, ол да ақын киелі. Бабы түссе ол да қылы қобыздың, Сұңқылдаған домбыраның тиегі.

Бəрін байқап тұрады бұл қара төс, Ұқ жалыңды, ұқ темірді, бол əкеш. Шым болатты батыр енді тереңге, Сəл кідірсең жəне ерте, жəне кеш.

Осылай деп баласына Сандыбай Үйретеді аңдып тұрып «аңдымай» Кеудесіне түскен бозғыл сақалын, Сипап қойып бозғыл мұртын шалғыдай.

Ана жыры

Күміс балға шыңылдайды бір қалып, Мөлтілдеген ақ бұлақтай ырғалып. Бірде сонша сыңғырайды мұңданып, Бірде сонша шыңылдайды шыңданып.

Бір нəзік үн, бір нəзік үн басқаша, Жан ананың жан сырымен астаса, Кемейіне жыр құяды көлкілдеп, Күмк балға күйге көміп тастаса.

Сыңғыр-сыңғыр, сылдыр-сылдыр ағын ба, Нəзік балға əн шырқайды бағында.

Үйдің іші сайрап тұрған бұлбұл құс, Шын сұлулық отырғандай тағында.

Сылдыр-сылдыр, сылдыр-сылдыр толқындар Кейде, кейде ақ қаз болып қаңқылдар.

Тапталады оймақ балға астында Кейде күміс, кейде зерлі алтындар.

О, алтындар, о, алтындар, алтындар, Сені көрсе, əр адам-ақ қалтылдар.

Бірақ ана саусағында діріл жоқ, Тек қана бір қиқулаған қаңқыл бар.

Қаңқылдаған, қиқулаған құс үні Сан қиялға жетелейді кісіні.

Ана соққан білезік пен жүзікте Еркелейді сұлулықтың мүсіні.

Отырады ұзақ түнге зер шегіп, Шабыттанып кеткенінде теңселіп. Əзер барып көз шырымын алады Кейде түнді, кейде таңды еңсеріп.

Кейде сонша бұл өмірден алшақтап,

Зер шеккендей, зар шекендей əн сап қап. Гауһар тастар байланады жүзікке, Мөлдіреген көз жасындай моншақтап.

Кейде сонау қиял шыңын қиялап, Бар əсемдік жүрегіне ұялап, Қырдың гүлі, таңның нұры бəрі де Саусағынан табады бір тиянақ.

Алтын кесте неше қиян зерленіп, Армандардың асыл кейпі мөрленіп, Көмкеріліп, көгенденіп жатады

Бар сұлулық бір саусақта жөрмеліп.

Тебірентеді бəрі, бəрі ананы,

Қыз көзіндей төңкерілтіп тананы. Жаудыратып, жаутаңдатып қояды Əншіні де, ақынды да, дананы.

Ана сыры неткен, сірə, көп еді, Көлкілдетіп көк толқынды шегеді.

Көкшетаудың сексен көлі сілкініп, Бір танада бірін-бірі өбеді...

Шегеді дəл аудармастан мұнарын, Қанша үңілсең, қана қоймас құмарың. Білезікте бұлдырайды Бурабай, Жаһандағы жалғыз тағып тұмарын.

Сақинада сексен ару сыңсиды, Қызуынан əнші, сері күнсиді. Жиырма бестің жымыңдатып шілдесі, Жиырма бестің самалымен тыншиды.

Інжу тастың балқытады жүрегін, Толқындатып армандардың тілегін. Ақық тасқа атқызады ықылық, Жаутаңдата жайнатады гүл өңін.

Сырғаларды сылдыратып басқаша, Мөлдіретіп маржан түйіп тастаса, Өрнектерін раушан гүлдей құлпыртып, Жүректерді тілімдейді таспаша.

Отырады бар шабыты құйылып, Қара қасы қос садақтай иіліп, Алтын гүлдер, күміс гүлдер үлбіреп, Қызғалдақтай сағағынан қиылып.

Шолпы шексе, шолпылдатып шабақты, Тамсандырып тебірентеді тағатты.

Ана қолы неткен шебер əулие, Ана ойы неткен қыран қанатты.

Күй құяды кеудесіне күмістің, Күлімсіреп тіл қатады күміс күн. Ыбырайдың жанарынан сол сəтте, Жарқырайды найзағайдай мың ұшқын.

Осылай басылмаған көрік қалды, Əн тыңдап жалын темір өліп қалды. Балғасы – домбыраның сағасы боп, Пернелер сал саусағын еміп қалды.

Ұмытқан əннен басқа өзге бəрін, Бұл күнде кеудесінде өзге дарын. Мың ирек əуенімен нақыштайды Көкірек көңілдегі көзде барын.

Кеудесі гуілдейді көрік құсап, Гүл атқан көктемдегі өрік құсап.

Бұлақтай шымырлайды əн маржаны, Немесе еркелеген елік құсап.

Тағы да толғанады талай əнді, Балқытқан сезімдерді алау əнді. Шырқата шалқытады «Шалқыманы», Тағы да бастайды бір баяу əнді.

Баяу үн бара-бара дауыл болып, Жауады нөсерлеген жауын болып. Жарқылдап нақыштардың нажағайы, Ұшады шабыт бұлты ауыр қонып.

Баяу үн бара-бара өрт болады, Махаббат жалындаған дерт болады. Көріктей гуілдеген əн болады, Айқасқан ала құйын серт болады.

Созады «Маңмаңгерді», «Жанбаспасты»

Табады пернедегі жан баспасты. Ұшады қияларға қияндатып, Қонады шыңдардағы таңдап тасты. Созады əн бөбегін «Мақпал қара», Сезімде сүзіледі ақтан қара.

Басқаға ұқсамайды бір əуені, Ұшады жеке шырқап оқтан дара.

Осылай шығандайды дара шыңға, Көкшенің кербез сұлу даласында. Бейне бір гуілдейді көрік болып, Əн шалқып ет пен тері арасында.

Сол үшін оны жауы көре алмаған, Өнердің құдіретіне көне алмаған. Бір кезде аңқау, сенгіш жас ұстаны Əуелі бауыр, сонсын төре алдаған.

Өжет тіл өз үкімін кесіп айтқан, Майысып маймаңдамай, шешіп айтқан. Мен ертең жығылам ғой деп ойламай, Меселі еңсесімен өсіп айтқан.

Жай құсап қиянатты қиып түскен Қырандай қос қанатын түйіп түскен. Сілбіреп сіркіремей сілемейлеп, Нөсердей көктемдегі құйып түскен.

Не болса, ақыр соңын бір-ақ күткен, Мың сөзді буын салып бір-ақ түткен. Теңіздей шайқалса да сұрақ біткен, Жауабы қос ішекті қынап біткен.

Бар-ау деп дұшпандарым бек күндеген, Ыбырай аңғармаған екпінменен.

Ұстадан қара мұрын шыққан кедей, Жуанды үзбек болған текпінменен.

Малдыны өрт тілімен қуырардай, Зəлімнің əнмен уын суырардай. Бір жалын Ыбырайды шыдатпаған,

Бойында шын алтынның буы бардай.

Жоқтықты қолы қысқа уайымдамай, Ешбір де сəтсіздікті мойындамай.

Ыбекең əн базарын қыздыратын, Дегізбей «ақын аға, халың қалай...».

Кездесу

Əн мен күйге бір сусындап жан шөлі, Мол қызыққа кенеледі əнші елі.

Сексен көлді шайқалтады үнімен Сарыарқаның бұлбұлдары сал-сері.

Өңшең бұлбұл, өңшең дүлдүл шын дарын, Жаңғыртады Көкшетаудың шыңдарын.

Əзілімен, қалжыңымен жарасып, Əнмен ғана білдіреді шындарын.

Көкшетауда осындай бір думан-ды, Гүлдер бүгін əнмен бетін жуған-ды. Өңшең бұлбұл, өңшең дүлдүл дарындар Бірін-бірі өнерімен буған-ды.

Оқжетпес те бүгін ерек мұнартып, Ақындарға арманы мол сыр артып, Тынып қалған, тұнып қалған тіршілік, Бəрі, бəрі сал-серіге құмартып.

Ақ қайыңдар көк шыбықтай солқылдап, Көл Бурабай көк шəйідей толқындап, Асқақ əнін аңқылдатса Ыбырай, Айдындағы аққу бірге жарқылдап.

Жаңғырығып бүкіл таудың тастары, Қақ жарылып əннің биік аспаны,

Шырқап ұзап, шымыр ұшып, шығандап, Əуендердің əуендері, асқағы.

Қиядағы қарағайлар күлтілдеп, Айнакелдің ақ толқыны бүлкілдеп, Сал-серіні ұйып бүгін тыңдаған Ақша бұлттың ақ торғыны үлпілдеп.

«Сиыр тасқа» ыңқылдаған үн біткен, Сексен көлге сұңқылдаған тіл біткен.

«Шөккен бура» мойнын созып айнала,

«Жеке батыр» қарап қалған түндіктен.

Келгенінде кезек Жабай ақынға, Серілерше қонақ кəде хақында. Тал жібектей үзілдіртті бір əнді, Шүпілдеген толы мұңға, лапылға.

Жатқан семсер сияқтанып қынапта, Ұқсап өңі мың құбылған сынапқа. Қоңыр қаздай сұңқылдатты бір əнді, Сағынышы самғап ұшып жыраққа.

Қоңыр үнін талмаурата үзілтіп,

Келге қонған қоңыр қаздай сызылтып, Балдай əнін балбыратып бұлақтай, Толқынында сағынышын сүзілтіп.

Бар табиғат тұнып қалған, дем іште, Осынау əн боп тұрғандай бір періште. Бар тіршілік іңкəрлікке тілектес, Ақын қашан жетеді деп жеңіске.

Ақын кенет көл бетіндей бұзылды, Ызғар соғып қас қағымда гүл үнді.

    • Сүйгеніме ұнамады осы əн, – деп. Ыбырайдың тізесіне жығылды.

Шын ғашықпын бір сұлуға, Ыба аға, Бұл жанымның от-жалынын ұқ, аға. Өзің барып бір əн арнап бермесең, Бұйырмайды маған деген сыбаға.

Ол бір ерке ақ маралдай керілген, Екі аяғын бір басуға ерінген.

Қанша қусаң жеткізбейтін киігім, Жаңасынан туған айым көгімнен.

Қыр елінде қол жетпесім, құмарым, Егіз аққу сияқтанған сыңарым.

Сол арудан мен айырылсам, Ыбеке, Екі талай тірлік етіп тұрарым.

Бұл жанымда, Ыба, сондай түтіндер, Əн патшасы өзіңіз боп үкім бер.

Үкім бер де, бір əніңді қи маған, Əніңді де, сұлуды да бүтін бер.

Сол қыз еді, аға, менің жеңерім, Əттең, шіркін, жасық түсті өнерім. Əн жалғасын сол ауылда өткізіп, Өзіңіз шеш көнбесін де көнерін.

Қыздың ауылы

Қыздың ауылы қызығы мол бір жұмақ, Қыз ауылының шыны-аяғы сыңғырап, Сылдыр-сылдыр ақ шолпылар сылдырап, Ақ шолпыға əн қосқандай мың бұлақ.

Қыздың ауылы бүгін мүлде басқадай, Қыз ауылында Ыбырай мен жас Жабай. Сырттағылар сығалайды жабықтан, Балқып қалған шаңырақта асқақ ай.

Қыздың ауылы шалқып жатқан əн бүгін, Өнер туын көтереді таң бүгін.

Қыз ауылының аққу құсы – Кəкима, Таңырқатқан тыңдаушының барлығын.

Қыздың ауылы көрмеп еді мұндайды, Тыңдаушылар таңдай қағып шулайды. Жас Кəкима домбыраны гулетіп,

Көк өзендей толқытады сырнайды.

Аққу сынды егіз көлге тел өскен, Самал сынды соққан жұпар белестен.

Қызған сайын шығандайды дауысы, Ақ қанаты талып кетер деместен.

Бүгінгі таң бейне қанды сонардай, Ақ тұйғынның айызы бір қанардай. Қос қыранды қанжығаға байлатып Өнерімен матап, байлап алардай.

Бүгін таңда бір ғаламат болардай, Керген куə естерінен танардай.

Екі бірдей сал-серісін Арқаның Өнерімен бір түкпірге қамардай.

Биік көкте бір сайранды салардай, Бұл айқаста нажағай боп жанардай. Қос тұйғынның жеңсе-дағы қайсысы, Жекпе-жекте тырнағында қалардай.

Неге болса, шыбын жаны бекемдей, Қыз қылығы бүгін тіпті бөтендей. Жығылса да шын дарыннан жығылып, Пенде болып тырнағында кетердей.

Айдындағы аққу құстай қалқиды, Көктемдегі көк мұнардай толқиды. Арасында домбыра мен сырнайдың Маздап бейне бір ақ жалын шалқиды.

Аппақ жүзі арман құсап аңсаған, Қылықтары мың шырақтай самсаған. Тақ кезінде оянғанда керіліп,

Ақық сəуле қағатындай арсалаң.

Күндей жылы күлімдеген көздері, Оттай ыстық еркелеген кездері.

Бір ғұмырды тұратындай жасартып, Пəк жүректің білгені мен сезгені...

Құс боп ұшып жүрген сынды қыз бен əн, Нажағайға бауырын тесеп мүздаған.

Жанның шерін əніменен тарқатып Көптен бері көкірегінде сыздаған.

Ту биіктен түгел шолып маңайын, Тамсандырып тыңдаушының талайын, Ыбырай да саңқылдайды қырандай: – Тусаң ту, – деп, – туғаныңа болайын!

Неге, Жабай, бұл сапарға қинадың, Қыз емес бұл, екен менің иманым. Əнім түгіл, жаным түгел садаға, Бəрі-бəрі бұл өмірден жиғаным.

Ынтық болсаң ынтығатын гүл екен, Саған бүгін кездестірген кім екен? Бұған дейін салған əнім бос айқай, Бұған дейін көрген күнім түн екен.

Саған бүгін кездестірген Құдай ма, Қолың бірақ жетсе жарар бұл айға. Алып шықтың неге мұндай сапарға, Көңілім шерлі жан едім ғой былай да.

Ынтық болсаң, ынтық болар құс екен, Кездестірген сені қандай кісі екен?

Өнеріне көрігі сай періште, Өміріңде бір-ақ көрер түс екен.

Ғашық болсаң, ғашық болар қыз екен, Шын арманда қалып қойған біз екен. Бұған дейін көріп жүрген қызығым Қызық емес, Жабай жаным, күз екен.

Бұл қиынға салдың неге, Жабайжан, Қиналғаннан тер кетті ғой самайдан. Қарындасым, берер едім батамды, Теңің бірақ табылар ма маңайдан?

Қыр елінің ақ сұңқары, қарағым, Бар батамның бəрін саған баладым. Əнге бола біткен екен үлбіреп, Аққу мойын, аппақ қардай тамағың.

Мейірімің мөлдіреген жүзім бе,

Бар ғаламның бал шырыны жүзіңде. Қайда болдың жарқыраған жазымда, Кездестірдім енді неге күзімде.

...Шын өнердің айқасына мынадай Қызу қанды Жабай кетті шыдамай. Жас серіге сүйсінгенін білдіріп, Қарай қалды талай көздер сығалай.

Əуеніңде алыс арман, мол үміт, Таудың мөлдір бұлағындай төгіліп, Дірілдеген сырнай тілі демігіп,

«Сүйем», – дейді, «сүйем», – дейді емініп.

«Сүйем», – дейді, «сүйем», – дейді жалынып, Он саусағы пернелерге сабылып.

«Сенің осы саңқылдаған үніңді,

Келдім дейді, – айналайын, – сағынып».

Қас қаққанша сұрша жүзі құбылып, Айтар сөзі тамағына тығылып,

Туы бірде шың басынан жығылып, Туы бірде шың басына тігіліп.

Жиі қаққан кірпіктері бусанып, Құйындана қүйқылжиды шын шабыт. Дəл қазіргі тағдырына риза,

Құлатса да аяғынан кім шалып.

Енді-енді жеткізердей бір үміт, Жалынады еліп, кайта тіріліп. Бала жігіт барын салып тынады, Ұмытылып бойындағы ірілік.

Ал аққу қыз одан сайын кербезсіп, Оңайлықпен үзеңгісін бермес қып, Бір-ақ ырғып шығандайды алысқа, Асау арын ырық бермей дөңбекшіп.

...Сол шақта шыдай алмай кетті қыран, Жаңғыртып бар даланы өтті бір əн.

Қыр елін сілкіндірді Ыбырай даусы, Жуықта басылмастай аптығынан.

Бірден-ақ па, сабазым, шіркіндетіп, Жүйкенің шыңырауына дүмпу жетіп, Айғайы алты қырды аңқылдатып, Сабасын сексен көлдің күмпілдетіп.

Қымыздай бір-ақ жұтар сылқылдатып, Талдырып, бір əуенмен мың тіл қатып, Телміртіп, тыңдаушысын тебірентіп, Əніне əлденені қыңқылдатып.

Балқытып, бал үзгендей балбыратып, Ақ қанат алма гүлді албыратып, Шырқатып, шығандатып, аспандатып, Қалқытып, қайсарлықпен қалжыратып.

Аңсары май айындай маужыратып, Əн емес, бейне көктен жауды ақық. Шүйілген қырдың қызыл түлкісіне Қырандай топшысынан алды қатып.

Жан сырын шүпілдетіп, мөлдіретіп, Жүрегін бар тірліктің елжіретіп, Тілеген Мəжнүніндей тентіретіп, Жалауын махаббаттың желбіретіп.

Үмітін мың ырғақпен үзілдіріп, Неше бір нəзіктікті тізілдіріп, Тағатты талмауратып, таусылдырып,

Сыңсытып, сыбызғыдай сызылдырып.

Жанарын Кəкиманың сүзілдіріп, Екпіні əлденені ұғындырып, Ыбырай лекілдетті əн бұлағын, Ішінен талайларды қыжындырып.

Əнімен не бір нəзік талмауратып, Шаңына талайларды алды аунатып. Қияға қияндағы жеке қонып, Тыңдаушы талай-талай қалды-ау қатып.

Əн емес, қазір от боп жанатындай, Ақ иық шүйілгенін алатындай.

Мың ирек, мың өрнек боп құбылады, Отының тоқсан бояу қанатындай.

Жарқылдап, бір найзағай кеткеніндей, Шүмектеп қара нөсер өткеніндей, Сезімді балқытады отты жалын Жастықтың қызғалдақты көктеміндей.

Жырлайды туы қылып құштарлықты, Білмейді жатсынуды, іштарлықты.

Əзірге аруақты əні ғана

Сезбейді сергелдеңді, дұшпандықты.

Отыр тек, отыр əнді лақылдатып, Жалынын жүрегінің лапылдатып. Өзіне сырластарын алыстатып, Өзіне алыстарды жақындатып.

Отыр ол ең əуелі əнді сүйіп, Əнімен кімді сүйсе, мəңгі сүйіп. Басқаны дүниедегі елемейді,

Сəуледей тұншығатын таңғы тұйық.

Сияқты арты бір өрт, алды тұйық, Қабағын талай ару алды түйіп.

Маңдайын əнші сонда сүрткілейді, Көзінен отырғандай қанды тыйып.

Бір нəзік ыстық жастар сіркірейді, Бір қатал отты селдер күркірейді. Жүректер аттай тулап, дүрсілдейді, Əншінің көмекейі бүлкілдейді.

Осылай тынды Ыбырай жырақ барып, Əн толғап, кеудесінен күй ақтарып.

Бейне бір əлемдегі сұлулықты Сүйетін жалғыз өзі сияқтанып.

Сол ғана аяулысын өбектетті, Басқадан жұрт көзінше бөлек кетті. Құпия сырға толы бір бақшаға Жетектеп ақ білектен, дедектетті.

Əнімен бар ызғарды қуырып ап, Аруды кетті оңаша суырып ап. Зəредей еш қарсылык, білдірмеді, Қалса да басқалары буынып-ақ.

Автордан

Əнші сұлу, кеткенің бе тайқақсып, Кірпіктерің қалды неге айқасып? Кірпіктерің неге қанат қағады, Кімменен жүр қапияда шайқасып?

Кірпіктерің ұзын, қара қауырсын, Жас жаныңа шақыра ма дауыл шын? Тура қадап қалдың кімнің көзіне?

Дедің бе екен: «Жан-жүрегі ауырсын!»

Кірпігіңді – жапырағын жаныңның Неге жаңа сонша қалың жамылдың? Неге жəне желпіндіріп ашасың, Желбіреген шымылдығын жалынның?

Кірпіктерің ұзын, қою, қара түн, Елестетті-ау карлығаштың қанатын.

Құштарлықтың қурап тұрған шағында, Жай оғымен ұштасқандай жан отың.

Жаның əлі шын періште еді ғой, Басқашалау бүгін бір сыр деді ғой. Кірпігіңді тура қадап қалғаның, Аңду болған көздің құртын жеді ғой.

Білесің бе жан сырының жалынын, Махаббатпен өртеп алма қалыңын. Жанарыңның əрбір ұшы – нажағай, Тамызықтай тамылжыған бал үнің.

Албырт сұлу, кірпігіңді байқап аш, Бұл батылдық соңын күтіп байқамас. Ақша қарда қыр түлкісі қыранмен Келіп əлде қалғаны ма тайталас?

Əн күші

Бұл шақта ал ақын тым ерен еді, Бар деп ол би-болысты елемеді. Ұмытты бар-барлығын осы дарын, Ұмытты санаулы тек досы барын.

Ұйыған тыңдаушыда қасы барын, Тігілген қарауылға басы барын.

Қалқытты сұлу əнді безектетті, Жанарын бір жанарға кезеп кетті.

Шақырды ту биікке, ту алысқа, Тасындай диірменнің безеп кетті. Арқасы аруақтанды, иықтанды, Қабағы қыртыстанды, қиықтанды.

Арманы талайлардың ұйып қалды, Бір жүрек мəңгі бақи сүйіп қалды. Сыр бар ма бөлек, мына қыз көзінде, Немене көкірек кез күмбезінде?

Ол неге оңашаға шақырады,

Май қайта туғаны ма күз кезінде? Қабағы неге сонша тебірентеді? Болар-ау мұны да ол көрген, тегі.

Күлімдеп бұлақ болып ағындайды, Күн нұрын кеудесінде тербелтеді.

Мына қыз – лаулап жанған ашық жалын, Тентіреп іздегендей ғашық жарын.

Сол үшін талақ етіп бар ғаламды, Сол үшін талақ еткен асыл бəрін.

Бейне бір басқа бəрін талақ етіп, Арманын талайлардың қараң етіп, Осынша құлпырады бұл қыз неге, Жанарын төңкергенді тонап өтіп?

Ынтығып ұмтылғандай бұған ғана, Бір сəуле ақ жүзінде қылаң қаға, Бұл сəтте бағынбастай əкеге де, Бұл сəтте бағынбастай құранға да.

Жалынын от теңіздің шайқалтады, Жанының көктемесін жайқалтады. Қос оттың ортасында балқып тұрған, Басқаша бітетіндей той тарқары.

Əулие өзін ғана тұтатындай, Серімен серттесе де ұтатындай. Қолына бүтін түссе қалағаны,

Құшырмен қылғымастан жұтатындай.

Əлдене кірпігіне байланады, Əлдене сонша терең ойланады. Сол шақта ұмытады Жабай барын, Сол шақта ұмытады айналаны.

Ойнақтап қос жанары маралдайын, Қаракөз теңіздегі аралдайын.

Құнығып құпиясына шақырады, Арманын сусындатып қанардайын.

Күлкісі көктен жұлдыз себілгендей, Немесе аспаннан нұр төгілгендей. Жанары жаудыраған жаныңды жеп, Болады əлденені емінгендей.

Тек қана бір өзіне ерігендей, Өмірден барлық басқа жерігендей. Біресе нарттанады батар күндей, Біресе таң нұрына телігендей.

Бір жалын бар ұстамын қыстағандай, Сезімнің аруағы ұстағандай.

Мөлдірді сүзіп ішкен киелі құс Мергеннің мылтығынан ұшпағандай.

Жанардан бір жалын от төгілгендей, Бұрқырап асау теңіз тебінгендей.

Арманы құйындатып тап болғандай, Арманы дауылдатып шегінгендей.

Ойнайды бота көзде жалын басқа, Болмайды табынбасқа, жалынбасқа. Қоймайды қызып алған əнші жанын Тұлпардай терлетпеске, сабылмасқа;

Саусағын перне бойлап шаптырмасқа, Жаңа бір əн сарайын аштырмасқа, Сайратып мың əуенмен күйлетпеске, Қос ішектің үстін басқа, астын басқа.

Дауысын мың толқыта құбылтпасқа, Жетелеп жер-жаһанды қыдыртпасқа, Əніне құйындаған, құйқылжыған, Куəні аяғына жығылтпасқа,

Бір дауыл пайда болып көмекейде, Шақырып жекпе-жекке, кəнекейге, Түлкіні бұрын көрген аңшылардай, Басқысы келді бірде «əнекейге».

Құбылып алма жүзі қыпылықтап, Сабыры басылады ықылықтап.

Əн егер еңіресе бірге жылап,

Əн егер күлімдесе, сықылықтап.

Əнменен бірге заулап құрақ ұшып, Алдынан ағатайлап жыр ап ұшып, Əн егер бал шырындай тамылжыса, Бұлағын мөлдіреген шылап ішіп.

Осындай сал-серілер, көр дегендей, Кеудесін күй перісі кернегендей.

Отыр ол тасқын əнмен бірге шалқып, Топасқа кейін тартқан ермегендей.

Шырлатып, шығандатып шырқатпасқа, Саңқылдап сол биіктен үн қатпасқа, Басқаны əуенімен мас қып тастап.

Бір өзі бота көзге тіл қатпасқа.

Əншіге ерік жоқтай одан басқа, Қайқайып, қайырыла оралмасқа, Тағы да шырқап биік ызғытпасқа, Ақ бұлттың ар жағына жоғалмасқа,

Тағы да сілтеп əрі ызғытпасқа, Қанаты қырауланып, мұз жұтпасқа, Сайраған сыршыл əннің сиқырымен Басқаны телміртпеске, мызғытпасқа,

Əн селін нөсерлетіп жаудыртпасқа, Бал үнге бал көмейін саудыртпасқа, Бебеулеп бөлек үнмен ырғалтпасқа, Жанарын нар түйедей аудыртпасқа,

Шығандап шабыттана шалқымасқа, Əнімен, жаныменен балқымасқа, Желпілдеп жел боп қана қыз жағына, Сияқты ауған түйе толқымасқа,

Қызғанып, басқа мейлі қызғанбасын, Балқытып отырмасқа қыз жамбасын, Кеудесін құрыш төстей күйлетпеске, Өзі ұстап, алау əннің қызған басын,

Кеткендей қас қағымда көлкіп Көкше, Майдайын самалменен желпітпеске, Қиямен қиядағы жолды кешіп,

Талып кеп құламасқа балқып төске,

Тағатсыз ақ кеудеде талпынбасқа, Еркі жоқ ентікпеске, алқынбасқа. Бұл неге қызғанбасқа, қызықпасқа, Əн үшін ару басқа, алтын басқа!

Бұл неге қызғанбасқа, қызықпасқа, Ыбырай болғаны ма үзік таспа?!

Домбыра сол əуенге қосылмаса, Пернесін сыпыр-дағы, үзіп таста.

Бəрін де солай неге ұмытпасқа?! Ендеше, əншіменен қырып таста Ендеше, тыңдаушыны тамсандырып, Ындынын сол əуенге құрытпасқа!

Осылай сал Ыбырай сорғалатып, Төгіле тайпалады жорғалатып.

Зергерлеп үн бедерін жалтылдатып, Сияқты жарқыл қаға жанған ақық.

Шүмектеп шүпілдетіп, лықылдатып. Қанатын сусылдатып, сыпылдатып, Ақиық аңға түскен сықылдатып, Тағатын талайлардың қыпылдатып,

Əнімен шаңырақты сықырлатып, Үзгендей əлденені сытырлатып, Шырлатып бір орында қалықтатып, Жүректің тамырларын тыпырлатып,

Қос жалын бір-біріне лапылдасып, Қойғандай қас пен көзге ақылдасып, Қалды ма, аңғармадым, шыныменен Еріндер бір-біріне жақындасып?

Ыбырай отырғанда көлкіп, тасып, Саусағы пернелерді балқып басып, Мені де арбады ма, аңғармадым Қалғанын қапияда қолтықтасып.

Қиды ма досты қызға, қимады ма? Қия алмай, берген серті қинады ма? Биікке шығып алып сорғалаған, Жиды ма əн топшысын, жимады ма?

Сүйді ме, Кəкиманы, сүймеді ме? Адалдық əлде бəрін биледі ме?

Қураған құмарлықтың қамысына Тиді ме əн шырпысы, тимеді ме?

Сыйды ма жалын ішке, сыймады ма? Тыйды ма ақ семсерін, тыймады ма? Ұстаның ұстамы мол ұстам суын, Құйды ма қалың өртке, құймады ма?

Той үстінде

Япыр-ау, ауылы ма Кəкиманың? Дауылға ұшқаны ма жапырағым? Қиярмын қалай сені жат қолына Жат елден бұйырған ба топырағың?

Қышиды мұнша неге көзім менің? Суырған үйден мені өзің бе едің?

Кеудеме қайтып қонған əнім бе едің Арқаның аңыратқан боз інгенін?

О, тəубе, тəубе, жаным, бұған-дағы Сертімнен уəделескен шығам-дағы. Көкшенің босағасын аттарында Сұңқарың ұшқан сен деп шығандағы...

Кəкима, айналайын, Кəкимашым, Көзінен сүртті келіп ақын жасын. Дірілдеп тəтті бір сөз сыбырлашы, Таңдайы Ыбырайдың тақылдасын.

Ақынның жасаураған сүртші көзін, Əн болып лапылдасын ыстық сезім. Талаурап, талмаусырап, тамылжытып, Ұшырсын тағы да бір құс қып өзін.

... Кəкимаш, осынау үйге келсең етті, Етсең де сылтауға бір жел себепті.

Отыр ол, көзіне бір көрінбесең,

Бар-барша қорашсынып қошеметті.

Кəкимаш – жауқазын гүл көгалдағы, Түсіріп аттан өзі неге алмады?

Кептелген кеудесіне сағынышын Ыбырай əнмен неге төге алмады?

Ырғағы аспандағы ырғап айды, Үкілі домбырасын бұлғамайды.

«Асылы келгенінде қыз қылығын, –

Деген сөз бар еді ғой, бұлдамайды».

Ол неге тебіреніп жырламайды, Жабыңқы қабағынан мұң қарайды? Манағы шырқау үні қайда кеткен, Жүрегі домбыраны тыңдамайды,

Екі ішек бір-біріне үндеспейді, Əн сазын белуарлап бір кешпейді.

Бейне бір бақастардай, күндестердей Жауыққан, ынтымағы бірлеспейді.

Екі ішек екі емендей майыспайтын, Екі ішек екі мықты сайыстай-тын. Жүрегі Ыбырайға сыздамайтын, Ақынға қабырғасы қайыспайтын.

Саусағы семіп қалған ағаштардай, Үскірген мына шілде қара аспандай. Перне мен пернелердің арасында Бармағы мияу болып адасқандай.

Үнінен манағыдай бал тамбайды, Əлдене шідерлейді, арқандайды. Тебініп ұшса-дағы тұғырынан,

Дəл басып түсе алмайды, қайқаңдайды.

Жанары жалын атпай жаутаңдайды, Домбыра тулау тұрсын, шайқалмайды. Ағынды саусағының сиқыры жоқ, Төгілтіп тең жорғадай тайпалмайды.

Дауысын бір жарықшақ ілгектейді, Жабығып, жаны неге дірдектейді? Қаумалап тугел жайсаң отырса да, Ол неге алаңдайды, кім жетпейді?

Шабыты тұлпар емес, шабан аттай, Саусағы саусақ емес, сабалақтай. Тершімей, отыр əрең тепеңдетіп, Көмейін домбыраның сабалатпай.

Бір нəзік бал əуенді былқылдатпай, Екі ішек егізденіп бір тіл қатпай, Тұлпардың қос өкпесі секілденіп, Алқымы іспек тұрсын, бүлкіл қақпай;

Екі ішек бос өзеуреп, шын тіл қатпай, Сайратып көмекейін сұңқылдатпай, Пернені шұқылайды тоқылдақтай, Сұқсырдай сумаң кағып сымпылдатпай.

Арқасы аруақтанып бір тіл қатпай, Ерінін тыңдаушының сылпылдатпай, Жай ғана аяңдайды шаршағандай, Қызығып, құмарымен қутыңдатпай.

Тұлпар тіл шаңын ғана бұрқылдатпай, Жүйкені сезім кернеп зырқыл қақпай, Жыр жолын кесек-кесек, шумақ-шумақ, Құлынның мүшесіндей бұлтыңдатпай;

Əн шіркін мас қылатын тылсым бақтай, Жыр шіркін ширатылған гүл шумақтай, Нөсерлеп ноян жырды жаумақ тұрсын, Қалды ғой домбыра да ырсыл қақпай.

Шабытын қайнау тұрсын, шымшымдатпай, Жанының бұлбұлдары шын тіл қатпай,

Ат шабыс, балуан күрес бұл тойдағы Көзіне көрінбейді бір тырнақтай.

Палуан бірін-бірі жыққан шығар, Тұлпардан тұлпар озып шыққан шығар. Үзіліп біреуінің жіліншігі,

Əлдісі əлсіз бірін ұтқан шығар.

Шын тұлпар тұлпарлығын білген шығар, Бəйгесін, уа жануар, ілген шығар.

Жығылып палуаны, аты қалған Қорсынып Батыраштай жүрген шығар...

Толқында артық ескен бір ескегі,

Мəз шығар жығып шыққан күрестегі. Уа, шіркін, қандай қатал бір жан үшін Беріш пен нəзіктіктің тірескені?!

Ақ жүрек, қара жүрек бір ме, сірə, Екеуі бір Есілде жүр ме, сірə.

Ақ жүрек жеңілсе де аққу-сынды, Қарасы жеңсе-дағы түрме, сірə.

Осылай сүңгиді ойы сан тарапқа, Жалыны жүрегінің қалқа жақта. Бұл неге осыншама алаңдайды, Кесетін сол үмітін балта жоқ па?

... Əлдене ыстық үнді тыңдағандай, Онсыз той тырнағына тұрмағандай. Дəл қазір Кəкимасы жетіп келсе,

Жыл бойы, апта тұрсын, жырлағандай.

Айтпақшы, ақын досы Жабай қайда? Ол бүгін алмады ғой маңайлай да.

Жүйріктей бабын тауып жеке шапқан, Үзіліп кететіндей көп айғайда.

Кешегі жүрген шəкірт – сүйеу-сынды, Ол неге сəлем бермей күйеусінді?

Айырылған арыстаннан Кəкимасы Отыр ма барыс тұтып сілеусінді?

Гүлі жоқ жұпар шашар, өрті болса, Əні жоқ, сүюдің тек дерті болса, Бұл қалай əн арнамас Кəкимаға, Бір кезде шын ықлас серті болса?!

Осылай ақын жаны алабұртып, Сияқты өскен емен дара бір түп,

Бірде құс, бірде түс боп шабыт шіркін, Қанаты қалт еткеннен қалады үркіп...

Аққулар

...Əйтеуір, шын тұлпардай қамшы салмай, Жөнелді бір мезетте əнші самғай

Бейне бір көктегендей дүр сілкініп Кешегі шөлдеген қыр тамшы тамбай.

Əуелі аяңдата желдірткендей, Сонан соң қанатына жел біткендей.

Дулы жұрт тына қалды демін жұтып, Бейне бір Есіл тасып, сел күткендей.

Ғажайып болатындай ел күткендей,

Пай-пайлап тамсантқандай, телмірткендей. Ғаламның барлық үнін тылсымдап ап, Ыбырай дегеніне көндірткендей.

Сияқты көзі бір өрт, сөзі жақұт, Болды енді тыңдағанға өзі бақыт. Ғаламның он сегіз мың барлық үнін Екі ішек, он саусаққа божылатып...

Бір перне Қəкимадай сыңсып тұрды, Бір перне Жабай болып тұншықтырды. Бір перне кең дала боп күңіренді, Көздерден талай маржан ыршып тұрды.

Бар шабыт Ыбырайға құлай қонып, Қуғанын құтқармайтын құмай болып, Жер-көктің, құс пен аңның барлық үнін Ұғынған тұрды бейне Құдай болып.

Білетін барлық тілді Тəңір болып, Билейтін барлық үнді əмір болып, Мынау той, палуан күрес, ат жарыстар, Иленген саз балшықтай қамыр болып.

Мынау той көз алдынан бұлдыр қағып, Əлде бір мөлдір үндер тұнжыр кағып. Тек қана Кəкиманың сырғалары

Қос ішекте талмаусырай сылдыр қағып;

Қос ішек қалғанында бір ышқынып, Мынау той бара жатты ұмытылып.

Ыбырай шырқап биік ұшқан сайын, Бұлбұлдың бара жатты үні тынып.

Естілмей тұлпарлардың дүбірі де, Естілмей ғашықтардың күбірі де, Естілмей палуандардың сақылдасқан Айқасы, буындардың дірілі де;

Көмейі ұста басқан көріктей боп, Ақ жүзі бал-бұл жанған өріктей боп, Үкілі домбырасы бұлғақтайды, Секірген алты қырды еліктей боп.

Біржаннан əн бастаса, жойқын бардай, Ақаннан əн бастаса, Ай тыңдардай.

Мəңгілік өлмей-тұғын əн маржанын Сыйлайды əр адамға бой тұмардай.

Біресе көшкен елдей дүбірлетіп, Біресе шын ғашықтай күбірлетіп, Əйтеуір, бар ғаламды сыбырлатып, Əйтеуір, қыз ерінін дірілдетіп;

Айта ма құпиясын жұлдыздардың?. Айта ма құпиясын ұл-қыздардың? Айта ма нəзіктігін жүректердің?

Айта ма қаталдығын бір құздардың?

Айта ма ақ бұлақтың сықылығын? Айта ма бал көмейдің ықылығын? Айта ма осы тойдың иесі кім?

Айта ма армандағы «үкілі» кім?

Əйтеуір, домбырада əуен басқа, Əйтеуір, Тəңірі жоқ одан басқа. Əмір жоқ өлген қайта тірілмеске, Əмір жоқ ұйықтаған жан оянбасқа.

Шын қайрат шын шабыста қызып алған, Қайғыға, қуанышқа жүзіп алған.

Күресте жасықтығы майырылып, Алмастың қылшылдаған жүзі қалған.

Самғауы барған сайын қиындалып, Өзіне қарап қалған дүйім халық.

Екі ішек сұңқыл қағып, діріл қағып, Пернелер саусақ тиген күйіп-жанып;

Тағы да кетті бастап өз əндерін, Кеудесін күркіреткен өзендерін. Шалқытып шығандатып, қайырмалап, Сезімнің жарқылдатып кезеңдерін.

Мынау той гуілдеген түсі құсап, Басатын бар кеселдің мысы құсап, Шертісі саусағының сақылдаған, Бейне бір арыстанның тісі құсап.

Сонан соң енді жүйткіп екіленбей, Қармақты бір ақ шабақ шекігендей, Екі ішек қос өзендей күркіреген, Бейне бір күле қалған екі көлдей,

Теңіздей дауылдан соң тына қалған, Сұңқылдап сағақтан бір бұлақ арман,

«Терең қаз – алтын қазсаң» дегендейін, Саусақтар сол пернені қынап алған.

Сағақтан нəзік сəуле сызаттанып, Түскендей шер көңілге ұзап барып, Шынашақ сол пернеде дірілдейді, Сандығын отырғандай қыз ақтарып.

Немесе ай сызғандай айдын үстін, Немесе ақ қарындай жайлы қыстың. Атылған қапылыста аққудай боп, Соғады қос өкпесін ойлы мүскін.

Желденіп, гуіл қағып өкімденіп, Алқымы қара көрік секілденіп, Шайқалып шалқар үндер шамырқанып, Нөсерден нажағайдың отын еміп,

Қалың өрт сияқтанып қауға тиген, Қас батыр сияқтанып жауға тиген, Үзіліп мыңнан озған тұлпар құсап, Немесе Құлагердей сауға тиген.

Дауылдай қара бұлтты талап, түтіп, Саусақтан бір нөсерді сағақ күтіп, Пернелер сол толқыңда сілкінісіп, Əншіге сусылдаған қанат бітіп;

Үкілі домбыраға лағыл бітіп, Қос ішек қос өзендей ағын күтіп, Құланның қасынуына атуы сай,

Мергендей жарқылдаған бағын күтіп,

От кезі шаңырақтан жұлдыз аулап, Кеткендей əр жұлдызға бір күз аунап. Саусағы сипалайды пернелерді Шыққандай сол пернеден бір қыз аулақ.

Сол ару Кəкиманың өзі құсап, Əр ырғақ күлімдеген көзі құсап,

Назданып, нəзік қағып кірпіктерін, Қараған жаудыр қара көзі құсап;

Сол мезет келден аққу сымпыл қағып, Гəккулеп, талып ұшып, сұңқыл қағып, Ыбырай созғанында тосын əнді, Дауысы кетті мүлде сиқырланып.

Əн бейне ақша таңдай талып атқан, Бұлақтай қара тасты жарып аққан, Əудемде жаңа шыққан күнге ұқсап, Немесе раушан гүлдей жалын атқан.

Ыбырай желденгенде көрік құсап, Үзілер сабағынан өрік құсап, Əуелі қашқан қоян сыбдырынан Үріккен жаудыр көзді елік құсап.

Ғажайып тосын үнге елең етіп, Құс-арман көбелектей көлең етіп, Тасыған дариядай астан-кестен, Сезімді ыстық, отты керек етіп;

Ұшты бір, ұшты бір əн «Гəккулеген»,

Үн қосып айдындағы аққуменен. Кəкима сол аққу боп бара жатыр, Гəккулеп құйқылжыған отты үнменен.

Тосын əн толқындырып, қобалжытып, Бейне бір сүмбіледей амал күтіп, Жанары нажағайдай жарқыл қағып, Махаббат бақшасынан самал жұтып,

Сезісіп түсінгенін қас пен қабақ, Болатты балқытқандай отпен жалап, Қос мұңлық сырласады Гəккуменен, Жалынын махаббаттың жаспен қамап.

Көз жасы махаббаттың теңіз болып, Гəкку бір ортақ, құмар лебіз болып, Бір-бірін қанатымен аймаласып, Махаббат дариясына егіз қонып...

Махаббат ынтық етіп қойған асық, Иісіп мойындарын аймаласып, Айдынның меруерттей мөлдірінде Елтіткіш, еркелегіш майдан ашып,

Жанасып, жан үздіге жаутаңдасып, Гу-гулеп, га-га-гулеп əн толғасып. Шомылған айдын көлде егіз аққу Иіскеп тамақтарын, мауқын басып.

Дауысы терең, тұнық аспан сынды, Бір жасын сол биіктен аққан сынды. Қолынан Кəкимасын ұзатса да, Ұзатпас бір қақпаны жатқан сынды.

Қажыры – қалшылдаған ақпан сынды, Жанары – шын асылды тапқан сынды. Ақпанның өзінде де бұрқыраған Көктемнің жұпар гүлін тапқан сынды.

Дауысы барған сайын қанаттанып, Жеткендей қия құзға қанат талып.

«Гəккулеп», гə-гə-гуге басқан сайын, Жанары жанаттанып, жаны оттанып.

Туды ақын жарқылдаған тосын бір əн, Өкініш өзек өртеп, ашындырған.

Тілегін жалындаған махаббаттың Аққудың ақ мойнына асылдырған.

Өзі де аққу құстай сұңқыл қағып, Айдын көл ырғақтардан ыңқыл қағып, Тебінген толқындардың белі сынып, Қабағы қара бұлттың қуқылданып;

Сияқты бар сезімге қанат біткен,

«Гəккулеп» сұңқылдады алап біткен. Ыбырай аққу болып өкінгенде, Таңдайын қақты бүкіл тағат біткен.

Махаббат мойнын төмен созып ұшып, Өлмесін енді емірде сезіп ұшып.

Қияндап бара жатты ту қиырға, Күнəкар сұм заманнан безіп ұшып.

Аққу боп ұшты бір əн жанып-күйіп, Қанатын барған сайын қағып биік.

«Гəккулеп» талықсыды қайран аққу, Жалынын махаббаттың жағып биік.

Жасырмай жан сырының бəрін айтты Жаралы аққу құстай зарын айтты.

Деді ол: «Қайран елім, жаралымын!.. Жүйкені қара, тастай жарып айтты.

«Құс салып, айдын көлге дабыл қақтым, Əн салып, талай жердің дəмін таттым Жетсін деп осынау даусым «Гəккуіме»

«Гəккуді» қоңыр қаздай қаңқылдаттым.

Таранған айдын көлде ол бір аққу, Мұндай сөз естіп пе едім бек лəзлəзту. Сырнай мен домбыраның арасында Балқыған қорғасындай, қайран «Гəкку».

Эпилог

Айдала... жапан түзде жалғыз атты, Сияқты сыңары жоқ жалғыз аққу. Боз інген ақ ботасын жоқтағандай, Аңыратып «Гəкку» əнін бара жатты.

Сол əнмен іштегі бар шерін сарқып,

«Алды-ау, – деп, – сүйгенімді менің тартып! Əн боздап, əн аңырап «Гəккулейді», Таңдайын тақылдатып, шегін тартып.

Үкілі домбырасын бұлғап биік,

«Гəккулеп» сұңқылдайды ырғақ биік. Қосады сол бір үнге дауыстарын Аққулар бара жатқан шырқап биік.

Құс біткен сол бір əнді сайрағандай, Жүрегін «Гəкку» зары жайлағандай. Қанатын бозторғайдың ақша бұлтқа Бейне бір «Гəкку» əні байлағандай.

Қосақтап бүкіл үнді көгеніне, Жеткендей осынау үнмен дегеніне.

«Гəккудей» əнім қалса бұл ғұмырда, –

Дегендей басқа бақыт керегі не?!»

«Гəккулеп» сұңқылдаса таңдай қағып, Кеткендей өзі де бір əнге айналып.

Барады жапан түзде жалғыз атты, Оқжетпес – жер жаннатын маңдайға алып.

ДАРИҒА-ЖҮРЕК

(«Өмірдастан» поэмасынан)

  • Аққудай еді

Болған-ды менде бір жеңге, Жылайтын еді бір демде, Күлетін еді бір демде; Күлетін еді күллі əлем, Дариға жеңгем күлгенде; Жас тамып жасыл бүрлерден: Қарағай, терек, бүргеннен; Жылайтын еді гүлдер де, Дариға жылап жүргенде; Ауыра қалып бір демде, Айығушы еді бір демде.

«Аққудай еді көлдегі, Сұңқардай еді жердегі». Айта да жүріп осы əнді, Дариға-жүрек шөлдеді. Санаттан жары келмеді. Саятқа көңілін бөлмеді, Сабырға сайтан ермеді; Сайтанға ерік бермеді; Дариға-жүрек шөлдеді, Шөлдеді, бірақ өлмеді;

«Сұңқардай еді жердегі, Аққудай еді көлдегі».

Аққудай еді көлдегі...

Жолбарыс бақай-білегі, Құлан жон жанның бірі еді; Құлпыра соқса реңі, Құтыра соқса жүрегі,

Қыранды құрдай іледі; Қос уыс бұрым арқада, Қос жылан болып жүреді; Егіз шың тұрған кеудеде, Еңістің жатыр сілемі;

Қос жанар бірден жалт етсе, Жарқ етіп шыққан күн еді; Дариға-жүрек кім еді?..

Даланың жалғыз гүлі еді, Екеуі болса, бірі еді, Біреуі болса, өзі еді;

Оны өзі де сезеді. Дариға-жүрек кім еді? Тасылмай қалған өзені, Ашылмай қалған өзегі, Келмей бір кеткен кезегі, Керемет жанның өзі еді;

Айтылмай қалған сөз еді; Ашылмай жүрген сыр еді, Басылмай жүрген жыр еді; Дариға-жүрек кім еді?

Дариға-жүрек мендегі!

«Сұңқардай еді жердегі, Аққудай еді көлдегі»; Дариға-жүрек шөлдеді.

Сап-салқын қоңыр кештерде, Сайлардан самал ескенде, Алыстан Ай кеп, шыңдардың, Ақ сəлдесін шешкенде, Керуен-бұлттар көшкенде, Көңілден оттар өшкенде, Аршалар күбірлескенде.

Жан салар соның бəріне, Əн салар сонда бір үн бар; Тұрыңдар бəрің, тұрыңдар!

Əнменен туып, бірге өлген, Атаңнан қалған ырым бар; Тұрыңдар, түгел тұрыңдар! Əуезге құлақ бұрыңдар, Əуелі сыртқа шығыңдар; Шығыңдар да, тыныңдар, Талықсып жеткен сол үнге Талықсып біраз тұныңдар.

Аясында анау аршаның, Дариға отыр əн салып; Білдірмей өксігі, бір шалың, Бір шалың отыр тамсанып... Дариға отыр əн салып;

Жер түбі кеткен жарларын, Жесірлер тұрсын қарсы алып Жетімдер ұшсын жар салып Дариға отыр əн салып.

Өлі бір кешке жан салып;

«Сұңқардай едім жердегі, Аққудай едім көлдегі...» Дариға-жүрек шөлдеді, Дариға-жүрек шөлдеді, Сапардан жары келмеді... Дариға отыр əн салып.

Дариға солай отырсын, Жалғаннан жарын шақырсын. Керенау, дел-сал, ей, таулар, Күрсінбей неге жатырсың?!

Кейімей тұрсың, кең жайлау, Кең жайлау емес, татырсың! Кеуіп бір қалған тақырсың! Кейімей тұрсың Ай да, сен, Ай емес, кара бақырсың!

Қараңды суға батырсын! Күңірен, таулар, күңірен, Күңірен, жайлау, күңірен, Кеудеңнен жалын атылсын!

Кірпігінді қақшы, Айым, Көзіңнен жасың шашылсын. Дариға-жүрек басылсын, Көңілдің кірі ашылсын, Жасырсын, бəрін жасырсын.

Шақырды жарын, келмеді, Белгісіз тірі, өлгені; Дариға-жүрек шөлдеді.

Тау-дағы көңіл бөлмеді, Ай-дағы көңіл бөлмеді, Жайлау да көңіл бөлмеді; Қос басы – өлік көмгендей, Дариға оны көрмеді;

«Сұңқардай едім жердегі, Аққудай едім көлдегі», Дариға-жүрек шөлдеді, Дариға-жүрек шөлдеді.

  • Жалған
  • Жеңгелер-ау, жеңешем қайда менің?
  • Шомылып жатыр анау сайда, – деді. Бір сұмпайы күлкіні қымтап қалды, Қылымсыған қатынның қаймақ ерні.
  • Əкел бермен, қымызың қайда?! – деді.
  • Қымыз емес, бүгінгі айран еді...
  • Ыстық мынау, соншама кешігесің... Əкел бермен! Несіне тесілесің?!

Шалғы шыңдап отырған кексе қатын:

–Ей, Бəтіш, неңе сонша есіресің?! Несібеңді ұрлаған Дариға ғой, – Балаға несін сонша жекіресің?..

  • Жүресің де қоясың, өсек бағып, Қашан бізге беріп ең төсек салып?!

Жайыңа отыр оттамай, ісіңді біл, Тұлпарға əкеп теліме есекті алып!..

    • Пішту деген бетім-ай! Қарай қалғын?! Білмейсің бе сынғанын шар айнаңның. Өз көзіммен көргемін, əлі көрем!

Шомылуға сен-дағы талай бардың... Мен кетіп қалдым...

* * *

Жаман түстен шошынып оянғандай, Шошып кеттім, шошыдым, ой, Аллам-ай! Мен алапат екі бір жыртқыш көрдім, Қызыл қанға бөксесі боялғандай.

Сұмдық көрдім ешқашан сыр ашпаған Несіне айтамын деп тыраштанам...

Сұмдық көрдім, бүкіл бір сұлулықты, Сұрқия құмарпаздық ластаған.

Дүние-aу, сұлу ең ғой жаңа ғана, Оп-оңай-ақ, осылай, жоғала ма? Айтсаңшы, ей, табиғат, сұлулығың

Осындай сұрқайлықтан жарала ма?!

Дариға...

Тфу!!!

Жаман еді аты қандай!

Сорлы аға, сойқан апты қатын алмай.

...Аузымды аңдаусыз ашып қалсам, Жүрегім снаряд боп атылардай.

Тфу, ит!

Қандай жаман əн салады,

Əн емес, осы екен ғой аңсағаны. Мына бір бояуы жоқ бозала тау, Өзіне сұлумын деп тамсанады. Мына бір бұрқыраған бұзық-өзен, Даурығып озіне-өзі жар салады.

Мына бір татымы жоқ тау самалы, Ана бір албастыдай аршалары.

Мен сұлу, мен сұлу деп қарсы алады; Мына бір қызыл гүлдер қызынақсып, Ана бір жаужапырақ қол соғады;

Қай жерден көрінер деп қансонары, Сонау бір кəрі қыран тау шолады; Қыран емес, жауыз ол, қан сорады!

Жақпар-жақпар жартастар, Құдайсыңдар! Себебі, сендер, міне, былайсыңдар: Тəкаппар сұлулықты сақтайсыңдар.

Беттеріңнен жосқанда лай сулар; Тəкаппар сұлулықты сақтау үшін, Тəкаппар қорлықтарға шыдайсыңдар; Күннен жылу, желден тіл сұрайсыңдар!

О, жартастар!

Жартастар, Құдайсыңдар!

Жабыла кеп жалғандық күндегенде, Əр «сұлудың» басына құлайсыңдар; Сұлулықты қайтадан сұрайсыңдар; Сендер ғана – мəңгілік ескерткіштер, Сендер ғана – мəңгілік Құдайсыңдар;

Сендерге мен шыңғырып шынымды айтам, Шыңғырып сендер бірге жылайсыңдар.

Жалған! – дедім, жалған деп айтам əлі. Жалған-н-н! – деді, жартастар қайталады. Таулар! – деп ем, тауларым байқамады.

Жартастарым таулар деп қайталады. Дариға-жүрек! (Тағы да қайталады). Құндыз бөркі құздардың шайқалады.

  • Намыс пен муза

Самалдап барып, саялап тынған шалғайда, Дариға-жүрек, аққуға қосқан əн қайда?

Сұлулық шіркін, шынымен мені алдай ма? Дариға-жүрек, жəне бір əнге салмай ма?!

Қою түн мынау, қоқырсып жатыр қос басы. Бозкүйез тау тұр, бозбала бұлтпен достасып.

Бір бел мен бір бел – қосыла алмайтын қос ғашық. Гүлдерін ұстап, қолдарын бұлғап, қоштасып.

Естерін жиып, есіней-есіней, маужырап, Адамдар түгел ұйқыға кетті қалжырап. Бұлақтың басы, бұйығы өскен бал-құрақ, Бағады сыбыс, естілер емес əн бірақ.

Жартастар жатыр, жалаңаш тастап кеудені, Сайлар да, міне, сарыла-сарыла, шөлдеді. Мазасыз бұлақ маңайға тыным бермеді, Аңсатып бəрін, Дариға-жүрек келмеді.

Несіне келсін, əн салу оған мақтан ба,

He жетсін, шіркін, несібе құшып жатқанға. Несі бар оның: жетім мен жесір, қарттарда, He жетсін, шіркін, темекіні орап тартқанға.

Жат көздер, мейлі, жазғырып оған қарасын, Түсінсін бе олар, өлі мен тірі арасын.

Жарайды сол да, жанының басты жарасын, Жадырап енді, жалыны бойға тарасын.

Дариға-жүрек, несіне енді салсын əн, Несіне алды оның, жүрекке ине шаншыған, He тауып еді, көзінен тамған тамшыдан.

He тапты əннен, көңілін ылғи жаншыған?

Күтпеңдер, таулар, Дариға əнге салмайды, Жартастар күтпе, Дариға даусы бармайды.

Күтпеңдер сайлар, күлкімен енді алдайды, Халқының үнін сауыққа енді арнайды.

...Осы бір ойлар, түн сайын мені езеді, Бойымда қаным – тулаған таудың өзені. Жанымды менің, жеңгемнің даусы кезеді, Жүрегім ұлып, қалғандай жетім сезеді.

Шөпшабыс еді.

Қосымыз тұрған шатқалда

Ұйқыдан қауым, жаңадан тұрып жатқанда, Дариға-жүрек, ботадай келіп боздады, Бозарып тұрып, бозарып атқан ақ таңда.

Тыңдаған жан жоқ, өзінше жұрттар дүрбелең, Кімдері сөйлеп, кімдері ұрсып кімменен.

Қауымның мұндай қатыгездігін білмеп ем. Айғай мен айбар, айналам тегіс гулеген.

  • Таң атпай жатып, ойыңа түсті əлдене? Сайқалданба енді, үніңді өшір, қар неме! Сұмдықты бастап, таң атпай жатып зарлама, Үніңді өшір!

Өтірік зарлап, алдама!

–Пəруəрдігер, албасты ма өзі, пері ме?! Əруақты мына ит, оятар болды-ау көрінен. Дариға-жүрек, мына жұрт сенен жеріген, Көмгелі жатыр, əніңді бірге сенімен.

Күрсініп алып, күңіреніп кетті тау маңы, Бағытын бұзып, бұлттағы Ай теріс заулады. Тигендей бүйі, кең жайлау кейіп, аунады, Дариға-жүрек, дамылын таппай, лаулады.

Жайлауды тастап, жапырлап ауыл көшкендей, Шатырлап барып, ошақта оттар өшкендей.

Азалы бір үн, аяулы біреу өлгендей, Азамат мерт боп, ауылын жауы жеңгендей.

Азалы бір үн, арызын кімге шаққандай, Мезгілсіз күз кеп, мерейді тұман жапқандай.

Мекенін тастап, мезгілсіз құстар қайтқандай, Қоңыр қаз əн caп, қоштасып бара жатқандай.

Қыршындай солған, қызғалдақ гүлге бүр жарған, Қурайлар сыңсып, жоқтау caп құла қырлардан.

Азалы бір үн, бірде мұң-қайғы, бірде арман, Азалы үннің астында жатыр бұл жалған.

Дариға-жүрек, лапылдап барып басылды, Күрең күн келіп, мойнына таудың асылды. Бір белден сонда, бригадир келді ашулы,

    • Тездет! – деп, жұрттың дегбірін əбден қашырды.

Тірліктің күні, тірліктің сəнін сырғытты, Тірліктің күні, тірліктің əнін қылғытты. Жалына аттың, біреулер жасын ырғытты, Біреулер жасын, бетінен төмен жылжытты...

    • Қымызың бүгін тəтті екен, құйшы, тентегім, Айызым қанып, ішейін бүгін иен тегін.

Жеңгемде көзім, күдіктің бұлтын серпемін, Белгісіз маған, көңілім бір күйі шертеді.

Ернінде оның, қиығы менің көзімнің, Елестеп кетті, қылығы бағлан-қозымның. Қозыма сусын бергендей болып сезіндім, Лас ойларды лақтырдым мүлде, безіндім.

Сырлы тостақтан, сызылта сорып болды да, Сызыла беріп сырғанай тұрды орнынан.

Аяныш көзбен, абайлап қарап сорлыға, Жігерім жасып, көңілім сонда болды нан.

    • Тентек, сен отыр, атыңды тұса, аттанба, Тас жуа теріп келейін ана шатқалдан!
    • Дем алсаң етті, несіне сонша желіктің,
    • Тентегім менің... түсінесің бе... жерікпін... Түсіне алмағам, жерікті қашан көріппін.

Оңаша, жалғыз отырмын жұмсақ мақпалда, Қоямын қарап, жеңешем кеткен шатқалға. Оңбаған ойлар, оралып жатыр қайтадан, Сонау бір өткен, сонау бір сұрқай шақтарға.

Безінем одап, көрмедім оны, бармадым, Бəрі де сұлу, сұлулық толық жан-жағым. Қарағай-шырша, қапталдан құлай қаулауын. Тұңғиық көкте, қыранның, қара, самғауын.

Сайлардан соққан самалдың, қара, салқынын, Тандайға ұйып, гүлдердің мына аңқуын.

Бу шашып, əнеу, кəрі жартастың балқуын, Жасыл белдердің жасырын бəрі шалқуын!

Жарық дүние-ай, жаным-ай менің! Ғажапсың! Ғажапсың, шіркін! Амал не, тезсің, аз-ақсың... Құзар жартастан орамал көрдім бұлғаған.

  • Қош бол, тентек!.. (Əзілдеп, сірə, тұр маған).

Көк көйлек көрдім, қалықтап құздан зулаған,

  • Қош бол! – деп, – Тентек... шуылдап үні тынбаған.
  • Қош бол! – деп тастар хабарлап жатты жан-жаққа, Неғылған сұмдық!

Дариға ма, əлде аруақ па?!

Өте алмай қалдым, жете алмай қалдым ар жаққа, Дариға-жүрек...

Ұшты да кетті аулаққа...

Муза деп атап, ақындар ғибрат қылатын, Сол екен – менің періште жырым, мұратым Дүниенің мынау қабағын бағып тұратын, Дариға-жүрек, өмірге берді бір ақын...

РАЙЫМБЕК! РАЙЫМБЕК!

I

«Қара таудың басынан көш келеді». Қара жорға шайқалып, бос келеді. Қара күнді жамылып, қара қазақ Қара түнді басынан кешкен еді.

Қара қайғы көрсетпей ештеңені, Қара жауы қанатын кескен еді. Шұлғау болып қыздардың кестелері, Талай қара шаңырақ өшкен еді.

«Қара таудың басынан көш келеді!!!»

Қара жұртта бықсыған шала қалған, Аналардан ес кеткен, балалардан.

Тал да таппай қармауға жағалаудан, Ақыл қашқан адыра бабалардан.

Қандай қарғыс атты екен қайран елді?! Қайда барып тығылар паналауға?!

Қайда барып, қалжырап жатыр екен?! Қандай сорды сортаңын татар екен?! Көр болса да болса екен қазақ жері, Қазақ жері болғасын – Атамекен.

...Көш келеді, боздатып боз даланы, Көз ұшында боз сағым қозғалады. Əлдекімнің естілсе созған əні, Əлдекімдер аңырап жоқтау айтса, Əр кеудеде бір шемен қозданады Əр қазақтың естіліп боздағаны.

«Қауқары жоқ қайран жұрт, қайран халық, Сайран салып жатушы ең, жайлау барып. Опат болып, ақ ордаң ойраңданып,

Қара жауың əкеліп қара қайғы, Тас уатты-ау төбеңе тайраң қағып.

Аңырауды доғарып, аттан қазақ! Алты жасар ұлыңды майданға алып».

Шұбатылған шаң көріп алыстағы, Қабай-жырау жар сала дауыстады:

  • Жау келеді, жұртым-ау, жау келеді! Жаудан қалған жемтікке жабысқалы, Тағдырыңды біржола тауысқалы...

Caп түзеді қажыған нар боздақтар, Қара жаумен қайтадан алысқалы, Қайта қозып қазақтың намыстары.

Қайта шулап, жамырап қатын, бала, Қанға шөлдеп, қаңырсып жатыр дала. Қайта жауып, жай оты шатырлаған, Қайта төнген тамұқтың сотын қара.

Қара жауы қайтадан лап қойды, Кезек бермей пақырға, батырға да. Қазақ қанын сылқытып жатыр дала...

Қиқулаған қалың қол, құйын дерсің, Қайтып оған шағын жұрт тыйым берсін, Тозған жұртты топырлап, тапап кетті, Қатыгез жау қайсыбір бұйым көрсін.

Боздақтардың желкесін шайнап кетті, Қалған малды қайтадан айдап кетті, Қанжығаға байланған қыз-келіншек, Бозторғайы шырылдап, сайрап кетті. Хас батырдың көзі еді қара жорға, Қара жаудың астында ойнап кетті.

(Кім айдаса, соныкі түздің малы) Қара жауға қатын боп қыздың бəрі, Əр өлікке жалп беріп, қонып жатыр, Даланың түндік қанат құзғындары.

Тұяқ та жоқ тігерге дым қалмаған,

Жау жалмаған, жабысып, құм жалмаған,

Сырлар бар-ау қойныңда, туған далам, Ақтарылған қанынан қазағыңның, Құзғыны да Құдайдың құр қалмаған. Сенде ме?..

Сенде сұмдық сыр бар, далам...

Қан сасыған далаға қарайды да,

Қуған боп жүр құзғынды Қабай жырау:

    • Пəруəрдігер, неғылған сұмдық еді! Өңім бе, əлде түсім бе, қалай мынау?!

Боздақтардың даланы бояп қаны, Құзғындар да əнеки тояттады... Өңім болса, Тəңірім, тарт жанымды, Түсім болса, ұйқыңнан оятпағын?

Оятпағын, мəңгілік оятпағын?!

О, Тəңірім! Неғылған шаққа айналды?! Бір өзіңе жалынып, жақ байланды, Түнің тұтып, ақ таңың атпай қалды,

He қылығы жұртымның жақпай қалды Көлім кеуіп, өзенім ақпай қалды,

О, Тəңірім!

Неғылған шаққа айналды?!

Қаусаттың-ау іргемді қара жауым, Қан боп ақсын басыңа қара жауын! Қатын, қызың күң болып əр есікте, Құл боп өтсін мəңгілік балаларың!

Ордаң опат, айырыл елдігіңнен, Босамасын басың бір шерлі күннен, Тоз-тоз болып ұрпағың əр қияңда, Билігіңнен айырыл, теңдігіңнен!

...Байқап еді өліктің қозғап бəрін, Бəрі де өлік, бірі де сөз қатпады. Қабай-жырау басы ауған жаққа кетті,

Құзғындарға қалдырып боздақтарын!..

Кете барған, артына бұрылмаған, Аят оқып, ішінен сыбырлаған.

Қозыкөш жер қырғыннан ұзағанда, Құлын-дауыс естілді шырылдаған.

Аппақ нұрын жинап ап, тауға келіп, Күн де батып барады қанға бөгіп,

  • О, Жасаған, кімдікі əлгі дауыс. Тірілді ме артымда қалған өлік!?

Жетім қалған құлындай құлдыраған, Көз ұшында бір қара бұлдыраған.

Тағат етіп тұруға дəрмен қайда, Аттың басын сол жаққа бұрды баба.

...Есі кеткен алдында тұрды бала.

Ат үстінен баланы алдына алып,

Бір алданыш тапқандай шал жұбанып. Қырғын көрген қызыл Күн қырдан асты, Қызыл-күрең қанына тауды малып.

  • Сен ғанасың, құлыным, сен ғанасың, Мен де көпке бармаспын, сен қаласың. Ойран болған ордаңның орнына кеп, Отау тігіп, оттарын сен жағасың!

II

Дала жатыр. Сағымы ширатыла,

Бара жатыр қырына, бұйратына. Екі жетім, бұлақтың басындағы Əулиенің бұрылды зиратына.

Бастарына іс түскен шақты ойлаған, Ағашыңа пəнделер ақ байлаған.

Құлан жортса құтылмас құла-дала Құлазыған, иесіз жатты айнала.

Керуен жол қасынан кесіп өткен, Осы жерді əулие бесік еткен.

Мұсылмандар ғибрат етуші еді, Мұндар-тірлік мұқалтып, ескі кеткен.

Əулиенің бас иіп мекеніне, Мұсылмандық парызын өтеді де, Қабай жырау қайтадан еріп кетті, Қажап тұрған ойының жетегіне.

«Жайлауымды жау алып, Өрісімді өрт алып, Өзегімді дерт алып, Келдім саған, əулие!

Боздақтарым жоғалып, Боз кебінге оранып, Маңдайымнан cop ағып, Келіп тұрмын, əулие.

Қыздарымды қатын ғып, Шаңырағымды отын ғып. Отауымды топыр ғып, Отанымды қоқыр ғып, Ойран етті, əулие!

Қан сасыған даламның, Қатын менен баламның, Кегін қайтіп алармын? Жебеп жібер, əулие?!

Елінің есін кіргізер, Жерінен малын ергізер, Жауына зауал төнгізер, Қырықпышақ хандарды, Қылығына көнгізер, Дегеніне сенгізер, Соңынан жұртын ергізер, Бар қазақтан – бір қазақ Тумас па екен, əулие?!

Көкірегім күркілдеп, Көзімнің асты көлкілдеп, Ақ сақалым желпілдеп,

Кəрі басым селкілдеп, Бас ауған жаққа барамын. Іздесем кімді табамын?

Бағыт сілте, əулие?! Айтса тілін алдырған.

Алмастан оғын жондырған.

Ата-қазақ баласын Алақанға қондырған. Бар қазақтан – бір қазақ, Табар ма екем, əулие?»

* * *

  • Армысың, Ата!
  • Бар бол, балам, аман ба?
  • Жолыңыз болсын?
  • Жолдың несін сұрайсың, мына соқыр заманда. Қайда барса, Қорқыт көрі қазулы тұр адамға.

Елде жүрген ескі аңызды, Естіп пе едің, қарағым?

Мына біздің ғаріп жағдай еске соны салады.

Сыңар қанат екі құс жаралыпты жалғанда, Бір-біріне жабысып алады екен самғарда. Құдірет деп екеуі зарлайды екен толассыз, Бірінің – оң, бірінің – сол қанаты болғанда.

Құдіреттің құсы деп аталыпты екеуі, Қайда екені белгісіз жері, суы – мекені.

Сыңар қанат құстардың сайымыз, қарағым, Тағдырымыз, білмейміз, қайда бастап кетеді...

Жерімізді жау алып, елімізді қырды ғой, Қанатымыз қайырылып, топшысынан сынды ғой. Ата-қазақ бір-бірін арашалай алмай-ақ,

Алауыз боп өзді-өзі Құдай бізді ұрды ғой.

Қара жаумен іргелес ел едіңдер, қарағым, Ойран болып сендер де, бұзылды ма қамалың? Мынау азған заманда, амал нешік, бұл қазақ, Білуден де қалды ғой бір-бірінің хабарын.

Суырдайын күн кешіп əркім ойлап өз басын, Тұлпарларды тұқыртып, тұғырлары озғасын, Бүйрегіндей сиырдың бөлшектенген бұл қазақ, Құмалақтай бытырап, қалай ғана тозбасын.

    • Ата, біздің өлкені қара жаулар шаппады, Жауларына біздің ел сəйгүлігін баптады. Қойын сойып, қолдарын қусырды да, сорлылар, Аяғына бас ұрды, бірі садақ тартпады.

Тартпаған соң олар да əуреленіп жатпады, Алдындағы аларын, белімізден аттады.

Батыр емес, қария, қатындар бар бұл елде, Беруге əзір барлығын билігі асқан біреуге. Батырлар жоқ бұл елде, қатындар бар бұл елде, Əркім қара басының амандығын тілеуде.

    • Жамандама жұртыңды, жамандасаң, болмассың?
    • Қатындардың ішінде өзім-дағы оңбаспын.

«Үні шықпас жалғыздың, шаңы шықпас жаяудың» Мен де қатын болармын, сірə, батыр болмаспын.

    • Нешедесің? Кімнің сен тұқымысың, құлыным?
    • Хангелдіден тараған бір тұғырдың ұлымын, Мал соңына caп қойды, ұстатты да құрығын, Жылқы жады əкеме жақпай қалып қылығым.

Жылым барыс, мінеки, асып барам он үштен, Қатын алып берем деп, əке-шешем келіскен. Адамынан айттырған ат-тонымды ап қашып, Қатынды өзім табам деп, əкемменен керіскем.

    • Осыншама ақылды кімнен, балам, үйрендің?
    • Ішіңдегі шалдардан, анау қараша үйлердің.

Бірін төре, бірін би етсем деген ойым бар, Бабам қолдап, бір кезде маған билік тиген күн.

  • Қара жауың қайтадан шапса еліңді не етер ең?
  • Қас батырын бауыздап, қанын судай етер ем. Қатын болып күн кешіп жүргеннен де, қырқысып, Қылша мойным талша боп, қанжығада кетер ем!
  • Өзің бала болсаң да, сөзің дана отты екен,

Ақ күн тусын алдыңнан, басқа айтарым жоқ бөтен Қалдым сенің ығыңда, мынау екі ғаріпке,

Барар жер мен басар тау, басқа пана жоқ мекен..

III

  • Қарадай жерге қаратып кетті-ау, қағынды, Уатып кетті-ау, уатып кетті-ау тауымды!
  • Қарадай неге түңіле қалдың, байғұс-ау, Басыңда үйің, баурыңда қазан, нағылды?
  • Неғылушы еді! Күшігің жерге қаратты! Күлкі етіп мені күйінгендерге талатты.
  • Түңіле бермей, туралап айтшы мəн-жайын, Білейін мен де, естиін мен де, аңдайын?..
  • Білесің əлі, атаңның басын аңдайсың?

Ұл емес, маған, жын таптың десем нанбайсың. Ер орнына екесті ұлды туғанша,

Белгілі неге бедеу боп, қубас қалмайсың?

Шағылып тауы, құлазып көңіл мекені, Түкенің астан оралған осы беті еді.

Бəйгеде болған ұлының əбес қылығын Ойласа болды, өрт қарып ішін өтеді.

Намыстан өліп кетердей, міне, үзіліп, Өкпесі кеуіп, қуарып, өңі бұзылып.

Малдасын құрып жұдырығымен жер тіреп, Бейкүнə, момын бəйбішені отыр қыжырып.

...Жатаған келген Түкенің жалдас күреңі, Дүйім ел білген дүлдүлдің нағыз бірі еді. Кешегі аста бəйгеге қосып жүйрігін, Келерін біліп, қауіпсіз, бейқам тұр еді.

Көз ұшындағы көлденең жатқан қырқадан, Көрінген кенет бəйгенің шаңы бұрқаған.

Ию да қию ұрандап тұрған рулы ел, Жамырай тілеп, жақындай түсіп бір табан.

Тұяқпен турап, көлденең жатқан көк белді, Кермені үзіп, сəйгүліктер де жеткен-ді.

Көре алмай Түке баласы менен күреңін, Көзінің алды көлеңке тартып кеткен-ді.

Озғанды қауым қаумалап-киіп жатқан-ды, Қалғандар кейін, озғандар гулеп, мақтанды. Шорт сынған сағы, шошайып жалғыз Түке тұр, Күңірентіп жүрген күрең ат қайда мақтаулы?!

Желпіне барып, желігін жұрт та басқан-ды; Оқыс бір ғажап оқиға сонда басталды.

Жалғыз бір қара жұлдыздай ағып келеді, Қараңғы түнде қақ жарып тілген аспанды.

Қу даладағы құйын ба дерсің, ойнаған, Қыран ба дерсің, қылт еткен құсты қоймаған. Өз атын өзі ұрандап бала келеді,

Қамшы сабына жейдесін ту ғып байлаған.

Жайына қалып, өлі аруақ пенен тірі аруақ, Келеді бала, есімін өзі ұрандап.

Тірілер шошып, жағасын ұстап, тұр аулақ, Өлгендер көрде, түскен де болар бір аунап, Келеді қыршын есімін өзі ұрандап.

Доғара қойып, ойын мен дырду, сауықты, Бір сəтке қауым ішінен тына қалыпты.

Он үшке толған Түкенің ұлы Райымбек, Албанға алғаш өсітіп өзін танытты.

Күрең ат тарпып, қара темірді шайнаған, Қыбыр да жыбыр, күбір де сыбыр айнала.

...Асасын ұстап, Əлмерек дейтін би келді.

  • Жеті бабасын жерге қаратқан қай бала?!

Е-е-е, Түкенің ұлы – түлейдің ұлы сен бе едің Осы болған ғой түлей əкеңнен көргенің.

Саскөкектей өз атыңды өзің ұрандап... Сырымбет пенен Хангелді сенен кем бе еді?!

Жетесіз туған, ант ұрып кеткір зəнталақ! –

Булығып тұрды, баланың көзі қанталап. Қоқилана көлігі, басына қамшы үйірді, Ақсақалдар да, көксақалдар да анталап.

  • Оу, ағайындар! Жəбірлемеңдер баланы, Жəбірлейтіндей қайсыңа тиді залалы?!

Бұл да бір асау, құрық көрмеген құлын ғой, Желісін үзіп, сендерден қайда барады.

Бара да қоймас, ұзай да қоймас сендерден, Сендермен бірге тағдырын Тəңір тең бөлген. Өз атын өзі ұрандағанның несі айып?

Аузына салып, періште шығар дем берген.

Жауына шапса өз атын өзі ұрандап, Қолдамас па еді өлі аруақ түгіл тірі аруақ. Есі бар тентек есейе келе ер болар,

Ерік беріңдер, неғыласыңдар бұғаулап...

Қарсы алдындағы қалқан боп тұрған Қабайды, Қаршадай бала сүйеніш бəлкім санайды.

Санайды-дағы қауымға тіке қарайды. Жүрегін жеген сөзін айтпақ боп талайғы.

Күреңіменен атылып шетке шықты да, Айғайлап тұрып, анықтап, нақ-нақ, ұқтыра:

    • Дəрменсіз сорлы кедей-кепшікті бұқтыра, Күшік тазыдай жылмаңдайсыңдар мықтыға! Ата жауларың арқаңа бəлем, шықты ма, Əкелеріңнің көріне, бəлем, тықты ма!

Қызыңды сатып, қымызға мас боп жатыңдар, Xалықпысыңдар?! Қазан аңдыған қатындар! Қорқау қасқырдай бірісін-бірі талаған, Бірісін-бірі тонаған, тозған пақырлар! –

Деді де, бала күреңіменен самғады, Өз атын өзі ұрандауынан танбады. Тетір де болса, тентек баланың аруағы

Шашылып жатқан ауылды тегіс шарлады.

...Кешегі аста Əлмерек бидің сөккені, Түкенің мүлде есінен бір сəт кетпеді.

Теріс айналып, шөкті де қалды шал байғұс, Талақ етті де бүгіні менен өткенін...

* * *

Түке өлген.

Он сегізде Райымбек,

Жүрген жоқ əке өлді деп, уайым жеп. Тіріге тізе бүгіп, бас имеген,

Тізесін бүктірмесе Құдайы кеп.

Білігі, бітімі де бөтен екен,

Бар күні мал соңында өтеді екен.

Ерін – жастық, тоқымын төсеніш етіп, Белін шешпей, қисая кетеді екен.

Ел арасы дау-шарға араласпай, Лоқ беріп, ағайынмен жағаласпай,

Қайсар болып, қатты боп өсті жігіт, Қатыгез құмға біткен қарағаштай.

Қанағат қып əкеден қалған малды, Бəленнен ассам деп те қамданбады. Бозбасы сауыққа да алданбады, Бойында болсам деген қалды арманы.

Қалқалап, қадір тұтып естілерді, Талайды түйді жігіт, өсті, көрді. Қазақтарды жау шауып жатыр деген, Үзік-үзік хабарды естіген-ді.

Ойлап тұрса, сол жауы іргесінде, Ойлап тұрса, сол жаудың түрмесінде

«Айламен алдарқатып кеткен дұшпан, Кім кепіл қайта шауып кірмесіне?!»

Қиын екен өмірдің сұраулары, Ойланды балаң-жігіт, біле алмады.

«Белінен дұшпан аттап баратқанда, Біздің ел неге қарсы тұра алмады?!

Қайда жүр баяғыңның батырлары? Бас қойып, неге ұранын шақырмады?! Жігер тайып жігіттің жетесінен, Сарқылды ма қарттардың ақылдары?! Heгe бірі садақ боп атылмады?!

Қойын сойып, қолдарын қусырды да, Дұшпандарын жіберді ту сыртына.

Қақпа бола алмаған қайран елге, Қауқары жоқ күндерің құрсын мына!

Əзірге аман тұрғанға малы-басын, Сауық пенен сайранға салынасың. Қазақ жылап жатыр ғой, қазақ жылап, Неменеңе жетісіп, қағынасың?!

Қайта шапқан жауының танығасын, Құдайыңа шынымен табынасың,

Атамекен, жұртыңды сағынасың. Бұралқы боп, жат жерде зарығасың.

Құланыңды бауыздар желіге айдап. Құраныңның өртенер соры қайнап, Қайда барсаң Қорқыттың көрі болып, Қонысыңнан ауарсың «Елімайлап».

Қайтсем екен?

«Аттан!» – деп ағайынға, Құрбандыққа басымды шалайын ба?! Қабай-жырау қайда екен, не дер екен? Ақыл сұрап көрейін барайын да».

* * *

    • Ар ма, ата!

Арнай келдім, батаңды бер? Қасыма балаңды қос, қатар жүрер?

Жол сілте, ақылыңды айт, қысылғанда Аятым болсын менің атап жүрер.

Сырымбет əулетінен таралғамын, Хангелді қасиетінең нұр алғанмын. Əкемдей малжанды боп, өріс күйттеп, Жарамас жабағы үйде қамалғаным, Жанымды тұншықтырған бар арманым.

–Айт, балам

Арманыңды айт, жасқанбағыш,

Көріп тұрмын, көзіңнен шашқан жалын. He айтам саған, көл едім, көлшік болдым, Көзі бітіп, суалған бастауларым.

Тыңдайын, арманыңды айт, жасқанбағын, –

    • Кенедейден көзімді ашқан жауым, Еске түсіп, бойымды басқанға мұң, Деген ой «жастығымды ала жатсам», – Жоқ-тұғын менің мүлде басқа арманым.
  • Арманда, балам, арманда, Арманға толы жалғанда, Армансыз, сірə, жан бар ма? Армансыз жүрген жандарға Алданба, балам, алданба!

Арманда, балам, арманда, Қапелімде, жауларда, Ақырғы демің қалғанда, Айырылып естен танғанда, Ақырғы рет қарман да, Арманда, балам, арманда!

Ақылымнан танғанда, Азуымнан шалғанда, Кəрі қойдың жасындай, Аз ғұмырым қалғанда, Нендей ақыл айтармын?! Аға жауың қалмақ-ты, Ел-жұртыңды зарлатты.

Ата-қазақ ұрпағын Аяқ асты қорлапты, Аспаныңды торлапты, Жазираңды шаңдапты,

Жазықсыз елді қандапты.

Жалғыз қайда барарсың? Жауыңды қалай табарсың? Ауызданбаған арланым, Абайсызда шабарсың, Айлалы жаудың алдында Тұзаққа түсіп қаларсың!

Соңыңнан жұртың ермесе, Қолының ұшын бермесе, Дегеніңе көнбесе, Ауызданбаған арланым, Жауыңа жалғыз бармағын, Қиылып қалар арманың!

Халқыңа хабар арнағын, Аужалын түйіп, аңдаған, Кекке соққан қанжарым, Кемтіліп жүзің қалмағын, Жауыңа жалғыз бармағын!

Беліңнен бір-ақ аттаған, Берекеңді таптаған, Қулығын ішке сақтаған, Құмырсқадай қаптаған, Жауыңа жөнсіз ұрынбай,

Ұрымтал жерден шап, балам!

Жауыңның күшін аңдамай, Бетпе-бет ұрыс салмағай! Ол көп-тағы, сен азсың, Опық жеп, балам, қалмағай, Алды-артыңды барламай, Орынсыз іске бармағай!

Тұтқиылдан лап беріп, Томаға-тұйық шап келіп. Жауыңның есі кіргенше, Қара түнді қақ бөліп, Ізіңді жасыр жалт беріп. Алды-артыңды аңғармай,

Айқаспай тұрып қорғанбай, Қолайлы жерде қамданбай, Ашкөзденіп, мерт болма, Қораға түскен арландай!

Шабарыңды білдірме, Шаужайыңнан ілдірме! Жекпе-жек күтіп, ділгірме! Жер қайысқан жауыңды Жеңемін деме бір күнде!

Көзсіздік іске татыр ма? Айласыз батыр батыр ма?!

Отырып қалар тақырға. Күндіз ұйықтап, түнде жорт. Қарасын Күннің батыр да, – Кегіңді қайра ақылға, Жалғыз жортып, шатылма Аттанып жар сал, ер ұлым, Ел-жұртыңды шақыр да.

Дүние – қоңыз, енші бер, Соныңнан ерген пақырға.

* * *

Бидің үйі,

Іленің жағасында.

Жақсы менен жайсаңның бəрі осында Қарасақал, ақсақал – алқалы топ, Алдына алып бір істі қарасуда,

Бірі көнсе, біреуі таласуда.

Бірі олай тартады, бірі былай, Бірі өзінше патша, бірі Құдай, Бір сəтте ұйып, бір сəтте іруін-ай, Қазекемнің осы бір ырымын-ай.

Бірі əріден, білгенсіп, мысалдайды, Бірі езінше түңіліп, құшар қайғы. Жүз лоқсып, жүректе запыранын, Бірі іштен тынады, құса алмайды.

Бидің бағып біреуі қас-ңабағын, Бүлк етуден бишара жасқанады. Бірде бəрі жабылып біреуіне, Жемтік көрген бөрідей бас салады.

Екі ортаны біреулер аңдасады,

Жең ұшынан жеңгенмен жалғасады. Бидің ығын қалайша табамыз деп, Бір-бірімен жыланша арбасады.

Ұйқылы-ояу би отыр данасынып, Қақ төріне қауымның дара шығып.

...Би билігін күтуде Райымбек, Алып ұшып, жүрегі аласұрып.

Би дауысын бір сəтте кенеді де, (Жұрт назарын аударсын дегені ме?!) Қарт жырауға қаһарын атты келіп:

«ЬІлаң, дүбір саласың неге еліме?!

Атыспай да шабыспай тірлік құрып, Тыныш жатқан жұртымды дүрліктіріп, Арандатпай, жайыңа жүрсең еді,

Иман сұрай Алладан, құлдық қылып.

Тіршілікке тірек қып дін-арманын, Жақсылығын күтуші ек бір Алланың. Кедей менен кепшікті айдап салып, Келдің-дағы сен, бейбақ, ылаңдадың!

Бас білмейтін байғұсты еліктіріп, Қолтығына су бүркіп, желіктіріп... Амал қанша, ұялам сақалыңнан, Таспа алар ем жоныңнан керіп тұрып!

Бет алыпсың, халайық, бұрылмасқа, Қалауыңды қақым жоқ ұғынбасқа. Бір шартым бар «батырға» қоя-тұғын, Жамыраспа, беталды шуылдаспа.

Басын тартпас, «батыр» ғой несі кетсін, Басын тартса, сөз басқа, есі кетсін.

Toп ішінен таңдаған атын мініп, Мына жатқан Ілені кесіп өтсін!

Кесіп өтсін, қайтадан оралсын да, Дуылдасқан дау-шарды доғарсын да, Ақ күн тусын алдынан, тарта берсін, Таңдап-таңдап елінен қол алсын да.

Шартым – осы! Осыған шыдайсың ба? Шыдамасаң тынасың, құлайсың да.

Болсаң сосын боларсың, қол бастарсың. Алдыменен бағыңды сынайсың да.

Шыдайсың ба? Бағыңды сынайсың ба?.. Оны да біл, құның жоқ суға кетсең, Күнəлі едің, жаныңды құрбан етсең!

Қайда жүрсең аманат бір Құдайға, Аман-есен осынау сыннан өтсең.

  • Болса болсын, тəуекел, шыдап бағам, Болашағым белгісіз сұрақ маған.

Өлсем өлдім, өзіме өз обалым, Ахиреттен орнымды бір-ақ табам.

Қайда барсаң, бəрібір, кірерің көр, Қабылдайды қойнына түнеріп жер. Қапталына түсіріп күреңімнің, Қамыс артып, жігіттер, жіберіңдер?

Жарлы менен жақыбай намысты ойлап, Артып берді екі тең қамыс байлап.

Тілсіз жауға тірексіз тура тартса, Жылым жұтып, жігіттің бағы ұшпай ма?

Райымбек мінді де күреңіне, Келді өзенге, жетпек боп тілегіне,

Шым-шым қайнап, ширыға шұбатылған, Тылсым дүлей алдында – Іле міне.

Оңтайлау жер осы-ау деп өтпек еді, Осқырынып күреңі беттемеді.

Жағада жұрт, жаны ашып, жамырасып,

  • Қайтсаңшы, өлесің ғой текке, – деді.

Тұрғанда ашу, намыс, сезім арбап, Тоқтасын ба, қауымның сөзін аңдап,

Қамшы басып күреңге суға атылды, Өз есімін айқайлап, өзі ұрандап.

Кəрі мен жас ұстасып жағаларын, Жамырайды, білмейді не боларын.

    • Кеш, аруақ, – деп, – тентекті, – жалынады. Жаудырады иманын, тобаларын.

Артқан қамыс тірліктің белгісі боп, Демеу жасап, жылымға бергісі жоң. Ақ айдыннан екі бас көрінеді, Адамның да, аттың да өлгісі жоқ.

Күрең жүзіп барады өлгісі жоқ.

Жұрт назары – осынау ақ айдында, Екі басқа еміне қарайды да, Аруақтарды көрінен шақырады, Талай аят оқылып, талай дұға.

Күрең менен жігіттің бағын ойлап, Жалынады жағалау «а, Құдайлап». Екі басты қақпақыл қағып алып, Əлдеқайда барады ағын айдап.

Ағынменен күрең ат жалдап кетті.

    • Кетті!
    • Өлді! – жағалау зарлап кетті. Бір кісінеп жануар жіберді де,

Ағын айдап, есен-сау ар жаққа өтті.

    • Дауасы жоқ жан екен, оты жанған, Ілесіңдер осыған оты барлар!

Су жол берген батырға мен жол бермей, Қамауда ұстап қыранды отыра алман.

Барыңдар, əкеліңдер салға салып, Сынайын сырттанынды жауға салып. Қияннан құйылып кеп, қиратсын бір, Қатарын бөрілердің қанжоса ғып.

Дауасы жоқ жан екен жаратылған, Тұлпар екен тұғырдан дара туған. Қамауда ұстап қыранды отыра алман, Ұшсын, кетсін жай атып қанатынан.

Хангелдінің сауытын кигізіңдер, Қыннан алып, қылышын сүйгізіңдер. Сырымбеттің туының алдына əкеп, Тəубе еткізіп, басын да игізіңдер.

Шауламаған шабыты бала қыран, Балалықпен қапыда қалары бар. Баптап өзің, батырды қалауыңа ал, Бас болғайсың балаға, дана-жырау.

Қашаннан би кесімі бір кесулі, Көнсең де, көнбесең де үйлесімді. Білгеніңнен жаңылтып бидің десі, Білдіретін кезі ғой білмесіңді.

Би кесті. Қара халық қабылдады, Кару алып, қол жимақ қабырғалы. Жорыққа əзірленіп жатты қауым, Қасынан Райымбек табылғалы.

Ақтабан шұбырынды. Ақтабан шұбырынды...

Қадарсың қайда барып тұғырыңды?! Қазақ жері – алып бір қара қазан, Қазанда қайран жұртым қуырылды.

Ақтабан шұбырынды.

Қарғаған кім болды екен ғұмырынды? Жортпай тұрып, үйрендің жығылуды, Шаппай тұрып, үйрендің тығылуды.

Ақтабан шұбырынды, Ақ туың жығылулы.

Олақ қатын тоқыған алашадай, Өрмегіңнің арқауы суырылды.

Жəннатыңды жамсатып жау орнады, Жатқаны анау өртеніп қара орманың. Туырлығы туралып, тоқым болып, Қаңқасы тұр қалқиып қара Орданың.

Ақтық байлап, табынып тал-қайыңға, Өтті күнің, cop қатып маңдайыңда.

Кетті қымыз жауыңның тандайында, Кетті қызың жауыңның борбайында.

Ақыныңа, серіңе, батырыңа, Туысыңа қимаған, жақыныңа, Тұяғымен ор қазған тұлпарларың, Тулап кетті жауыңның тақымында. Нəлет айтып, Кеш кірген ақылыңа, Ана сүтің аузыңа татыды ма?!

Ертіс, Есіл, Жайық, Жем, Сағызға бар, Бəрібір, пана болмас ауызға алар.

Бəрібір, моңғол шапсын, жоңғар шапсын, Əйтеуір, қазақ алдымен бауыздалар.

Тобыл, Шу, Сыр мен Іле, Нұраға бар, Арнасында наласы жылап ағар.

Қандай жаудың болса да қарауылы –

Қазақ байғұс. Қалқайып тұра қалар.

Өзіңнің тұрмағасын уысыңда,

Өз жерің өзіңе жат, құрысын да!.. Жер шегімен шекараң шектелсе ғой. Жатса ғой алып мұхит шығысыңда.

...Жалғанның жартысындай мынау өлкең Кім білсін, сорың ба, əлде ырысың ба?! Пайдаланып былығың-шылығыңды, Жауың кен, шырылдатты шыбыныңды.

Жау да, өзің де ластап тұнығыңды,

Жаяу ұстап қолыңа құрығыңды,

Қайда босып барасың, қайда, қайда? Ақтабан шұбырынды!

Ақтабан шұбырынды!!! Ақтабан шұбырынды!!!

...Боса берген. Артына қарамаған.

Өзіне жат өз жерін аралаған, Тау қуысы, өзенді сағалаған. Бірі барып құл болып Хиуаға, Екіншісі орысты паналаған.

АҚҚУЛАР ҰЙЫҚТАҒАНДА

І

Өзен де жоқ сыймаған арнасына, Жылға да жоқ даламен жалғасуға.

Таста тұнған жаңбырдың тамшысындай, Қалай біткен мына көл тау басына?!

Мөлдірейді, қарайды қарға, шыңға, Жалғыздықтан жамандық бар ма, сірə.

Қанша ғасыр өтті екен, қанша заман? Қанша ұрпақ кетті екен, қаншама адам? Қанша шырша өсті екен, құлады екен,

«Жетім көлге» қараудан шаршамаған?

«Жетім көлден» су ішкен қанша марал, Қанша киік қалды екен сай-салада?

Қанатынан үзіліп əн-самалы, Қаншама аққу кетті екен – аңсаған əн?

Ортаймаған «Жетім көл» толмаған да, Болған өмір ұқсайды болмағанға.

Сызат та жоқ бетінде, сызық та жоқ, Айдынына аққуы қонбаған ба?!

Қызғыштары қиқулап, қорғағанда, Сорлағанға ұқсайды, сорлағанға, Шүрегейлер айдынын қорлағанда, Көкқұтандар қанатын қомдағанда...

Беу, дүние-ай, аққулар оралғанда, Айдын көлдің иесі жол алғанда. Жетісіп бір «Жетім көл» қалушы еді-ау,

Тынушы еді-ау, теңселген қара орман да. Таянғанда аққулар қонар маңға,

Басушы еді-ау, байызын бар арман да!

Қанатынан аққудың балапандап, Əн ұшатын сымпылдап таң атарда.

Сүйінші бер дегендей бір толықсып, Сыбырлайтын «Жетім көл» Алатауға. Тына қалып бұлбұл да жаға-талда, Қарай-тұғын айдынға, ақ отауға.

Таң мен күннің арасы таянғанда, Таудың басы алаумен боялғанда, Тірілетін таудағы бар тіршілік, Қанатынан аққудың оянған ба?!

Көмейінде тəтті үні былай қалып, Жаға-талда жас бұлбұл тұр ойланып.

Жетті аққулар. Түгендеп «Жетім көлін», Жағалауда ұшып жүр шыр айналып, (Бірден көлге қонбайды құлай барып.)

Сондай-тұғын, аққулар сондай-тұғын, Асығыстық оларда болмай-тұғын.

Қомағай көкқұтандар секілденіп, Жалп беріп, жағаға кеп қонбай-тұғын. Сондай-тұғын, аққулар сондай-тұғын, Ақ мүсін айдынға кеп орнай-тұғын.

Əлдилеп ақ төсінде, бермей тыным, Ақ айдын ақ мүсінін тербей-тұғын. Бұл көлге мылтық алған саятшы емес, Тірі жан аяқ басып келмей-тұғын.

Аққулар аман-есен қайтқанынша, Суына «Жетім көлдің» шөлдей-тұғын. (Суымен сырқаттарын емдей-тұғын.)

Ұрпақтан ұрпақ алып жалықпастан, Сондай бір дəстүр бар-ды қалыптасқан. Заманнан заман өткен, жаңарған жұрт, Аққуын айдын көлдің налытпастан Дəстүрін аттамаған, анық басқан.

Сондай бір дəстүр бар-ды жарық шашқан, Бір ұрпақ бір ұрпаққа алып қашқан.

Қайсыбір қиын-қыстау ай, күндерде, Шойрылтып, түссе-дағы қайғым белге, Алаңсыз аққуымды атпасын деп, Жатқа да дастарқанды жайдым төрге, Аққулар ұйықтағанда айдын көлде...

...Оралмады аққулар осы маңға, Жылдар өтті, байғұстар шошыған ба?

«Жетім көл» жетімсіреп қала берді. Арман-ай, аққуымен қосылар ма?!

II

Бала жатыр төсекте, албыраған, Əке жатыр еденде, қалжыраған. Түн күзетіп ана отыр, қос жанары

Шарасыздан шаршаған, жаудыраған. Түні мынау – тамыздың маужыраған, Тауың анау – шымылдық салбыраған.

Биік барып жаралған жер бетінен, Сол байырғы «Жетім көл» келбетімен.

Айдынында аққулар ұйықтап жатыр, Сайдан соққан самалмен тербетілген. Жер бетінде тыныштық, көл бетінде, Қауышыпты қара орман, көл де, түн де.

Бала жатыр төсекте күйіп-жанып, Баласының ана отыр күйін бағып. Қайдағы бір қатыгез, сұрқай ойлар, Миын қарып барады, миын қарып.

«Сарқытындай өлімнің қалған қарға, Екеу болса, дүние-ай, арман бар ма!..» Аракідік назарын аударады,

Төрт бүктеліп еденде қалған жарға. Қауіптеніп түндерге, таңдарға да, Үн шығармай іш құса, зарлауда ана.

«Мана, күндіз, тəуіп шал не деп кетті?! Əлде өтірік, əлде шын демеп кетті...

    • Аққуменен баланы аластаңдар, Деді-дағы жайымен жөнеп кетті...»
    • Тұрсаңшы, таяу қалды таң атуға, Неткен жансың санасыз жаратылған?! Манағы тəуіп шалдың айтқан сөзі, Ұмытылып кетті ме санатыңнан?

...Айналайын аққудың қанатынан, Қайтеміз, ол да адамға бола туған.

«Жетім көлге» барып қайт таң жамылып, Таң атқанша қалайда тауға ілік.

Біреулердің көзіне түсіп қалып, Дүрліктірме жұртыңды, салма бүлік! Кім білсін, мүмкін, бəрі жалған үміт...

    • Апыр-ай, қалай барам, қалай барам?! Атармын аққу құсты қалай ғана?!

Айдынның аққулары ұйықтағанда, Өрген мал, өскен шырша абайлаған, Барлығы қасиетке қарайлаған

Оқ атам қасиетке қалай ғана?.. Бармаймын, бара алмаймын, қалай барам?!

Адуынды жан екен алған жары:

  • Жалғыз ұлдан артық па, жалған бəрі’! Балам өлсе, бақыттың керегі не?!

Топан су басып кетсін қалғандарын. Перзент сұрап несіне армандадың?! Құрысын онсыз сенің жанған бағың! Мылтықты əкел!

Атты ертте! Жалған бəрі!

...Оятып дүниені дел-сал қылып, Тамыздың таңы да атты тамсандырып, Сай-сайдан бошалаған бозала таң, Таудағы тіршілікке əн салдырып, Еміндіріп, еріксіз қарсы алдырып, Бұлбұлға дүниеге жар салдырып, Тамыздың таңы да атты тамсандырып.

Қасқа таң. Бұлбүл үні. Көл бетінде,

Аққулар ұйықтап жатыр тербетіле. Бас бағып жағада отыр жалғыз ана, Таңданып тəкаппар құс келбетіне.

Тығып ап тұмсықтарын мамығына, Айдын – төсек, аспанды жамылуда. Арша, шырша, жартастар жағадағы, Сұғынып, бəрі көлге табынуда.

Аласұрып, қан ойнап тамырында, Ана-жүрек тыпыршып, қабынуда, He қыларын біле алмай, жабығуда.

Асқар белден күн нұры шашырады, Шашырап, ол да көлге бас ұрады.

Құс аппақ, айдын аппақ, нұр да аппақ, Аппақ нұр – аппақ нұрға қосылады.

Көл – көкке , көк – көлге кеп асылады, Ұйқы аққулардың ашылады.

Сұлулыққа сұқтанып, қашып əлі. Ана-жүрек солқ етіп, басылады.

Қызғанып, қызғыш байғұс шыр айналды, Абыржып ана-көңіл мың ойланды.

Ғазиздің көзінде емес, көңілінде, Айдын көл астан-кестен лайланды. Дəстүр, ырым, жайымен Құдай қалды, Жалғыз ұлдан басқасы былай қалды. Айдынның аққуының орынынан Көргендей, көзі тұнып, құмайларды.

...Аққулар...

Аққу мойын, сүмбе қанат, Алаңсыз тарануда күнге қарап.

Айдынның еркелері, білмей тұрмын, Етермін тағдырыңды кімге аманат?!

Жаны сұлу ақ еркем, ары сұлу! Бір мамығы майысса ауырсынып,

Тарақ етіп тұмсығын, тарайды кеп, Тарайды кеп, тарайды қауырсынын, Құм тұрса да бір түйір ауырсынып, Жаны сұлу ақ еркем, ары сұлу!

Ақ қанатын сабалап, асыр салып, Бірде суға сүңгиді басын малып.

...Ойнасыншы, ойнасын ерке құстар, Тыныштығын олардың қашырмалық. Мерген отыр жағада.

Ей, ақша бұлт,

Жаулығыңмен оларды жасыр барып.

Бас бағады шыршаның қалқасынан, Қаруынан қолында қан сасыған.

...Ал, аққулар, Аққулар тарануда,

Сусып түсіп, су моншақ арқасынан. Қарайды ана шыршаның қалқасынан.

«Сірə, сорлы жоқ шығар менен өткен, Құлынымның қасынан неге кеткем?! Ошақ қасы, от басы, көрмеппін ғой, Дүние-ау, сен осындай керемет пе ең?!»

Ана отыр. Озбыр ойлар қамалауда, Қамалауда, əлдекім табалауда.

...Аққулар ақ айдынды қалдырды да, Тартты кеп, ана отырған жағалауға.

Шошымай шолжаң өскен батырларың, Ана отырған шыршаға жақындады.

Көзі тұнған бейбағың, топ аққуға, Білмей қалды мылтықтың атылғанын. Көздің алды көк түтін, ақыл жарым Білмей отыр жаңағы тыныштықтың, Сүт ұйыған тегешін сапырғанын!..

Ию-қию көл маңы, астан-кестен,

Жер айналып, тау құлап, аспан көшкен. Жаңғырығып, жар салып, жартастар тұр,

«Жетім көлдің» қайғысын бастан кешкен, Көріп-біліп, таныпты тастар да естен.

Алып аспан астына сыя алмай бір, Айдын көлін аққулар қия алмай жүр. Мөлдіреген «Жетім көл» көкке қарап, Мөлтілдеген көз жасын тыя алмай тұр, Айдын көлін аққулар қия алмай жүр.

Сан айналып, сұңқылдап ұшты-дағы, Сапар жолға мезгілсіз түсті-дағы, Бетін түзеп, батысқа бағыт алып, Қарғыс атқан мекеннен күсті бəрі.

Тау жаңғыртып, тамаша құстың əні, Қош айтысып көлменен, ұшты бəрі. Көл бетінде көлбеңдеп, жаралы аққу,

Ұша алмайды, ұшпақ боп – күш қылады...

Сыңар қанат сынық құс байлауда тұр, Тағы бірі айдында жайрап жатыр.

Қан аралас қалқыған мамығымен,

«Жетім көлдің» толқыны ойнап жатыр.

...Қасиетке оқ атып, жойған пақыр, Қалай алып кетерін біле алмастан, Сүле-сопа, жағада ойлауда құр.

«Жетім көлден» сəн кетті мана тұнған, Аққу кетті, əн кетті қанатыңда.

Асқар-асқар таулардан асып əрі, Шың-құздардың үн қалды қабатында. Аққу əні естілмей қалатын ба?

Алатаудан үзілтіп, Қаратауға, Жаңғырығып жартастар таратуда...

III

«Жетім көлдің» басында жылқы жатқан, Дөңге шығып, қарт тұрған жылқы баққан

«...Апыр-ай, бұл кім болды, таңсəріде, Көргенсіз, көл басында мылтық атқан?! Құстардың зəре-құтын шырқыратқан, Неғылған қаныпезер құлқы қатқан?!

Мылтықты атарлықтай көлге келіп, Апыр-ай, жоқ еді ғой елде желік...» Мылтық даусы, құстардың шулағаны – Шыдамын алды қарттың бермеді ерік.

«Бұл маңның адамы емес, сірə-дағы, Білейін, табайын да бір амалын.

Қаруы бар кəззапқа құрықпенен Ұмтылса, қалай қайрат қыла аламын?!

Жөн болар алыс тұрып сұрағаным...»

...Аққу үркіп, батысқа бет түзеген, Қамшы басты атына, шыдамады.

Алыс тұрып, ақырды қыр басынан:

«Берекесін бұл жердің кім қашырған?..» Өңім бе, түсім бе деп таңданады,

Көз алмай орамалды ұрғашыдан, Көз алмай сүле-сопа тұлғасынан:

  • Ей!

Кімсің? Тірісің бе?

Жаның бар ма?

Аққуды неге атасың, арың бар ма?! Тастағын қаруыңды, келгін бері, Келгін бері, кеудеңде жаның барда!

...Байғұс əйел үн-түнсіз жылап тұрды, Қарттың үні мең-зең ғып құлаққа ұрды. Қолындағы мылтығын құлаштап кеп, Бөгелмей, «Жетім көлге» лақтырды.

Қартқа қарай ақырын аяңдады, Қарусызға қарт келді, аянбады.

...Көзінен жас, көңілінен зар төгіліп, Болған жайтты келіні баяндады.

  • Əй, балам!..

Болмады ғой, болмады ғой... Қасиет кетті көлден, сорлады ғой. Тəуіптің айтқанының бəрі өтірік,

Атқа мін, ауылға қайт, олжаны қой!..

Мін атқа. қайт ауылға тағат қыл да,

...Білмеймін, cop аттың ба, бақ аттың ба?! Аққуға кезенерде, ырым жасап,

Тым құрса саусағыңды қанаттың ба?

    • Əлек боп, арпалысып сор-қайғымен, Жоқ ата, жасамадым ондайды мен...

Жасымнан естігенім бар-тын еді, Əйтеуір аққу атқан оңбайды деп...

    • Солай, солай... Аманат бір Құдайға...

Қай-қайдағы түседі құрғыр ойға...

...Ат басын шұғыл бұрып, тайып тұрды, Қарт тастап нелер сұмдық сырды бойға.

Бəрі ұмыт: бақытың да, байлығың да, Күлкі шаттық, күйзелткен қайғы, мұң да.

«Жетім көл» жетімсіреп қалып қойды, Бір өлі, бір тірі аққу айдынында...

Бар өмірден көңілі шайлығуда, Байғұс ана еркінен айырылуда.

Əлденеден сұм жүрек сескенеді, Арагідік əлдене ес береді.

Табиғаттың, таудың да, аққудың да, Байғұсқа болмай қалды еш керегі. Келеді ана, сезбейді ештеңені.

Бай ұмыт, əлсіз жатқан бала да ұмыт, Қайтқан құстай алыстап барады үміт. Көліменен қоштасқан аққу үні, Құлағына келеді аракідік.

Өмір емес өмірі, қораштанған, Байғұс ана тірліктен қалас қалған. Келеді ана, қарабет қарақшыдай, Ел мен жерден біржола аласталған

Аппақ нұрды көре алмай ақ аспаннан, Түн-түнекте бейне бір адасқан жан.

...Абыр-сабыр, үй маңы дүрбелең-ді, Алғаш ана абыржып, білмеген-ді.

Ат үстінен түсе алмай қатып қалды Мелшиіп, білмей тіл мен үн дегенді Білмейді, қайда келді, кімге келді.

Өң бе, түс пе, əйтеуір таласуда, Өлі менен тірінің арасында.

Отырғандай «Жетім көл» жағасында, Аққу жатыр көзінің шарасында.

Аунап түсіп атынан, үйіне енді, Есіне алып ерін де, баласын да. Өліп жатқан ұлына қарасын да, Қалсын ана «Жетім көл» жағасында, Өлі менен тірінің арасында.

...Аппақ нұрмен шомылтып айналаны, Ақ сəулемен айдынның ойнағаны, Көз алдында...

Құлақтан кетер емес,

Таңда бұлбүл тамылжып сайрағаны, Көз алдында – аққудың жайрағаны. Сыңар қанат, сынық құс – жаралы аққу Өлі аққудан кете алмай айналады.

Ақ төсек – аппақ айдын, аққу – бала, Жаралы аққу секілді жаттың ба, ана?..

«...Мына жатқан «Жетім көл», мына аққуды, Өз қолыммен өлтірдім, аттым жаңа...

Жоқ!

Мен емес... Мен атпадым...

Кеше гөр, кешіре гөр, Жаратқаным?!» Ғазиз ана, ербеңдеп екі қолы, Жиылған жұртқа қарап алақтады.

Күледі, бірде жылап, зарланады, Көкке қарап, бекерге қарманады. Бірде үнсіз, мелшиіп тың тыңдайды, Құлағында аққудың арман-əні.

Алдымен жұрт үн-түнсіз таңданады, Қыбыр-сыбыр артынан жалғанады...

Бірде ана көкке жайып алақанын:

«Қазір, ботам... Мінеки, таң атады... Қазір, ботам, аққумен ұшықтаймын... Жазыласың құлыным...балапаным!

Қасиет!.. О, қасірет! Осындай ма ең?! Сорымның қалыңдығы шашымдай ма ең!.. Қасиет!.. Қасиеттер ұшып кетті, Қасірет!..Қасымдағы досымдай ма ең!..

Қасиет... Қасірет...

Қасірет... қасиет...»

Эпилог

...Сол кеткеннен мол кеттім, оралмадым, Жерді аңсаймын...

Жалғыз-ақ сол – арманым. Қиын екен, қимасың екі бірдей,

Көз алдыңда ғайып боп жоғалғаны...

Көрдің бе бір-біріне дөп келуін,

Бір қырсық бір қырсықпен шектелуін? Балам-ай, мынау өмір-дарияның, Білмейсің қайда екенін өткелінің.

Аққулар...

Аңыз көп қой олар жайлы,

Көзіңмен көргеніңдей бола алмайды... Тек қана тыныштықта ұйықтайды олар, Шошыса, екінші рет оралмайды.

Орнында екен «Жетім көл», жоғалмапгы Ортаймапты, немесе тола алмапты.

Жағалауын жауыпты жасыл жалбыз, Қасиетті аққулар оралмапты.

ЕСІЛ

Бұлт демеңіз күркіреген қыста сіз, Аспан-көк дүбірлеп тұр бірақ.

Бұл – біздің болат құсымыз, Бұлтқа маңдайын келеді ұрғылап.

Аспанның көгілдір құшағы Маған тұрақ болмаған.

Сағындырған аруға ұсады, Қиырдан қол бұлғап жер маған.

Жарымның көзі деп жұлдызды, Мен емес аспанға қараған.

Сүйіктімнің қара торы жүзін тым ізгі Бозарған айға баламан.

Аспанға үйір боп Тайыр да,

«Айдың мүйізі» сүзіп қап – құлаған. Ақыры жерден тауып ол даңқпен қайырды, Өлеңнен құрыш құраған.

Неғылам сүңгіп көгілдір əлемге,

«Жеті қарақшысын» мақтаман. Одан да түсіп төменге, Мезозой қабатын ақтарам.

Бұл демеңіз күркіреген қыста сіз, Аспан-көк дүбірлеп тұр бірақ.

Бұл – біздің болат құсымыз, Бұлтқа маңдайын келеді ұрғылап.

Сөгіліп бұлттардың арасы, Көрінді жер – ұлы мекенім. Есілдің алқасы,

Қызылжар даласы, Саған тағзым етемін!

* * *

Уа, жер! Тиді табаным Сенің піл сауырлы арқаңа. От, от...оттары қаланың Алтын алқаға ұқсайды, Кімнің мойнына тағамын?

Таңғалам солтүстік қысына, Бораны бір жылап, бір күліп, Ұқсайды долы қатынға Салатын еріне

бір күнде мың бүлік.

Тас, Есіл! Күтірлет мұз-қарды! Құшамын толқынды ызғарлы. Тасы, Есіл! Сал сүрен!

Несіне бəлсінем, Келгенім –

Бұл тұңғыш.

Татар мен қазақтың қыздары, Əн-жырмен ал қарсы, кел мені, Лебіне шөлдедім,

Жүрегім дүрсілдеп бұлқынғыш. Келгенім –

Бұл тұңғыш!

Қаланың бейтаныс сұлуы, Жөн бе үнсіз тұруың?

Аяулы, аяулы Аруым,

Қайда – айт ауылың?

О, сенен... озды ғой бораным, Қастерлеп қонағын,

Бетімнен өбеді,

Ақылды тентегім – бораным,

Жол нұсқап келеді. Мен өзім – Семейдің ұланы.

Қысы оның – үскірік. Бұл жердің бораны Соны əлде ұғады,

Мені қорғаған секілді болады.

Уа, Есіл, тасып ақ! Мұз көрпе бүркеніп,

Жатпа сен – ырғы, атыл тасырлап! Толқындар, құшақ аш бұрқанып! Кетейік жарысып, асыр сап!

Ұланы Ертістің келгенде жағаңа, Киіп ап мұз көйлек сұр түсті, Ұйқыға шомғаның жаға ма?!

Қабыл ал, Есіл, сен Ертістің сəлемін, Қалың ну орманның шуылын.

Естайша шырқап əн саламын, Қос соған сыңғырын суыңның!

* * *

Келемін бойлап мен көшеңді, Атақты қаласы Арқаның.

Борандай ой ұйтқып көшеді – Тарихың туралы кешегі Шұбатып арқанын.

Сол шақта Есілдің алқасын, даласын Билеген азулы, тырнақты тағылық. Ақтар жер қабатын – осыма нанасың, Мамонттың сүйегі табылып.

Ол кезде басталмай сапары, Толқынын атпаған Есіл тік. Кəрі сахраның сияқты сақалы,

Болған тек субтропикалық өсімдік.

Тыпыршып күтсең де сен қанша, Уақыт түйелі керуенін қумайды. Балқыған жер қатайып болғанша, Хауана бəрібір тумайды.

Қырсау көк өгіз – замана кешегі, Құйымшағын қанатқан мезгілдің бишігі. Уақыттың өрінде митіңдеп көшеді, Артқаны – бақыттың үйшігі.

Шаңырақтан көк түтін бұлтқа асты, Бұл маңды сан ру қоныстап.

Аптап күн қақтады қу басты, Жоңғарлар дамылсыз соғыс сап.

Бесікті арта сап түйеге, Бабамыз қырларда жөңкілді. Тарихқа тек қағаз ие ме, Соқпағын сақтаған жер күллі.

Толқындар жол тартып асыға, Есілдің тік жарын сабалап өтеді. Жылдардай ұласқан ғасырға, Тоқтамай теңізге кетеді.

Заман да осылай ағады,

Келешек күндерге тіреліп арнасы. Капитал күймеге қоңырау тағады, Шиқылдап жылжиды феодализм арбасы.

Бəрін жер келеді өткеріп,

Сіңірдің, о, Адам, қаныңды, теріңді. Мұжықтың егінін жалмады өрт келіп, Дүбірлеп өткенде əскері Темірдің.

Басылып бұл күнде жорықтың шаңдары, Жердің тек қабатын құрады.

200 жыл өтті міне оған

(Екі-ақ күні сияқты жерге бұл):

Орнады айбарлы тас қорған Есілдің жарына – өрге бір.

Сол қорған созылып арқандай, Тау, көлді қоршады – өр сұсты. Дүркіреп киіктер Арқада, Шапқан ат дүбірінен шошысты...

* * *

...Ақтарсам топырақ қабатын, Ноянның сұр болат қылышын. Табамын,

Қайралған суарылып қаны үшін Менің көшпелі бабамның!

Иесі осы өткір қылыштың Жатаған атынан жеріме

Тік құлап түспесе оғынан орыстың, Бəлкім мен келмес те ем өмірге...

* * *

Топталып, күркіреп жыл ақты, Есілдің толқыны сияқты.

Капитал алды да феодалды сақалдан, Жас жігіт қарт шалды құлатты.

Мертікті сорлы шал, бүкеңдеп, Сырқырап сегізкөз шонданай. Сұм жігіт сыйламай үлкен деп, Өкпеге теуіп тұр сонда да.

Ол жəне тонады кəріні, Ақтарып қалтасын, ышқырын.

Қиырда қазақтың даласы көрінді, Капитал жол тартты əндетіп, ысқырып.

Капитал кездесіп көшпелі қазаққа,

  • Мал сат, – деп ақшасын ұсынды.
    • Қой, жаным, мұның не, мазақ па, Қағазды қайтемін бұл сынды...

Жігітім, аялда, жоқ əлі...

Көзім түсіп тұр көкшіл бөркіңе. Бер соны бір қойға, тоқалым Киім барсын төркінге...

Сонымен... қызды осы алапта, Сауданың көрігі,

Хивалық, цейлондық манаптар. Жол салды ту қырға көлігі...

* * *

Феодализм – түйе ғой,

«шөк» десең – «бық» деген,

Құмменен жылжыса – оған жоқ тіреліс. Капитализм жете алмай қалам деп жүкпенен, Далаға төседі рельс.

Буржуа – кербез де, сылқым да, Феодализм жарғағын кимеді.

Заводтың түтінін ұшырып бұлтыңа, Теріні жақсылап иледі...

Ереуіл, ереуіл, ереуіл...

Заводтың мұржасы сорайып тұрады, Ұшпайды көк түтін неге бұл?

Ереуіл,

ереуіл,

ереуіл...

* * *

Қым-қиғаш, сан тарау соқпақтың, Үлкен жол – түйісер аяғы, Толқынды толқын кеп соқпақ та, Өзендер теңізге саяды.

Заманның шартарап ағымы –

Бірде өр, бірде еңіс соқпағы –

Маркстік формула күшіне бағынды. Келешек торабы – олардың тоқтамы.

Келешек деген ол немесе?

Қыз ба екен түйреуіш қадаған? Жігіт пе əлде ол сом дене, Бикештер сүйсініп қараған?..

* * *

Даласы Есілдің көлбеген, Дұшпанға көнбеген,

Батырлар ақ алмас қылышын сермеген, Намысты бермеген,

Қазақтың Асан данасы Мұңлы үнімен тербеген – Есілдің даласы көлбеген!!! Есілдің кең жалпақ жаясы, Түгінен май тамған шөбіңді Құшырмен асаған

Асан атамның Желмаясы. Есілдің толқынын, Сұлудың көзіндей көліңді.

Асанқайғы: əкетем, – деп еді, Торсығына симайтын көрінді.

Дариға! Адамның көзі бұл

Тойымсыз, – деген ғой қазағым кемеңгер. Бір уыс топырақ құйылса – өзі бір, Жұмылмай қалады, – демеңдер.

Қалайша менің оймақтай жанарым, Шарасына сиғызды

Есілдің құдиған, қып-қызыл жарларын? Көне бір батырдай көтерген аспанға,

айбарлы жарағын –

Көзімде – зəулім мұнара,

еңселі үйлері қаланың.

Есіл көл, Есіл көл, Есіл көл!.. –

Деп жас төгіп қайғылы есіл ер –

Асан бабамыз сонда осы бұлқынған Есілдің, Кім білсін, өзі ойлап қойды ма есімін?!

Мен Асан атама ұқсаман, Қой, егіліп жыламан!

Толқынның шашынан ұстаман, Торсықты сайламан,

Құйып алмаймын мен сені, Өр Есіл, өзіңнің жарыңда қал аман!

Жарыңды сабалап аға бер,

Келешек қақпасын дамылсыз қаға бер! Тартыла көрмесін толқының ешқашан! Татар мен қазақтың қыздары Шомылсын, Жуынсын ақ тəнін, Түсіндей мақтаның!

Есілдің үніне күлкілі

Қорқыт қобызын қосыпты бір күні. Толқынға кілемін жайыпты.

Жарына көз жасын төгіпті.

Бұл күнде қызыл жалаулы баржа мен қайықты, Толқындар сүйсініп өбіпті...

* * *

Атығай, Қарауыл мекені, –

Құлагер өткен жер – дүбірлеп олжа сап.

«Сайқал дүние кімді еркелетеді», –

Ақанды сабапты мол жасақ!

Ерлер мен серілер отаны: Жүйріктер тұяғы боратқан қап қара, шудалы шаңдарды. Аяп сол қайғылы Ақанды, Сұрасаң – егілген шалдары.

Біржан сал əн-жыры қанатын Аққу боп қағатын;

Адамша қуаттап, көтеріп,

жаңғырып қосылған сар жайлау, тау іші;

Ақ тəнін сабаздың жұтса да

 қара жер қабаты, Сол елдің аспанын шарықтап,

кезіп жүр дауысы!

Көкірегінде сақтап қалды ма өр Есіл Сиқырлы дауысын Естай данамның?

Кешқұрым сыршыл су

 күміс үн төккенде сыңғырап, есіліп, Бабамның əні деп қаламын.

Ерлер мен серілер отаны – бұл жерде туыпты,

«Кəдімгі Сəбит Мұқанов», –

аспаннан салбырап түспеген, –

 «ет пенен сүйектен жаралған». Есілдің толқыны сол қарттың жастығын қуыпты, Жоғалған өлеңін табам деп қай аралдан....

* * *

Есілдің даласы көлбеген:

Топталған киіктер шегіне жетпеген, Сан тұлпар шалдығып, терлеген, Татпаса майсасын көктеген.

Қыранның қанаты секілді теп-тегіс, Есілдің даласы көлбеген.

Кеткенде өктем қыс, Жеткенде көктем-қыз, Сағынып шəрбəтін,

аққулар сұңқылдап, шөлдеген.

Өр Есіл, зор Есіл, жан Есіл, өзенім, Сағынармын мен де өзіңнің зəм-зəм суыңды;

алыста мен сенен ойласам – өртенер өзегім –

Татардың қызымен шарлаған нуыңды.

Сол ару кезіп ну жағаңды, мұңайып мен жоқта қарақат көзіне жас алса,

мен болып аймала, жалынам, Есілдің самалы, Тағзым ет иіліп, жас қайың, жас арша.

Аруым, оралам мен саған,

дөңдер мен сайларға мұңайып қарама;

жыл құсы сықылды Есілдің айдынын аңсаған, оралам, аруым, мен саған,

əзірше нуларды жалғыз-ақ арала, гүлдер мен шыршаға мұңайып қарама...

Өр Есіл! Шілдеде мен сенің жағаңнан жырақтап,

балалық шағымда жүзбедім төсіңде.

Тереңнен күмбірлеп естілген сырлы үнің, бірақ-та, мен туған Ертісті түсірді есіме.

Сезгендей толқының жалынын кеудемнің, еміреніп, аймалап қарсы алдың, Есілім.

Айбынды Ертістің ерке ару сіңлісі сен едің, Арқада ағатын жарысып, көсіліп.

Мен сені емеспін жырлаған, ғафу ет, қария Ертісім.

Балапан шағымда қатпаған бұғана,

Мейірлі қойныңнан ұшырдың алысқа ерте сен. Өзің айт, айт кəне, Ертісім-анашым,

жол түсіп барсам мен жағаңа, қорқамын анасы

ержетіп сағынып келген бұл баласын деп əлде танымай қала ма.

Қоп-қою шаштарым сұйылып, Үлкен, ақ маңдайға түсті əжім.

Сақтай да алмадым

сен берген жастықтың көркін мен,

Кешір сен, Ертісім – жан анам – ұстазым. Сағындым мен сені, балалық пак шағым,

толқынмен ақтың ба сабалап Ертістің арнасын; сықылды таңдағы көк сағым,

жас дəурен, қайда ұзап барасың?! Ұялып пəк жүзім от болып жанатын, қыздарға арнаған бере алмай хатымды.

Мен едім – көзіме жас толып танатын:

«Бала ақын» – дегенде атымды.

О, ғажап! – бал қылық тым жырақ қалды ма: мақтадым мен бүгін жырымды шала үйткен. Түспесем қайтушы ед əкенің алдына,

несіне таластым Сəбитпен!!!

 * * *

Достарым, кешірім өтінем, Əуелі, əрине, қыздардан.

Өбіп менің албыртқан бетімнен, Қорғады бір ару аязды ызғардан!

Жастықтың қоңыраулы күймесі Ерте ғой тоқтайтын күн əлі.

Жұлынып бітті ме Жүректің гүлі əлі?!

Шіркін, əлгі боздауық түйенің бойы ұзын, Бірақ та құйрығы қысқа ғой.

Маңынан жүрмеймін аршын төс, сұп-сұңғақ жұғысқан кей қыздың – Шашы ұзын, ақылы қысқа ғой.

Жасырып неғылам сырымды, Ұнатты десеңдер: бұл кімді?

Тағдырым тап қылып ұялшақ, төменшек сұлуды, Кеудемді бұзбаққа жүрегім бұлқынды!

Жар іздеп қыр бардым, құз бардым: Ол – сенсің, аруым, сенемін!

Ерітіп кеудемнің мұз-қарын, Бер маған жылуын денеңнің! Кейде ақын – адам ғой ұшқалақ,

Кейде оны данышпан деуде де.

Соны айтып – татардың аруы құшқан-ақ, Жұп-жұмсақ мақтадай кеудеде.

Топырақ көзімнің шырағын өшірсе,

Алып қал нұрларын, аруым, сауытым, беренім! Қазақтың қарақат көздері кешір сен,

Татардың қызына гүл үзіп беремін... Апырау, мұным не? Мен қалай жырладым, Өзіме-өзім ұқсамай.

Қой, өйткенше, заман паравозымен зырлайын, Жауыр Пегастың құйрығынан ұстамай!..

* * *

Жұмыр жер – доп емес, – Дегенді айтамыз əр қашан. Сонда да жасы оның көп емес, Космос өмірін санасаң.

Миллиард жыл деген немесе? Əлемге ол – сəбидің өмірі.

Сонша жас жасар ма шабытты өлең де, Бір күнде-ақ өледі небірі.

Уақыт шексіз ғой, достарым, Бір адам өмірі жетер ме.

Шақырам, сондықтан, замана жастарын Уақыттан есені өтеуге!

Соқ барабан, дабылды еңбектің қыздырып жыр əнін,

Жас жігер теңелсін жасынға! Тастаймыз артқа біз «уақыт пырағын», Секундты айналдыр ғасырға!

Есеңді жұтпасын космос түнегі,

Өмірің тең болсын жұлдыздың жасына.

...Қанша мың ғасырлар жатса да құлазып,

Бұл жердің жасын кім сұраған.

Жаттың-ау, туған жер, келгенше өр ұрпағың, –

Кінəлайын демеймін атаны, –

Қаңсыдың, түтедің, шаңдатып бұрқадың,

Кəрі ғасырдың сүртер ме сақалы?! Обалар тұр əлде баба рухын күзетіп, Кімдерге топырақ төседің, жер-ана. Түгіңді шалып жеп кеткендей тез өтіп.

Ботасыз аруана секілді замана, Кəрі жер, көне жер түк үнсіз Жатыр, ол – көп істің кепілі.

Ойланып басамыз топырағын бүгін біз, Абайлап сипаймыз ақ қайың кекілін.

Көк жайқын өзенім – өр Есіл, өміріңді ұрлады-ау

Қарақшы керуені жылдардың.

Сырнайлы толқының қандай жыр жырлады, Талдарың кімге айтты сырларын?

Жоқ, жаңа ұрпақ осыған көнер ме, Дабыл қақ, толқындар, сілкінші, Есілім!

Жаңартып өміріңді көнерген,

Күн бұрын ашты олар келешек есігін! Уа Жер! Туған Жер!

Қасиетіңді

тап біздей кім ұқты?

Бесіктей тербейсің шабыт пен ойды да. Бейне бір əжемдей ұқыпты

Сақтапсың не асыл қойныңда. Құланның ізінен көремін ескіні,

Бабамның жолындай «Ақтабан шұбырынды». Байқамай өтіпті-ау олардың ешкімі

Тереңге тығылған сырыңды. Садақтың жебесі зуылдап ұшады да,

Бірақ та... нөпірлі дұшпаннан ол қай бір қорғасын.

Жатты ғой сонда жер құшағында, Күркіреп жауға ұшар қорғасын! Жерді бабамыз ұнатқан,

Қарап тек шалғынға масаты: Шалдықса – су ішіп бұлақтар, Жүйрігі майсасын асады.

Ойлаған бабамыз болды ма Жер-ана өзгерер дегенді:

Шешкендей батырақ қаудырлақ тонды да, Өзгеше киінді жер енді!

Есілдің даласы майсалы Күнді де орманға батырған.

Егіннің шалқыма қиялдай мұхиты ой салып, Жолаушы қиялын шақырған!..

Ракетамен барсақ біз бір кеште, Марс – мейманханамыз, Тартуға есілдік бикешке Айдың сырғасын аламыз.

Əжеңнің үйі екен – Жер беті, Тартылды аспан көшесі!

Жер құрсағының перзенті – Атом техникасы ер жетті, Ғылым – кіндік шешесі?

Есілдің күмбезді көгі де –

Жаңа бір дүние мекені:

Аспан өкпесіне –

«Орбита проспектісіне» Осы арамен өтеді

«Ақыл самұрығы» –

Жер серігі, Күн серігі...

...Ашулы толқындар айбынды Есілде. Тебісіп, сүзісіп, арқырап, тулаған.

Сонда бір сырды алам есіме:

Басталған бұл өзен бір кіші тұмадан!

Елеусіз сол тұма шықты ытқып жартастан, Сағынышты ғашықтың жасындай мөлдіреп.

Жол-жолдан бұлақтар арнада табысқан, жалғасқан, Күмбірлеп, сүйісіп, елжіреп,

Ғажайып күшінен олардың біріккен Өр өзен – ұлы Есіл құралған.

Тасқынды селебе құландай үріккен, –

Қаймықпай тұрады кім алдан!

Жол салып ойлардан, еңістен, Сауырын тілгілеп даланың көсілген.

Шу асау толқындар күркіреп, жар салған, тебіскен, Дегендей: «Есіл – мен! Есіл – мен!!!»

Көз салам: Есілдің даласы көлбеген, Соқпақтар тоғысып соқпаққа, Далиып кетеді жол деген,

Ол да – өзен, – жүргінші – толқынын тоқтатпа! Бұлақтар тоғысса арнада,

Туады өр өзен тасқынды. Соқпақтар тоғысса далада.

Жол түсер – қамшы бас атыңа, ас қырды!.. Кей жазық даланы, белдерді.

Ораған қара жол, даңғыл жол. Шаншылып биік пен өрлерде, Құлдырап құдайды ылдида ол.

Жол, жол, сырларың ғажайып, Бейне бір жердегі дастансың.

Шалқыса зор өмір, құшағың кең жайып, Арнасын əуелі сен өзің бастайсың.

Жол, жол! Төсінде даланың

Қиянға көсілген, тауларды белбеулеп. Күтесің, уа, достым, ең жақын адамың. Осынау жолменен келер деп.

Талдырдың сен, бəлкім, көзіңді, Қарап көп жол асқан кезеңге.

Қаншама достарым шығарып салды алыс өзімді, –

Жол десе толқимын, ұқсаймын тебіреніп өзенге...

Шарлаған Есілдің даласын көлбеген.

Қара жол, даңғыл жол, қасқа жол көсілген, Алыста жатсаң да тап кəзір сен менен, Шықпайсың əсте бір есімнен.

Қанша алыс айдайды арбасын, Бабамыз Мекеден əрі ұзап бармаған.

Тартылды ал бүгін даңғыл жол, темір жол –

өмірдің арнасы, –

Ту қырға ат аяқ салмаған.

Жол, жол, əкелген Есілге сен едің Молдаван жігітін, белорусс қыздарын...

Шегі жоқ жолдардың –тартылған Айға да, сенемін, Астымен теңіздің, үстімен құздардың!..

Аңсадым Есілдің даласын күн санап, Гүлдердің жұпарлы иісін сеземін.

Дариға, жетермін өзіңе жол түсіп бір замат, Қаһарлы, мейірлі, ашулы, жайдары, өзенім!!!

* * *

Мен бүгін мінбеймін күймеге, Тарантас ескірді, асылы, Бабамның арқасы тимеген

Көлікке отырғызды ракета ғасыры.

Көлігім – электр, нажағай ілеспес, Менің дауысым – мотор гүрілі.

Замана жастары, батыл, өр лекте өс! Сенің қолыңда – жаңа өмір кіндігі.

Кім бізге болады тосқауыл, Жолымыз – келешек рельсі. Иыққа батпан жүк таста ауыр, Жастық қуатты күтіп тұр ел ісі!

Бүркеніп Жер-ана топырағын,

Ғасырлар жатты үнсіз көк темір, қорғасын. Ал бүгін ол менің ұшқыр көлігім, – Неғылам «Итбайдың жорғасын?!»

Тоздырса ер Төстік сапарда Темір етік пен темір таяғын, –

Зула, экспресс, зула, от арба,

Керек пе таяғың? – электр – аяғым!

Туған жер, сүйемін мен сені, құшамын, Дермін: – Өзіңсің өмірдің жаннаты, – Шырқатса да аспанға көк сеңгір

Ракета – заманның қанаты!!!

Тартамыз біз одан баллистикалы жол саған, Өгейсітер біз бе екен, қасиетті жер, сені?!

Бас имек «аспан əулиелері» – жұлдыздар самсаған, Қайна, жастықтың тасқынды өр селі!!!

Ағыттық уақыттың шідерін,

Əр күнім, сағатым – ғасырдан айбарлы. Соқтырып заманның электрлі жүрегін,

Кел, қыздыр, даңқты жеті жыл, дүбірлі майданды!!!

* * *

Қос жағаң – атылас, – кимеген жер үсті, –

Сыйлаған өмірдің Май жазы. Көп ақын өзіңе борышты – Бермеген өлең-жыр – байғазы!

Уақа емес деп, Есіл, күлімдеп ағасың,

Сараң жұрт емес қой ақындап – қарыздар қалмас та. Жете алмай жүрген ғой, шамасы,

Біразы кетіп ед... Парнасқа!..

...Өтсе де жағаңда аз күнім,

Қалды деп айта алам жастығым Есілде. Сыңғырап естілген арманда назды үнін Сəулемнің күлкісін салады есіме.

Күлгендей болады еркешім, – Толқынның сыңғырын сүйемін... Тілгілеп даланың жоны мен өркешін, Иіріліп ағасың мойнындай түйенің.

Иіріліп орайсың даланың дөңдерін, нуын да, Жолшыбай бұлақтар құйылып,

береді қуатын арнаңа.

Уа, дариға, тап солай...

 тамшы екеш тамшы боп қосылса суыңа, Осы жер өзіңнің атына арналған!

Дамылсыз ойлармен ұзатам көп күнді, Кеудемде толқиды жастықтың арманы: Өзіңнің толқының сияқты екпінді Кемерін соғатын арнаңның!

Арманым: жанымның айнасы – жырларым Кетпесе денеммен салқын жер қойнына,

Қария есіне ол түсірсін думанды

 жас дəурен жылдарын, Алқа боп тағылсын арудың мойнына!

Татардың жас қызы ұмытар ма ол күнді, Жанарын қадар көп сол ізгі жан саған... Жыр емес, ұғын бұл – сағыныш толқыны Төгілген жүректен өзіңді аңсаған!

Кім өмір сүреді мəңгілік,

Ал жырым – шағала

қалқысын төбеңде.

Бір биік шыңыңнан қарайын мен күліп, Шақырсаң, – уа, Есіл, жағаңа кеп қонған өлеңге!..

Жол салып бұтақтардың арасынан, Күркіреп, уа, Есіл, жетермін тағы да. Толтырып далаңды көзімнің шарасына, Топырағыңды сүйермін, еміреніп, сағына!!!

АҚЫН

Қырық күн шілде – ақыретті бастады, Өртеніп тұр оңтүстіктің аспаны, Кеуіп кетті арасанның сулары,

Еріп кетті Хорасанның тастары.

Күйіп кетті биыл тағы несібің, Биыл тағы бітелмеді тесігің.

Диқан жігіт, енді күнің не болмақ, Енді кімнің күзетесің есігін?!.

Екі жалын – екі жақтан кеулеген. Енді сені жүргізер ме жерменен. Күннің өртін сөндірерсің амалдап,

Мұңның өртін сөндірерсің сен немен?

Сынар ма екен, шыдар ма екен көкірек, Көкіректің бара жатыр оты үдеп, Алысатын, айқасатын бір өзің,

Бір өзіңе əл берер ме екі дерт!

Мейлі, мейлі!.. Екеуін де жеңем мен!

Екеуін де аластаймын денемнен. Сырттағысын көндіремін өзім-ақ, Іштегісін сөндіремін өлеңмен!..

Өлең деген табылды оған жан серік, Білмейді ешкім лашығында қалса өліп. Аулақ қазір шуылдаған дүниеден, Жатсын, мейлі, дария тоқтап, тау шөгіп.

Жан жылынып, қан жүгіріп өңіне. Қыран құстай қайта шыққан көгіне.

Өлеңменен ашылды оның жанары. Өлеңменен басылды оның шөлі де...

Емдеді жыр жүректерді жаралы, Кернеді жыр кеуіп қалған даланы. Өлгендердің зар-күйі боп аңырап, Келгендердің əлдиі боп тарады.

Өлең шіркін ескен желмен тарай ма, Көп ұзамай, естілді бұл талайға.

Тамағы тоқ, алаңы жоқ əкімдер

Жер түбінен шақыртты оны сарайға.

Еріккенде сауық-сайран құратын. Желіккенде – құмарынан шығатын, Сұлуларын, сұлтандарын мақтайтын Аты шулы керек бопты бір ақын.

«Сарай үшін – секілді анау суық тас. Менің жырым жүректерін жылытпас. Жалғыздардың, қайғы-зардың жыры бұл, Төрелерің төңірегіне жуытпас.

Аз да болса, егінім бар оратын, Ұсақ-түйек темірім бар соғатын. Кетілгенім, жетімдерім жəне бар,

Алтын сарай – теңім емес», – деді ақын...

* * *

Отыз жылдай қу тірлікті қумастан, Отыз жылдай жазды жырды тынбастан. Мəңгілік бір... əн қылып кіл жүретін Келді ақыры дүниеге бір дастан.

Дүр сілкініп, елдің іші дулады, Ойдағы жұрт, қырдағы жұрт тыңдады. Самал-таудың сулары оны қайталап, Самарқанның қурайы оны жырлады.

Мақтады жыр – батырлардың ерлігін. Елді сүйген ақындардың шер-мұңын. мақтады жыр – жақсы адамның жүрегін, Бір кездегі патшалардың кеңдігін...

Бар еді онда – жұпар гүлдің иісі, Лүпілдеген жүректердің тынысы. Бар еді онда – аққулардың үні мен Жұмақтағы зəмзəм бұлақ дыбысы...

Патша бір күн: «Ақын, – деді, – жақпаған Жерім де жоқ, сені де жұрт мақтаған.

Əр жолына алтын теңге беремін, Дастаныңды түгелімен сат маған!..»

Қу тіршілік, кім басында болмаған, Кімді қорлап, кімнің қанын сормаған. Қинаса да тырнаса да жүрегін

Ойлап-ойлап ақырында көнді оған...

Бір күндері... Бойын жазып, тынығып. Монша жалдап, жатыр еді жуынып.

Ойда-жоқта төбесінен түскендей Қақпа алдына келді керуен шұбырып.

Отыз жылғы маңдай тері ақталып, Жүрген кезі айтқан сөзі жатталып.

Екі жігіт «Патшамыздың сыйы», – деп, Қойды алдына теңнің бəрін ақтарып.

Тұрды қарап, сенбегендей көзіне, Бір нəрсені сезгендей еді өзі де. Алтын емес, күміс теңге салыпты, Ақ патша да тұрмапты ғой сөзінде.

Теңдей қылып, үшке бəрін бөлгізді. Бір бөлігін моншашыға бергізді.

Екі бөлік – келген екі жігітке... Түйелерін кейін қарай өргізді.

...Патша кенет сұрланды да, түйілді, (Ақыныңның енді күні қиын-ды.)

      • Өлеңдері – кебін болсын өзіне, Құз түбінде шірісін! – деп бұйырды.

Сылтау таппай, аңдып жүрген əңгүдік, –

Білді осылай қор қыларын мəңгілік, Ақ таяғын қолына ұстап, ақының Айдалаға кетті қашып қаңғырып...

Кетті содан – көз көрмейтін аулаққа, Өскен жерлер, ес кіргенде қалды артта. Ақ бас шалды алақанға салған жоқ Үргеніш те, Стамбул да, Бағдат та.

Жат өлкеде жалғыз жүрген күн құрсын, Мейлі бұлбұл, мейлі жүйрік, дүлдүлсің. Жүрегінде жыр жатқанын кім білсін, Бұл елінде дулатқанын кім білсін!

Жылдар зулап, өтіп жатты арада, Сулар жамырап, кетіп жатты далаға. Ең болмаса, туған жердің бір күрек Топырағы бұйырмай да қала ма.

Азайды ғой бойымдағы сел-күшім. Оралмас-ау, оңалмас-ау енді ісім. Əңгі патша өзімді де, жырымды Əлі есінде сақтап жүр ғой деймісің.

Тағдыр енді не салса да – көрейін Жыр мен басты қоса алса да – көнейін. Өзге жерде ісіп-кеуіп өлгенше,

Өз жерімді құшып тұрып өлейін...

Таяғына сүйеніп ап, ақырын Саусағымен сипап құмын, тақырын, Ұшпағына жетті өзінің ақыры, Қыстағына қайта оралды ақының.

* * *

Отыр патша абат бақтың ішінде – Көңілденген, мейірленген пішінде, Көрді ме екен жеңістерін түсінде, Əлде мынау періштелер үшін бе?

Тұр естіліп шолпылардың сыңғыры. Еміс-еміс бұлақтардың сылдыры.

Өзгелерден асып туған азамат –

Көңілінің тасып тұрған бір күні.

Көк перделер құрылғандай кеш кірді. Алыс жақтан бір мұңлы əуен естілді. Сазы қандай, назы қандай ешбір əн Дəл осылай тербемеген ешкімді.

Жақындамай, тұрды аспанда сызылып, Бітер ме екен, кетер ме екен үзіліп.

Қара тастай жібімейтін бір кезде Патшаның да тұрды көңілі бұзылып.

    • Кімнің жыры?!
    • Болған сондай бір ақын.

Сөздер ғой бұл, содан ғана шығатын. Баяғыда... өкпелетіп... өзіңіз...

Содан бері... шеттеу жақта тұратын...

    • Олай болса, аш та құлпын қақпаның, Шығар сыртқа, көтер асыл заттарын, Алтын, күміс, лағыл, маржан – тасыңды Теңдеп тұрып, жүз түйеге арт бəрін.

Қосағыңа ал қырық бəйге жүйрікті, Қалған жаста көрсін қызық тірлікті. Ырза болсын – сəлемімді айт менің,

Өз қолыңмен тапсырып қайт сыйлықты!..

Неше күндей аптап ұрып, күн қарып,

Төкпей-шашпай, қымбат жиһаз, пұлды алып. Кернейлетіп, жеделдетіп бір кезде,

Қақпа алдына келді керуен ырғалып.

Қалды қатып – құлақ түріп зар үнге, Қаралы жас, қара киім бəрінде.

Жер қайысқан қалың нөпір көтеріп, Біреуді алып бара жатты қабірге.

Өмір бойы – өртке күйіп өзегі, Тоқсан жасқа таяп қалған кезі еді. Ел көтерген табыттағы – ұлы ақын Əбілқасым Фердоусидің өзі еді...

КЕЛІН

1

Сонау жылдар еді бұл...

Күзетті аспан күңіренген ел үнін. Ел күзетті əкесі жоқ баланы,

Шал күзетті жесір қалған келінін.

Күзетті ана нəрестесіз бесігін, Жар күзетті күйеуінің есімін.

Түн ішінде түндей қара шал қақты Кей жесірдің іштен ілген есігін.

Ар күзетті туған жердің картасын, Көлін, тауын, жесірлерін, жартасын. Күзетті іні ер-тоқымын ағаның,

Ай күзетті кəрі аспанның қабағын.

Жатты солай талай қыс пен күз өтіп, Бұл дүние бірін-бірі күзетіп...

«Сонау жыл» деп аталады ол енді! Жазсақ-тағы шаттық жайлы өлеңді; Елестетсем қара жылды, көз жасын, Əлі күнге шыдамаймын өз басым.

Соғыс күлі көміп кеткен денені Көктем гүлі қайта көктеп түледі... Қасиетіңді білу үшін аяулы ел, Қасіретіңді есіме алғым келеді.

Сонау жылдар еді бұл...

Келін сонда дəл жиырма бес жаста еді, Ойламаушы ең қартаяр деп əсте оны.

Кісі жоқта айна алдына келетін, киіп алып қызыл мақпал жилетін.

Түйме орынын жаңғыртумен күнбе-күн Он саусақ та атқаратын міндетін.

Қайта-қайта тарқатылып қара шаш қара бұлттай жаба-тұғын күн-бетін.

Белгісіз бір ұят буып кейде оны,

«Толысқаным – семіргенім ғой» – деді. Бірден-бірге ауырлады ол, қалды əне Бір ай бұрын киіп жүрген көйлегі.

Бір қуаныш, бір қорқыныш бойды алып, Қала-тұғын кейде оңаша ойланып.

Күн-күн сайын үдей өсіп молайған Арылғысы келе-тұғын сол ойдан.

Кейде алуға қызығатын ана атын, –

Мұндай сезім өзіне де жаңа тым.

Бірақ шалдар «қызым» десе – нұрланып,

«Келін» десе – қоңырайып қалатын.

2

Солқ етті жер бір түні...

Түтін жұтты көкжиектің құлқыны.

Сол бір сəтте жинай алмай түрды аспан Миығында қалып қойған күлкіні.

Күлкі-дағы – күннен қалған бір белгі, – Күн соңында қызыл шапақ тұрды енді... Соғыс деген жалғыз ауыз сөз ғана

Сұп-суық бір шеңгелімен бүрді елді.

Бірінші рет жиырылды ақ маңдай, Бірінші рет елегізді ел, батқанда Ай, Жер тозаңы кетті бірден жайылып, бүкіл дүние келі түйіп жатқандай.

Зірк еткізіп тепті жүрек кеудені, ышқынған жан бірінші рет «Мен!» деді. Жас келіннің жайнап тұрған жүзіне күлкі-дағы бірінші рет келмеді.

Ойларынан ажырады ол жай күнгі, бірінші рет мойындады қайғыңды. Бірінші рет сүйіп еді бір жігіт, одан-дағы бірінші рет айырылды.

Тұңғыш шыққан гүл секілді ырғала – тұңғыш рет жарық көрді бір бала. сол күн бұған сезім берді жаңа тым, сол күн бұған алып берді ана атын.

Тез арықтап семіз өмір, тойлы өмір Қайта киді сыймай қалған көйлегін.

3

Бұл үй сонда – көп үйлердің бірі еді, бірі от жақса – күл алатын біреуі.

Қашан көрсең – қыстырулы тұратын белдеуінде құрығы мен күрегі.

Сұлтан атай əңгіме етсе нені ұйып, Ұлпа шешей тыңдай-тұғын кемиіп. Айдар деген жалғыз ұлы бар еді, Жігіт еді ол да өзінше əдемі:

Қошқар тұмсық, қысқа мойын, кең кеуде, бел жұп-жұмыр, сала құлаш белбеу де!

Қақпақ жауырын, шалқақ біткен басы да, тек маңдайы жараспайтын жасына.

Құдықшы еді колхозда ол сол жылы Ғажап еді күштілігі, молдығы.

Құдық қазса қарайтын жұрт қызығып Топырағы ұшады деп тізіліп.

Сөзге, сөзге шорқақ дейтін кейде ол, бірақ кезін көрмепті ешкім сөйлеген.

Бұл семья – төрт-ақ адам делінді, қоссақ егер жаңа түскен келінді. Иə, бұлар төртеу еді, төртеуі секілді еді төрт керемет ертегі.

Сұлтан атай ерттей қалса сары атын, Ұлпа шешей айыл алып баратын.

Келін үйден көпшік алып шығатын, Сүйтіп, бəрі бір ат ерттеп тұратын.

Бір түбірлі бəйтеректей саялы –

Бəрі қосып бір көлеңке жаяды. Дастарқанның төрт бұрышы – төртеуі, Бұларға өмір бесеу болуды аяды.

Айдар кетті... келіп еді бір адам, Ол да мұнда келе-сала жылаған.

Сонымен, шал, кемпір, келін... өседі ұл –

Төртеу болды тағы менің есебім.

4

Шағын ғана қоңырқай үй тұр дөңде, Иесі емен, бата алмаймын кір деуге. Жапа-жалғыз томсырайып тұр сол үй, секілденіп ойы сөнген бір кеуде.

Түнгі ошақта бықсып қана жанады шала кебу салған тезек жаңағы.

Жалын тілі жалт етсе бір... төңірек бұрынғыдан көрінер сəл кеңірек.

Тым-тырыс түн қымтап алған маңайды, əлгі ошақты айнала кеп қамайды.

От лау етсе – күйдіріп ап қанатын, ыршып түсіп, қайта ұмтылар қара түн.

Əйтсе-дағы осы бір от жылытты ой, қарайсың кеп жан жадырап, жібіп бой, Болса да əлсіз, қалың қайғы ішінде Жылтыраған бір кішкене үміттей...

Келін отыр, бейне ашыққан адамдай Осынау бір оттан көзін ала алмай.

Отқа дем-дем жақындайды ол... кенеттен өзі бірге жанатындай сол отпен.

Алау сүйіп албыраған бетінен бір қуаныш көрмегеніме өкінем! Қуаныштың бір мінезі бар тағы:

ол – осындай сұлулардан қорқады.

Сұлуға да тақты мезгіл сын, айып, Жүрсе де ол желпініп бір тыңайып: Көзі, бейне, шаттанудан гөрі де, Шаттықты аңсап, мұңаюға лайық...

Сұлулығы секілді еді жыр ғажап, Ашқарақ көз тоя алмастай мың қарап. Ол күлсе тек – жүзіне əлгі арайлы кемпір күндеп, шал күрсініп қарайды.

Оның шашын сипайтын тек жел ғана Сондықтан ол болды жесір, болды ана.

Көкіректің белгісіз бір дірілін қағып алып жұтып жатты кең дала.

Мұның демі күйдірмеді ешкімді – Əлде бұл да салқын тартты, ескірді? Кейде еріксіз ұйып тыңдап қалған-ды Бұлтаңы көп əзілдерін шалдардың.

Əзіл əсері сол сағатта-ақ кетсе өліп –

Уы ойда қалар еді от болып. Неге екенін ұқпаса да, жүрді бұл

Сұлтекеңнен өзге шалды жек көріп.

Осы бір сəт тұнып кетіп құлағы, Жылағысы келді кенет... жылады...

      • Келін шырақ, асың түсір!

Қи жапқан қапты ұмытпа! –

Дауыстады үй жақтан.

Селк етті əйел тамағында құрғады үн, жалт қарады түн жанышқан қырға бір. От сөніпті.

Өкінішпен аңғарды

Көз жасының күлге тамып тұрғанын.

5

Ұлпа шешей немересін əлдилеп, Ірге жаққа сүйенетін қалғи кеп. Ыңырсыған кеудесінен кəрінің Шығар сонда бір əдемі əн билеп:

«Қоңыр қозым, мерейім, Əуедегі жалғыз Ай, Айды да алып берейін, – əлди-əлди, əлди-ай.

Əжесінің тентегі, Көңілдегі əн-күйім. Тыңдайсың ба ертегі, Əлди-əлди, əлдиім. Əжең əннен жаңылды, Əлди-əлди, əппағым. Тыңдағаның əнімді – Түк түсінбей жатқаның!»

«...Қалғи қойшы, бөбегім, Мен де енді қалғиын.

Ағаң қашан келеді, Əлди-əлди, əлдиім.

Жылқыдағы құлыным, Құраулайын, келе ғой. Əлди-əлди, шыбыным, Жұбана ғой, көне ғой.

Əлди-əлди бала ғой, Ұйықта, ұйықта бөпешім. Бүгін ұйықтап ала ғой, Ертең өсіп кетесің.

Бесік тербетейін мен, Алсын сені арқалап жауға деген кегіңмен досқа деген мархабат.

Шаңыраққа қарама, Кешкірсе – күн кешкірсін. Əкең туған далаға

Əлди-əнім естілсін.

Ұмытарсың сен мені, Ұмытқанша қалғи ғой. Бүгін де ағаң келмеді, Əлди-əлди, əлди ғой.

Қой ішінде – қоңырым, Базар бардым – қалды өтпей. Жай таппаса көңілім Неғыламын əндетпей!

Ұйықтай қойшы əдемім, Əйнəлəйін əушіңнан.

Сенің байғұс əжеңнің Əні қашан таусылған!» –

Менше, осылай жұбатады əже ұлын, Тереңдетіп маңдайдағы əжімін – Күрсіне кеп мұңдылау бір айтады əн, Бірақ, кенет... күлімдейді қайтадан.

Əже осылай əндетумен өтеді, Əже болса – əн дегендер жетеді. Ұйықтатады ұлын солай, ал өзі

Кейде ұлынан бұрын ұйықтап кетеді.

Қарағанын көрген емен шал налып, Қарамайтын ештемеге таң қалып – Бəрі, бəрі Алладан деп, жүрді ол Ылғи-дағы əлденеге қамданып.

Бір жоқшылық шал ойында қозғап үн, Ойлатуға тырысады өз қамын.

Жаны бірақ жап-жаңа боп тұрған соң Көрмеді ешкім шапанының тозғанын.

Шал жүреді: «Солай ғой – деп, – бұ тірлік» Келін жүрді: «тары бітті, бітірдік»,

Сəби отыр тостағанын босатып,

Кемпір отыр: «бір Құдайға шүкір» ғып...

Бір нəпсінің күйі ойнайтын кеудеңде Қызыл ала тары нанын көргенде.

Табақшада қамыр болып қалған ұн Сезсең іште қандай от боп жанғанын!

Ұмытқаның есіңе оңай түсетін көрген кезде диірменнің жарғағын. Күзгі дала, ұмыта алман бетіңді, Суға бөккен қара талқан секілді.

Қара талқан, қара талқан бір кезде қара нұр боп ойнап еді-ау бұл көзде. Қара талқан! Қасиетіңді кеш маған, Енді сені «сонау жыл» деп еске алам...

Сол тірлікті – кемпір, келін, шал бағып, Аспан құсап қарай-тұғын паңданып.

Алдап-сулап жөнелтетін мезгілді, Жəне өздері қала-тұғын алданып.

7

Сол бір жылы... жүдеп, тозып болды алап, Үзім нанды қолдар жүрді қолдан ап.

Көкірегін күрсінумен күйдірді ел, ақ жүректі қара қайғы бомбалап.

Көңіл алаң, нені күтсе – соны ойлап, Қонып жатты бетке əжім, самайға ақ. Қиын болды жұбандырар сөз табу, Жылататын хабар айту оңайлап.

Ер өлімі сынады елдің қуатын,

ел болмаса шығара алар кім атын! екі-үш адам басын қосып көрінсе Кемпір-шалдар үрпиісіп тұратын.

Ышқына кеп ана зары, жар мұңы Бір жүректен бір жүрекке қарғыды. Жаралы ел бір таяққа сүйенді,

Бір көзбенен жылап тұрды барлығы –

Қандай ғана жан қарайды жай бұған! Қайғылыдан əлі күнге қаймығам!

Адамдарды теңгеруге, қосуға Құдіретті не бар екен қайғыдан?!

Көңіл айту... көңіл айту қинады

Өз сұмдығын күтті əрбір үй дағы...

«Қара қағаз» қара жерді тепкілеп Сұлтекеңнің үйіне де жетті кеп.

Жетті ақыры бұл үйге де сұмдық күн, Жүректерге найзасындай шындықтың

Қадалды кеп,

Əке-шеше байғұсың

Тірі жүр ме ед осындай бір қайғы үшін!

Бірінші рет жасыды шал сол күні, Құмға сіңді соңғы үміттің толқыны. Көптен күтіп жүрсе-дағы бұл күнді, Жүрек байғұс сене алмады бір түрлі.

Бірінші рет шалың қалды жетім боп, Бірінші рет келін қалды жесір боп. Көкейлерді бір у қарып шоқ болып Көмейлерге қалды сол у кептеліп...

...Содан кейін шайын ішіп, бел буып əркімдер өз шаруасына кетті өріп.

8

О, сезімнің тамшылары, Жаралдыңдар сендер неден. Көкірегім жаншылады Көздің жасын көргенде мен.

Жасқа толы ел тостағаны, Жесір ана, жан жеңеше.

Жас тамшысын... қосса бəрін Көл шығар ед əлденеше...

Шал мен кемпір суып қалып, Сəби алға ұмтылады.

Келін жүзін ымырт шалып, Қара көзге түн тұнады.

Түндей өшкен көкіректе сорлы жүрек бұлқынады.

«Қара қағаз» күнде кешке қайта-қайта оқылады.

Шал бекініп үндемеске, Кемпір жылап отырады.

«Ерлікпенен өлді» – дейді? Мұны өлген соң кім айтпады.

Көздің жасы мөлдірейді, Көздің жасы тыңайтпады.

Көз жасына малшынды аспан, Жасқа бөкті сортаң далам.

Мен – жазықсыз тамшы жастан, Һəм бомбыдан қорқам жаман!..

9

Бір көкжиек ашылады əлі алдан, Үміт сын-ды қашады ол да адамнан. Дөңгелейді, дөңгелейді дүние Қорғау менен бүлдіруге жаралған.

Бір аспан тұр төбесінде даланың, Көкжиектер туады əлі жаңа күн. Бірден-бірге биіктеген сайын мен Аспанды да биіктетіп барамын!

Бір жер жатыр табанында əркімнің Бір сөз тұрды қуаты боп бар тілдің. Шілдедегі шөлмен аққан бұлақтай? Өзім-дағы бірте-бірте тартылдым.

Көз жасы да кебе келді қайғының, Үнсіз ғана мүжіп жатты Айды Күн... Жабыла кеп көңіл айтып жүрді жұрт Осынау бір қалған үйге бұлығып.

Кемпір мен шал сəл көтерсе қабағын Келін қалар, тым құрыса, бір күліп.

Күлкісі оның – кейде жанға батады, Күлкіні де ел қасірет деп атады.

Жұбату сөз айта келген əр адам

Бір-бір мысқал қайғы əкетіп жатады...

Қалдырмаса қайғы адамды жеке ғып, Оған-дағы кетеді екен ет өліп.

Əкетті енді бұл үйдің де қайғысын, Қасіретін көпшілік боп көтеріп.

Жаңа күндер – əкеледі жаңа үміт, Жаңа үмітті жүрді үйдегі əр жан ұғып. Шал əзілдеп күлдіре алса кемпірін, Келін жылап жібереді «жаңылып».

Кей үйлерден көтеріліп той əні –

Өмір солай өзін-өзі бояды.

Сыртта сылдыр қағып аққан бұлақтар Мұңға кейде ерік бермей қояды.

Өмір сүру ынтасына іштегі

Қайғыны да жеңіп шығу – күш пе еді! Күн сəулесі түсті тағы бұл үйге Тірлік тағы өз дегенін істеді:

Шал отырды кеудесі аппақ, басы аппақ, Немеренің қыл шылбырын шашақтап. Кемпір байғұс тұсау есіп түйеді;

Келін, əне, сауып жатыр биені, –

Кейде ұрланып тұңғыш ұлын өзінің Əжесінің баласы деп сүйеді.

Ал, бала ше? Мұнда оның ісі жоқ, Айтады «ақыл» келінге ол да кісі боп. Ойынына жөнеледі содан соң

Көк шыбықты мініп алып кісінеп.

Əрқайсысы аймалайды сол ұлды Бір көтеріп алу үшін көңілді.

Келер күннің – жаңа адамның күшінен Қайғы ескіріп бірте-бірте жеңілді.

Сəби солай тұр осы үйге сенім боп, Кəдімгідей жұбаныш боп, көңіл боп, Кемпір мен шал келін десе, шешесін Ол да атайды келін деп...

10

Оң жақта тек ақ шымылдық баяғы, Баяғыдай ақ құшағын жаяды.

Келін жатыр баяғыша, түн-дағы Шымылдықтан өзгені одан аяды. Батқан жоқ қой, батқан жоқ қой Ай əлі, Ай сəулесі шымылдыққа таяды.

Ай қалықтап шыққанда боз аспанға, Бар маңайды бал-тыныштық басқанда. Ұғынбады, ұғынбады еш пенде Қандай сезім оянғанын жас жанда.

Көп ой оның – жүрегіне батады, Ал, бір тілек əрі қауып, жат əрі,

Өңінде – осы, ұйықтап кетсе түсінде Күндізгіше егін орып жатады...

Ағып барып екіндіге іркілді Ай, қалың сезім əлі жатыр жыртылмай. Құлазиды, құлазиды көкірек,

Бір қызықтың көшіп кеткен жұртындай. Үйдің іші қоңырайып тұр үнсіз,

жүрек қана лүпілдейді тынымсыз. Ертең-ертең бола ала ма «бүгінсіз»,

Бүгін, бүгін – неткен қатал, шығымсыз?!

Бір күн ойнап денесінде, жанында, Бір от жатты дайын болып жануға. Сиқыр үнге бөгіп алған жаны оның Ашқандай ед бір музыка əлемін.

Көңілі оның үн береді не түрлі. Паганини скрипкасы секілді.

Осынау үнді кейде үзіп өтеді,

Сұлтан қарттың күрк-күрк еткен жөтелі.

Қызыл қанды осылайша қайнатып, бара жатты боп-боз болып Ай батып. Дəл осылай талай түндер өтті одан Жоқ қой бірақ біреуі де тоқтаған?

Көп түндерден бұған қалған белгі боп Ақ шымылдық тұрады тек желбіреп. Тек қана оның... жатқан анау жастанып Жастығына қала-тұғын жас тамып.

Өзіне-өзі дей ме екен бұл: «бір...шыда!»

Бір сезімнің толқынына тұншыға, Түні бойы жесір болып ойлап ол, Келін болып оянатын күн шыға.

11

Анау ірге... ескі бесік... шаң кілкіп. Келін көрсе – көздің жасын алды іркіп. Керегіне жаратып ап кезінде

Бесікті де кетті ме өмір қаңғыртып?

Жатыр ұмыт, талай күнді тербеген бірге тозып аяқ киімдерменен.

Бесіктің де беделі ұқсас өшкенге –

бұл үй оны еске алар тек көшкенде.

Ағаш бесік! Ұмыт болды о да енді, Бесік құны – ұмытылумен төленді. Келін байғұс ұстар оны тек, кейде Нəрестенің исін аңсап кеткенде...

Бір ер-тоқым ілулі тұр төрде əне, Мықты болсаң соны ұмытып көр, кəне!

бір күн тігіп, бір күн майлап, бір өңдеп, Шал жүреді сол ерді ылғи түгендеп –

Бір тасадан шыға келіп қайдағы,

Ер-тұрманын сұрайтындай Айдары. Кемпір жүрді, Ай ұнаса сынына Амандыққа жорып қойып мұны да. Жұма күндер «құран оқу» орнына Қарынға сап май сақтайды ұлына.

Кештіғұрым, қырға шығып ең биік, Əлдеқайда қарайтын ол ербиіп.

Сол бір сəтте... табанында ананың Дөңбекшіген шығар бəлкім Жер күйіп?..

Сəби ғана күтпеді тек ешкімді, Əне, тағы күлген даусы естілді.

12

Күйіп-жанып тағы талай күн өтті, Бұл күн-дағы бермеді еш тілекті. Жылытпады ол кəрілерді, келінді Төсегіне тағы жалғыз түнетті.

Күндерге əлгі шаттық беріп, қайғы алған Мүгедектер қайтып жатты майданнан.

Үміттенгіш, ерке қыздар алдында Шынар болып жапырағын жайды арман.

Əр жараның орынын бір жуады Күлкі менен көктеменің шуағы. Азап шексе бір кеуденің жүрегі, Шын бақытын жаңа тапты біреуі...

Жас жігіттер мүгедек боп қалған кіл Қатарына қосылды енді шалдардың. Өздері ерте қартайған соң «селкілдеп», Келіншегін шақырады кемпір деп.

Ең аманы бір-бір қолын, шетінен Беріпті олар көп болғандай екі жең. Сол майданда қалған қолдар бір нендей Жауларымен əлі айқасып жүргендей!

Бір аяқтан айырылған жұрт қандай?

«Екі аяғын бір етікке тыққандай». Жəне сол кез Советтердің Одағы – Көп батырдың елі десе болады...

Келді бірі жайдақ шамдай сөнгелі, Өз денесін өз жеріне көмгелі.

Амал қанша, Сұлтан қарттың баласы Осылардың бірі боп та келмеді.

13

Көктем келді гүлін алып мың түрлі –

Əй, құлпырды-ау, дүние байғұс құлпырды. Көп сұлуды көрер, əттең, көз болмай,

Көп суреттер қалды қатып қозғалмай.

Сұлу жар бар – сүйе-тұғын жігіт жоқ, Кеудесі бар – жанып тұрған үміт жоқ. Күлкісі бар – төгілмейді сылдырап, Айтары бар – қозғалмайды тіл бірақ.

Қолаң шаш бар – тарай-тұғын жоқ тарақ, Тек мұң жұтып бүлкілдейді ақ тамақ.

Күні-түні лүпілдеген бір көңіл,

Қайда барып, қайда барып тоқтамақ?!

Қайда мұның тəтті күні жан қияр, Дат, тіршілік, патша-ғұмыр алдияр! Даласында түрлі түсті гүлі бар, арасы жоқ бірақ одан бал жияр...

Сұлтан-ата дəн ырза еді дəл бұған: Келін ғұмыры өткен емес алдынан.

Бір күні қарт рұқсат айтты келінге, Қолын жайды Ұлпа шешей қалғыған.

Келін сонда қарады-ай бір тарығып, Бір-ақ өшкен құсап сенім, бар үміт. Ыза шеккен жастық жалын лап етті, Кеткендей бір күкірт-қорап жарылып.

Бар айтқаны: «ауырсындың ба, ата-анам?» (Шал еңіреп, кемсеңдеді кемпір құр) Төгілді-ай кеп. Ыстық тартып кетті бір Бірінші рет келін деген ат оған...

Ел бір жола сол қасірет-кеселден Сенбейсің-ау, ада болды десем мен?!

* * *

Содан бері талай-талай өтті жыл, Əрбір көктем өз ауласына екті гүл. Əрбір өлік өз моласын тапты бір, ал, тірілер бөлісіп жүр шаттығын.

Сұлтан жатыр бір төбенің басында, Сол баяғы өлген жылғы жасында. Діншіл болсаң – бір сипап қой бетіңді. Кемпір-дағы сол төбеге кетулі.

Жатыр екеу – оқып біткен екі том, естен шыққан екі ертегі секілді.

Ал, бала ше?

Бала сонау Мəскеуде,

Батпайды ешкім оны əлі де жас деуге –

Оқып шығып... тауды зерттеп мүлгіген, еліне аздап пайда жасап жүр білем, Сол қоңыр үй. Сұлтекеңнің тұмағы Керегеде əлі ілулі тұрады.

Сөнбепті оты – келін байғұс баяғы Сол есіктен кіріп-шығып жүр əлі.

Келін жақсы тұрып жатыр деседі, көп жоқшылық жоғалыпты кешегі.

Өмір ғажап – көйлек те көк, көңіл көк, Көңіл болса – кетер бəрі жеңілдеп.

Ешкім оның атын əлі білмейді, Атайды тек келін деп.

Бүгініне дəн риза деді оны, Атар таңға өзімізше сенеді.

Тек кей кезде... келінім деп біреуді Оның-дағы атағысы келеді.

Келін десең – əлі алдыңнан шығады, Жүзінде ойнап жиырма бестің шуағы. Келін десең – келін емес баяғы,

бір опырық кемпір қарап тұрады.

ƏН БҰЛАҒЫ

  • Қара Ертіс жағасында

Бір мезет дала шаршап, тау құлазып, Сай, жыра қарауытып қалды ұзарып. Жалтақтап жан-жағына қарап жатты, Қара Ертіс жалыққандай жалғыз ағып.

Жағада ескі жартас тұрды налып, Көл жатты бір қайғырып, бір қуанып. Толқындар ұзай алмай түсті əлекке, шатысып бір-бірімен мың бұралып.

Қырына көк толқынның жел жығылып Жүр еді; көңілді бір белгі ғылып айнала шалқи қарап бала-бұлақ Сарыарқа құшағына келді кіріп...

Екі арна: əн арнасы, су арнасы Биік ед екеуінің туар басы:

Біреуі – табиғаттың таңдаулысы, Біреуі – адамзаттың шығармасы...

Күн жүрді ала бұлтта билеп басып, Айдында: қырғи қуды, үйрек қашып. Екі арна – егіз арна қосыла ақты,

Бір-бірін жетекке алып, сүйреп қашып...

  • Хорлан

Бір қыз бар Хорлан атты Маралдыда Деген сөз кетті желдей таралды да.

Со қыздың шашбауындай сыңғырлайтын Маралды ши-қамысы таң алдында.

Көңілді ед көл секілді қарапайым ерке-сал,

ер жүрек деп тағы атайын: Ауылда балалармен бірге үйретті

Қысырдың құла тайын, қара тайын...

Жел күнгі Маралдыдай көңілі де өктем, көңіл барда күз де оған болды көктем.

Секілді көл шарасы, көз жанары əлде не тəтті бір сыр мөлдіреткен.

Сөйлесе тау суындай еркін еді, Кедергі тапқан сайын серпіледі. Көз күлсе жүзі жайнар,

сол бір күлкі

Алдыңа Маралдыны келтіреді...

Өзгеше бітті қызға зерде мүлде, туғандай толғану мен тебіренуге. Маралды дауыл күні бір күрсініп, Осындай бір сұлуды берді өмірге.

Он бес пен он алтыға келгенінде, Құмартты көкте жұлдыз, жерде гүлге.

Он бес пен он алтыда жасы қыздың... байқаңыз, ағарғанын басыңыздың!

...Мейлі ғой оқымаса «басы қатып», ермексіз болды деп қыз жасыма түк; қыз болып жалғыз сəтке кесте тіксе, артынша кетуші еді асық атып.

Көңілін дос-жаранның тасыттырды, ал, Қымыздай тар ыдыста ашыттырған...

Кінə жоқ бозбаласында ауыл үйдің өзі еді бəрін бірдей ғашық қылған.

Өзі еді сол жалғанда адам гүлі, адам гүлі – көңілдің адалдығы.

Бір сөзбен: атақ-даңқы Хорлан қыздың Арқаға таныстырды Маралдыны.

«Бір қыз бар Маралдыда Хорлан атты, Хорланды көп көзінен қорғамақ кім?! Бишілер бу жамылып, суға қызып, күйшілер перне бойлап жорғалапты.

Жел есті Маралды деп алып ұшып, Шың тұрды Маралды деп сағым құшып. Арқада ақ кеуде бұлт Баян-таумен, Көрісті Маралды деп сағынысып.

Шыдамай Қарқаралы қар жамылған, Қарайды қара бұлттың ар жағынан.

«Бір қыз бар Маралдыда... ал, болса ше?

Сен өзің қайдан шықтың, зар-жақ ұлан?»

...Құс-бегінің жүзінде сыз бар əлі: көжекті де ілмеді мұз-балағы.

Мергендер тал тасалап, бір-бірінен

Маралды маралын да қызғанады.

* * *

«Бір қыз бар Маралдыда Хорлан деген, Барар ем адаспасам Орманменен.

Маралды аспанындай алыс арман, Маралды көлі жақын болғанменен» –

Деген əн иен өлкеде талып ұшты, əндердің талып ұшқан мəні күшті. Сол əнмен күндер өтті,

көл қалды сол

тербетіп махабатты, сағынышты...

  • Естай

Еркіндеп қаға алмас əн қанатын, Серілік қыз бен атқа алданатын. Қайғырса ақын байғұс арман аңсап, Несі бар қайғысына таңғалатын?!

Ол ақын кəдімгі Естай – қайғылы ақын, Сол қосқан өнер деген бəйгеге атын.

Дұшпандар, сол-ақ екен, ізін аңдып, Достары жол іздеді айырылатын.

Содан да көңлі қалған əнші мұңды, тұтса егер аяғынан бал шыбынды, қыранды қанатынан көл тұтыпты, жүрегін сынап біраз толқытыпты...

...Келеді ол тағдыр салған жолды басып, Жол үсті кеудесіне домбыра асып, Сорына, уа, сорына өз басының,

бағына өнерінің – болды ғашық.

Найза емес, бұл майданға көңлі налып, Шығып ед екі ішекті домбыра алып.

Ұшқан үн екі ішектен қоңыр қаз боп

Төсіне Маралдының қонды барып...

Жол жатты қара белде қайқаң қағып, (Бұл өзі жол ма, сор ма – сайтанға анық). Осынау аз ғұмырда

Естай ақын

Уəде етті қанша қызға – айта алмадық.

Бұл жолы келеді Естай тағы асығыс, Көңіл алабұртқанмен, дала тыныш. Жатса да дала тыныш,

көлде – толқын,

Не деген қызық еді жаратылыс!

Сол көлдей толқытты оны ой-арманы, ой-арман құмарлықты қоя алмады.

Ежелгі жалқау дала жатты ұйқыда, көл қанша толқыса да – оянбады.

Уəдені бергенімен күліп тұрып, Кетіп ед қызды шын-ақ үмітті ғып, Ақталса үміт – бақыт күліп келер, шын қасірет екенін біліп пе еді ол?!

Ал, егер ақталмаса үміт деген Анық ед тағдыр жолы ол атаған, сенімін сері кеуде тонатпады, ал айырылысарда үзіліп қыз көзінен

бір жұлдыз бұл кеудеге қонақтаған...

* * *

Ақ үйдің іші де адам, сырты да адам, Аралас сөз бен күлкі бұрқыраған.

Ас, тойға жиылғанға ұсап кетті, Арқаның дүйім елі-жұрты маған.

Ақ үйдің іші қайғы, сырты жайлы, Сырты жайлы дүние жылтырайды. Сол үйде біреу отыр дауыс етіп, Тыңдасаң сай-сүйегің сырқырайды.

«Мен – бір жанмын шерменде, үміт те маған көп пе еді?

Үмітім өшті кеудемде, Күнім сөнді көктегі – Көрмейсің ғой, ағайын!»

Қалың малға сатылдым, Он жетіге келгенде.

Бір қу шалға қатынмын, Қатыннан нəлет сендерге – Сезбейсің ғой, ағайын!

Келмеді ме сол бір жан, Сарқылды ма бұлақ-əн?! Тірлігім бар болдырған, Бір гүлім бар құлаған – Құлаттың ғой, ағайын

Арманым көп, арманым, Арманға қайғы жамалар, Тікенді тор жан-жағым, Қозғалып кетсем қадалар – Жылаттың ғой, ағайын!

Көзімде жас мөлдіреп, Көңілімде – жалғыз жар. Естиінші соңғы рет

«Жай қоңырға» сал, қыздар, Рұқсат етші, ағайын!»–

Сұр дала осын-ау зарды дамылдатты, Күңгірт көк көңіл бұлтын қалыңдатты.

Ал, сыртта бір есердің сойылына Жығылып Естай ақын талып жатты.

  • Махаббат тағдыры

«Қайғысын, азабын да махаббаттың Өз басым бақытым деп атамақпын.

Бұл өзі біреуге шөл, біреуге көл

ал, маған өрт болғанын білер ме еді ел!» Жыр туды осы сын-ды бірер көбең, Көбең боп өнерге есе жібермеді ол.

Тұрмыста, махаббатта кетті есесі, –

есесізбен сен неге кектесесің?! Қайтадан қайрат жию үшін уақыт көп керек, бір жасыса жігер деген.

Бəрін де адамын деп ойлады ақын,

тек бір дертті ойламады бойды алатын. От еді, өмірінен жел сұрады ол, Замана таяқ берді қой бағатын.

Өтеді ол өнерімен дос тілегін, тек қана сол өнермен өсті көңіл. Бұлақ ед күй тілеген,

Ұйқылы-ояу

Тағдырдың сұр жартасы тосты жолын.

Сондықтан қорғады əннің ар-намысын, Сондықтан үміті – сыр, арманы – шын. Тірі боп көрді соққы тірлік үшін, тірліктің тұтқындағы Хорланы үшін.

Сол Хорлан тұтқын ба екен тас қамалға? Жоқ, емес. Тас қамалға тастаған да ешкім жоқ... Ұзатылды ол.

      • Қалай?
      • Кімге?

Əйтеуір Естай емес, басқа адамға.

Міне, осы бар болғаны əңгіменің! (От болып өкінішім жанды менің). Жағада жас қамысын дір еткізіп Маралды бір күрсініп алды демін.

Көл беті: лай ақты айғызданып, Қара жел болып есті қайғы ызғары; тоқалын сабап кəрі бай қызғанып, көлінде аққаулардың шүрегей жүр, қыранның тұғырында байғыз қалып.

Түйілді қыр қабағы қатпарланып, Бұлбұлдың көз жасына бақтар қанып, Еңіреді екіленіп аққан бұлақ, Жылауға тастар ғана жатты арланып.

Сонда да жазғы дала маужырады, Толтырып толқын жатты сай-жыраны. Қайығын махаббаттың тағдыр айдап, Жұмбақ ед сол қайықты қайда ұрары –

Тауға ма, тасқа ма əлде белеңге ме, Соғып ед нелер қайық, нелер кеме. Отыр ед сол қайықта ол желге сеніп Желігі – көңіл деген көбең кеме.

Көңіл ғой: бірде жарлы, бірле байып, Кететін ақ желкенін желге жайып.

Жел тынды, бірақ кенет дауыл ұрып, Айдында күл-пəре боп сынды қайық.

  • Естай жыры

«Еркесі Маралдының Хорлығайын, Табиғат берсе-дағы күн мен айын, аққуым, айдыныма қона алмадың,

Мен жалғыз, арманым көп – неғылайын!

Менің де сый-сыбағам болды дайын, Бір өнер – ол да азап, ол да уайым.

Туған жер аспанында шоғырланған, Қара бұлт, сен жылама, мен жылайын.

Ескен жел, сен зарлама, мен зарлайын, Соғайын толқын болып жар маңдайын. Жатса да күнім сынып, айым қирап, алысып бір өлуді армандайын.

Арпалыс қызығына кенелейін, Қуалап бір елесті жөнелейін.

Туған жер жүрегінен жарып шыққан, Бір тал гүл, сен тірі бол, мен өлейін».

* * *

«...Дариға, өшкенім бе жанып барып, дақ түсті, бір қара шабытқа анық.

Баладай жаңа ғана тəй-тəй басқам

Қу заман, құлаттың ба шалып қалып?!

Азабы жасытқанда жан-дененің Көзімнің жасын жұтып əлденемін. Аузымнан жыр орнына жалын шықты, зар болды əһеу-у десем əн дегенім.

Көрсем де көкте күнді, жарық айды, Қуаныш енді маған дарымайды.

Келешек, үміт күтем, саған сенем, Өткеннің бəрі өкініш, бəрі қайғы.

Құлашы, байғұс денем, бекер, бекер, бекер боп бар ғұмырым өтер ме екен, торғайдай торға түскен

тулаймын деп

сор-жүрек жарылып-ақ кетер ме екен!

Осы ма оза шауып келген жерім, қадірін білуші еңдер сендер ненің? Сыртыммен серісініп жүрсем-дағы У менен зарға толы кеудем менің.

Сондықтан жақындама – қайғылымын, білмеймін болған қайғы қай күні бұл?! Соғар ма бір дауылым бұлт үйіріп, Естимін əлдеқайдан жайдың үнін.

Мұңымды өзің тыңда, қойшы-қолаң, Жо-жо-жоқ, оқ жұтсам да ойсыраман. Жалғыз-ақ айтарым бар алғы өмірге: адамды қор етуді қойсын адам!

Ал, сендер жабықпаңдар жанды ластап Ханға емес, қайрат берем қаңғыбасқа. Жоқ енді, əнім барда қала алмаймын, апарам алғы күнге əнді бастап!»

  • Əн

Əн – топшылы қыран боп, арқадағы қайғыны, шаттықты да арқалады.

Əн – бір құмар, басылмай көңіл шіркін Көзінен қасіреттің бал тамады.

Əн, əсем əн, о, ғажайып!

Өмірдің соқпағы өсіп, жолы азайып, Жылқышы жылан-белде жылап айтса, тыңдады балықшылар қоға жайып.

Əн – қайран, көп жігерді бір шыңдадың, Мен-дағы бір шыңдалдым, қылшылдадым.

Əн, қайран əн, кешір мені

кім білген сенде мұндай тылсым барын.

Əн – бұлақ боп сусыл қақты, сусылдап жер сыр ашты, су сырласты.

Əн – жел қанат жапырақтар, сүйісіп бір-бірімен сыңсып жатты.

Əн... еркесі досы бар, салты бардың, əнім бар, кімнен қорқып, қалтырармын! Əн – сəттерде əн тыңдаған,

Қазеке, ұнайды көп салтың маған...

  • Қорытынды

Селт еткен шөп жапырағын сырласы ғып, далаға бала-бұлақ кірді асығып.

Замана – құм еді бір, сол əн-бұлақ Шақ қалды кете жаздап құмға сіңіп.

Жо, жо-жоқ мұның бəрі бекер бірақ, Бəрін де өткінші өмір, көтерді бақ.

Өмірге күліп келген бала-бұлақ бір күні ылайланып кетер жылап!

* * *

Сарыадыр, сағымданған бұл алаптан Ышқынып арманды бір бұлақ аққан. Толқындар кемірсе де,

Жел үрсе де

Əлі тұр ескі жартас құламастан.

Əлі тұр аспаны да айнымаған,

Көл аман, көлшік аман, айдын аман. Бəрі де бəз қалпында,

əттең, əттең

тек сол бір көрінбейді қайғылы адам.

Қайғы, мұң – ескілік қой, жұрт ескіңді Не ғылсын, ескі архивке тіркестірді... Сондағы көздің жасы тамған қырдан бұл күнде бір əдемі күлкі естілді...

ҚЫЗЫЛ КІТАП

І

Мылтық көрсем төрлерден іліп қойған, Менің мазам кетеді күдікті ойдан.

Жұртпен бірге мəз болып, Ду-ду етіп

Қайта алмаймын одан соң күліп тойдан.

Аңшылыққа қалай жұрт қызығады?! Қан жуады олардың ізін əлі.

Көргеннен-ақ мылтықты Менің үшін

Дүниенің дидары бұзылады.

Аяймын мен анасыз, Атасызды.

Аяймын мен құлынсыз, Ботасызды.

Хайуанатқа жасаған қиянатың –

Бауырыңа жасаған опасыздық!

Қызыл түлкі даланың көрігі еді. Жаға болып ол енді «керіледі». Бөкебаймен бүркеулі анау қалпақ – Қалпақ емес –

Қақпан боп көрінеді.

Тымырсығы-ай! Қалада жел еспейді.

Жел есетін бұл жайлау емес дейді. Анау киім ілгішке көзім түссе, Бұғылардың мүйізі елестейді.

Ауылда, өспе, мейлі, сен қалада өспе, Анаң сенің бəрібір

Дала емес пе?!

Терезеге ұстаған анау шілтер

Құсқа құрған торларды салады еске.

Айналайын бұлбұлым, Бал таңдайым,

Саған тор да,

Қасқырға қақпан дайын. Шынтақтаған жастықты Көрінеді

Аққу-қазды жаныштап жатқандайын.

Өкпелетпеу керек қой қожайынды. Айта алмайсың халыңды,

Не жайыңды.

Ұстай беріп айырды Шошып кетем

Шаншығалы жатқандай дəу жайынды!

Тартып алған аңдардың бір киерін, Қыз-келіншек үшін мен құр күйемін. Кешіре гөр біздерді,

Əулие көл!

Кешіре гөр біздерді, Қыр киелі!

II

Біздің сайда болатын мия қалың. Ауылдастар ойлайтын ұя қамын. Мия сиреп,

Ұядан құстар безіп,

Біреу үшін енді мен ұяламын.

Ұяламын қарауға қарлығашқа. Шиқылдайсың, балапан, қарның аш па?!

Жалтаңдайсың əр Болат, əр Қайратқа, Жаутаңдайсың əр Баян, əр Күлəшқа.

Тəрбиең де жақсы еді, Тəлімің де...

Аян бірақ өмірдің мəні кімге?! Торғай аттың бір кезде, Соның үшін

Ұяламын, бауырым, əлі күнге.

Ұяламын қарауға қоңыр қазға. Толып-ақ тұр бүгінде өмір назға. Балапанын шұбыртқан қасқалдақтың Оқтан көрген қорлығы,

Зəбірі аз ба?!

Ұяламын қарауға шүрегейге. Құстың бірі туған да,

Бірі егей ме?!

Бүгін кептер атқандар Ертең ердің

Кеудесіне тапанша тіремей ме?!

Ұяламын қарауға егіз құрға.

Қыра берсек қалады неміз қырда?! Жата берсін шуылдап орман-тоғай, Жата берсін малынып теңіз нұрға!

Ұяламын қарауға қырғауылға. Аңшы деген ат бердік бір қауымға.

Кейбір көлдің орнында шалшық қалды, Кейбір талдар айналды сырғауылға.

Ұяламын қарауға шағалаға. Мылтық ұстап шалқарды жағалама. Құстың зарын естісе

Не демекші

Саған ана мына жер –

Маған ана?!

Ұяламын аң аулап бел асқанға. Түсінбеймін сол үшін таласқанға. Ұшып бара жатпаса аққу-қаздар, Ұяламын қарауға көк аспанға!

III

Арқар атып,

Қалайша тойламақпын?!

Хабар оқып əртүрлі ойға баттым: Тегі құрып,

Тігерге тұяқ қалмай,

Төзімдері біткен бе хайуанаттың?!

Көрем десең көлге бар, Далаға бар.

Жердің де бір уəжі бағаланар. Аңшы көрсе

Жиналып, Төбесіне

Шығарыпты саңғуды шағалалар.

Бітсе керек ойланыс, Толғаныстар.

Қауіп қазір ормандар, Ну қамыстар.

Қандары əбден қарайып, Ашу қысып,

Адам жеуге көшіпті жолбарыстар.

Əшкерелеп сұмдықты жарық түндер, Жасырады қабағы жабық күндер.

Содан бүлік шығарып, Кей қонысты

Тып-типыл ғып кетіп жүр алып пілдер.

Бауырлар-ау!

Кесесің неңді қырқып?

Кей орманның орнында қалды бір түп.

Қонатын жер, Ұшатын аспан аздай,

Самолетке шабатын болды бүркіт.

Болса болар шаруасы бұрыс кейде, Түзетуге оны адам кіріспей ме?!

Туысқанның қолынан өлгеніңше Өзіңді-өзің өлтірген дұрыс дей ме?!

Амалсыздан... Көрсетіп батыр қылық,

Киттерің де шығарды ақыр бүлік: Өзін-өзі лақтырып ақ қайраңға, Өз еркімен өздерін жатыр қырып.

Алсақ солай барлығын майып етіп, Тағар бізге Болашақ айып етіп...

Оны ойлайтын ақымақ па? Той-думанда

Былшылдатып жеп отыр аю етін!..

...Өлгеннен соң күн де жоқ Шуақ та жоқ.

Өлтіргенде ар да жоқ, Ұят та жоқ.

Оңбағанның артында ұрпағы бар, Ал мамонттың артында тұяқ та жоқ.

Бəрі-бəрі олардың қырылыпты, Біздер мына – бүгінде тірі мықты. Мамонттарды жоқтауға тиісті адам, Жоқтар болса түбінде ірілікті.

Қаншама аңды өлтірдік қамап түзде?! Сағынады оларды алап күзде.

Қай кезде де Болуға тиіс енді

Мамонттардың апаты сабақ бізге!

Бар тағдырдың тағы да, Тағы алары.

Өсті мамық, Терінің бағалары.

Мамонттардан дегенмен сүйек қалды, Басқалардан белгісіз не қалары?!

Бұдан былай адамдар болмақ па абай?! Безген бақыт оралып қонбақ па оңай?! Тола жатар орыны топастардың, Мамонттардың орыны толмақ қалай?!

Осындайда ақында тіл қышыған. Жатыр талай бүгінде жер құшып аң. Ал ғаламшар жоқтайды мамонттарын Айырылған анадай тұңғышынан.

Қырдан безбе, бауырым, Нұрдан безбе!

Жылататын жайттар бар жырдан да өзге. Жиһан қамын жамылып жоқтау керек Жердің өзі жоғалмай тұрған кезде!

Ойлаймыз деп бір кезде қамын бастың, Ей, адамдар, достастың,

Қауымдастың.

Асын беру мамонттың керек енді Жылын берген сияқты ауылдастың.

Жылататын жайттар бар жырдан да өзге Қырдан безбе, бауырым,

Нұрдан безбе!

Мамонттарды ел болып жоқтау керек Мамонттарша жоғалмай тұрған кезде.

V

Ойран салған сайғақтың өрісіне Қауіптірек сібірдің бөрісінен

Кейбіреулер Сыйлайды саудагерге

Папка жасап ақбөкен терісінен.

Ми дарымай, біреуге пұл дарыған, Аямайды пұлын ол ұлдарынан.

Былғарыға құмар-ақ сол ұлдардың Қымбат емес кейбірі былғарыдан!

Қариды деп ұяттың өрті бізді, Біз, əрине, бұзбаймыз сертімізді. Аямайды

Аң түгіл өзіңізді

Алу үшін ондатр бөркіңізді!

Аңдар бастан кешкенді –

Дала кешпек. Тарих мұңын

Ертеңге ала көшпек. Еліне де,

Ерге де пайдасы жоқ

Ешкі қыздың үстінде лама бешпент.

Көкпеңбек боп көктемде қыр жайқалды Бірақ анау мөлдірде кір шайқалды.

Крокодильдің терісі Кейбір елде

Сөмке боп жүр қолында бір сайқалдың.

Жөні бөлек, əрине, жүйелі істің. Кейбір завод бірақ та күйе құсты... Желкілдеген үкі үшін

Қалды адамдар

Жете жаздап түбіне түйеқұстың.

Қиын болған тағдыры бұл құсыңның. Қоя алады жасырып қылмысын кім?! Аяғында жатады ақсүйектің

Терілері барыстың Ілбісіннің.

Азаматтан, Ақылды дос ағадан

Не тыңдайды құлағы тосаң адам. Оған салсаң,

Кəдімгі аң патшасын

Бөстек күйде көресің босағадан.

Кейбіреулер сұмдықты кəсіп көріп. Жүр бүгінде базарға тасып тері.

Біздер үшін бұғылар Сырқыратып

Мүйіздерін келеді кесіп беріп.

Кінəліміз жасымыз, Кəріміз де:

Зауал болар аңдардың зары бізге. Əжеміз де кетеді əйел десек, Адам десек кетеміз бəріміз де!

Əй, адамдар-ай!

VI

Ұстағандай тұтқасын əлдененің, Кейбіреудің көрсеңіз дəндегенін?! Құсты айтасыз,

Сөз боп па құс дегенің?! Аңды айтасың,

Сөз боп па аң дегенің?!

Шүкір! Шүкір! Сұмдықтан Далам аулақ.

Сол Далада өседі балам аунап. Бірақ, бірақ,

Кəдімгі осы адамдар Адам сатқан бір кезде, Адам аулап!

Керек еді жазалау əңгілерді,

Кім тыңдаған ол кезде мəн білерді?! Құл сатушы кəззəптар

АҚШ-ына

Торға қамап жеткізген зəңгілерді.

Айдаһарға дауа жоқ жеті басты! Кейбіреудің одан да ақылы асты. Адам емес,

Маймылдың бір түрі деп Зообақта ұстаған папуасты!

Жіберілген «жігіттер» əскер үшін Мəз қылам деп Париждің жас перісін, Тірідей-ақ

Парикке лайықтап

Үндендердің сыпырған бас терісін.

Күні бітсе құндыз бен құнулардың, Ешқандай да қақы жоқ бұғуға ардың. Сөйте тұра

Фашистер Төсек үшін

Бұрымдарын қырыққан сұлулардың.

Тұла бойын тілгілеп сабау-қайғы, Қара жердің жотасы алаулайды. Орта ғасыр өткенмен

Кейбір елде

Адамдарды, бауырым, əлі аулайды!

Ысқырғанда құлдықтың қамшылары, Белгілі ғой кімнен қан тамшылары! Аңдып жүріп атады

Зəңгілерді

Ку-клукс-кланның аңшылары!

Бас орнында демесең, Шаш орнында.

Өмірге аян мықтың да, Нашарың да.

Африкалық бір король Өз елінің

Премьерін жеп қашқан қашарында!..

VII

Мына қыры қазақтың, Ана қыры

Қызыл қырман бүгінде, Қала бірі.

Қайда кетті,

Кім маған айтады енді Атыраудың құланы – Онагры?!

Жер айтады осылай, Күн айтады,

Күн айтады, Көңілді мұңайтады.

Ақтөбеде бір кезде піл болғанын Кім біледі бүгінде?

Кім айтады?!

Айла көп-ті адамда, Айла көп-ті.

Айласына талайды айғақ етті. Қылыш тісті жолбарыс – Жерлес біздің

Айтыңдаршы, ағайын, Қайда кетті?!

Жатыр дейсің жаратқан кімді ескеріп. Құртты ма əлде өзара күндес бөрі?!

Ажары еді Даланың, Қайда кетті,

Қайда кетті қазақы жүндес керік?!

Іздеймін мен əр бұта, Əр талымды.

Момынымды, Тентегім, Арқалымды.

Кім қайырып береді кваганы?

Кім қайырып береді тарпаңымды?!

Нысанаға мықтап бір ілінгенге Тіршілік жоқ...

Дүние бүлінген бе?! Құмырсқалар құрыса, Оның орнын

Толтыруға болмайды піліңмен де!

Қуанышын, Қайғысын, Мұңын көріп,

Жылжып жатыр осылай күн ілгері. Мамонт қана емес қой

Опат болған

Жетіп жатыр мамонттың інілері!

Жарқырап-ақ тұрғанда көктем нұры, Қасірет пен қайғының жеткен бірі. Хайуанаттар ғана ма зəбір көрген, Хайуанаттар ғана ма кеткен құрып?!

Жер астынан аң табар, Балық табар.

Сонда қанша сыр жатыр анықталар?! Дронт құсап кəдімгі

Ізім-ғайым

Жоқ боп кеткен ел де бар, Халық та бар!

Кімде кінə, бауырым, Кімдерде айып?!

Кімдер одан сорлады,

Кімдер байып?! Хайуанаттар түгілі Дүниеде

Ұлттар ғайып болыпты, Тілдер ғайып!

Құлпытастың ежелеп оқыр үстін Ғұламалар басында отыр істің. Таңба ғана,

Тас қана! Тілі де жоқ,

Өзі де жоқ бүгінде этрустың!

Бір кездерде шаңдатып айна көкті, Төңірегін түгелдей майдан етті.

Жер жұтты ма? Немесе,

Көк жұтты ма?

Сол хазарлар бүгінде қайда кетті?!

Білімпаздар сеніммен қағып төсін. Ұлы десін,

Кемеңгер халық десін, Латындардың өзі де ғайып болған Қалдырып тек тілі мен əліппесін!

Кейбір халық одан да құр қалыпты. Мойынға іліп əлі де жүр қамытты. Бір балықты бір балық қылғытқандай Қылғытыпты бір халық бір халықты!

Жауыздықтың қадалып сүңгілері, Желкеде ойнап мылтықтың дүмбілері, Жақын қалды құруға,

Жоғалуға

Американың үндіні-үнділері!

Жылдар, жылдар...

Бір мезет тоқтамастан,

Халық қанша шоқ басқан, От та басқан?!

Шіркей үшін зар қаққан, ағайын-ау, Неге?

Неге?

Соларды жоқтамасқа?!

Неге? Неге сол үшін зарламасқа! Басқыншыны сөкпеске, Қарғамасқа!

Əлде мына өмірде халықтардан, Ұлттардан да қымбатты бар ма басқа?!

IX

Кетем іштей тітіреп, Түршігіп те:

Дүниені төңкерер бір шүріппе! Жоқтай-тұғын бүгінде хайуанат көп, Ойланатын нəрсе көп тіршілікте!

Отыратын кез емес түңіліп құр. Төзім тауы бор болып үгіліп тұр. Айналаңа қарашы,

Адамдарға,

Өзіңе-өзің қарашы үңіліп бір!

Сөз болып па кəрілік, Қарттығымыз!

Бізге лайық бір жүкті артты ініміз. Кеткен жоқ па азайып ерлігіміз?! Кеткен жоқ па жоғалып мəрттігіміз?!

Талай темір көк тасқа қайырылды, Талай Тəңір сенімнен айырылды. Адамбысың сен өзі мейірімді?

Адамбысың сен өзі қайырымды?!

Тазамысың?

Тірлікке ризамысың?

Түтін толы əлдебір мұржамысың? Алар жерге келгенде қанағатшыл, Берер жерге келгенде мырзамысың?!

Өкпе емес пе осыным, Наз емес пе?!

Кейбіреулер барына мəз емес пе?! Туыс көп те

Жоқ бірақ туысқандық. Адам көп те,

Адамдық аз емес пе?!

Қараңызшы үлкенге, Кішіңізге:

Орынында ма санамыз? Күшіміз де?!

Мамонт құсап Жігіттік Азаматтық

Қалған жоқ па көміліп ішімізде?!

Жақсылықтың алдында бас иетін Бабалардың не істейміз өсиетін?!

Жер жоғалтса не болмақ перзенттерің? Ер жоғалтса не болмақ қасиетін?!

Түгел жыртып, Тастақты айдағандай Отырмын мен, Отырмын ойға қанбай:

Адамдығын жоғалтсақ адамдардың Хайуанатты жоқтаудан пайда қандай?!

X

Одан көріп,

Ақыры бұдан көріп,

Таласқаннан не таппақ құлан, керік?! Жоғалтқанды жоқтаған жөн болғанмен, Жоғалтпаған жақсырақ одан гөрі!

Əттең, бірақ! Аспанның бұлты биік Жаңбыр емес,

Өтеді сілті құйып, Жоқ боп кетті Əдемі теке мүйіз,

Айғыр жалды көгілдір жылқы киік!

Қара жерді жылатып, Еңіретіп

Кетті солай дронттың өмірі өтіп. Екі ғасыр бұрын біз

Ең ақырғы

Су сиырды өлтірдік мөңіретіп.

Қызыл-жасыл, Зер өңді, Қалайы түр

Тотылардың музейде талайы тұр. Адамдардың алдында

Ақырғы рет Ышқынды да

Көз жұмды жабайы тур.

Осыны айтсаң, Күрсініп, Тоқтайды жел.

Өкініштің мылтығын оқтайды шөл. Солқ-солқ етіп жылайды

Опат болған Перзенттерін еске алып, Жоқтайды жер.

Одан көріп,

Ақыры бұдан көріп,

Таласқаннан не таппақ құлан, керік?! Жоғалтқанды жоқтаған жөн болғанмен, Жоғалтпаған жақсырақ одан гөрі!

Отыра алмас ұл шыдап, Қызың шыдап.

Жоғалғандар тізімі – ұзын шұбақ. Қызыл кітап –

Мезгілсіз кеткендердің

Бастарына қойылған қызыл шырақ!

Келеді кез,

Күрделі біздің бұл кез! Жаутаңдайды адамға түзде мың кез, Қызыл кітап –

Опат боп кеткен аңның,

Бастарына қойылған қызыл күмбез.

Қашқан кезде адамнан Ізін қандап,

Тау ешкісі өтеді құзыңды аңдап. Қызыл кітап –

Тірі жан тимесін деп,

Хайуанатқа берілген қызыл мандат.

Баяғыдай көбінің халы бірақ – Мойындарын үзеді əлі бұрап. Қызыл кітап –

Бұл өзі қызық кітап: Тысы жұқа,

Астары қалыңырақ!

«ЗАМАН-АЙ»

Есет Əзербаевқа арнаймын

Пролог немесе өң мен түстің арасы

Мəн бермейсің тағамға тоқ шағыңда. Зəрсіз кезі баудың да, бақшаның да. Бəрі есімде, замандас, бəрі есімде: Дүние арзан болатын, ақша қымбат!

Əн салудан талмайтын бал таңдай түн, Кездер еді-ау – қыз емес – жар таңдайтын. Он сомы бар студент қалтасында

Он мыңы бар кісідей талтаңдайтын!

Адамдардың шетінен мес емесі, Мес емесі – белгілі бесенесі.

Мəселесі дарынның басқа əңгіме, Шешілген-ді қарынның мəселесі.

Жұлдыз əлем – алдағы бағыт еді, Біздің ел деп түсіндік Бақыт елін. Студенттер үнемі өзек жалғар Асхананың болатын наны тегін.

Өзі түгіл, құтыртып малайларын, Арам майға айналды талай қарын. Қап-қабымен сатып ап –

О Жасаған! –

Кейбіреулер семіртті торайларын!

Қиын кездер көзден жас моншақтаған Кейін қалып, арамыз алшақтаған.

Тойынған ел тулайтын ойда жоқта Тұра қалса кезекте он шақты адам!

Сары қаймақ тіліңді үйіретін, Соған да жұрт мұрынын шүйіретін

Алып шыға беруші ек кірген жерден Қойдың етін, жылқы етін, сиыр етін.

Тоқшылық пен жоқшылық, алмаса ма?! Баршылыққа таршылық жалғаса ма?! Шошқа еті деп қазақтар қарамайтын Шұжықтарға – тоқпақтай колбасаға!

Тыпыршымай бір нəрсе аларында Тұрушы едің – қажеттің бəрі орнында. Ішімдіктің болатын неше түрі: Ликерің де, мускат та, кагорың да!

Əлі есімде сол кезгі мода қандай! Өңіріне əркім гүл қадағандай...

Арағың да көп еді, арзан еді, Коньякты тұратын адам алмай!

Кейбір бастық, бұйырып мастарына, Не келгенін істеді-ау бастарына: Сұлуларды шампанға шомылдырып, Сосын барып жататын қастарына.

Вокзалдарда, аэропорт, бекеттерде Баяғыдай енді дос жетектер ме?! Қызылы бар, кəдімгі қарасы бар – Уылдырық өтпейтін буфеттерде!

Түнде де ішіп жігіттер, Күндіз ішіп,

Қиялында жүретін жұлдыз құшып. Шаң-шаң болып жататын қоймаларда Сусар бөрік,

Бұлғын тон, Құндыз ішік!

Берік кезі,

Нық кезі сенімдердің,

Дастарқаны көл-көсір келіндердің.

Мұным қиял-ғажайып хикая емес, Ертегі емес,

Шындығы со күндердің.

Молшылыққа үйретіп балаларды, Май мен етке бөктіріп қалаларды... Бірте-бірте

Осының бəрі құрып,

Түс көргендей болдық та қала бардық!

Табиғат жəне тасырлық

Безіндіріп құмдағы, Саздағы аңды,

Жер соқтырды, Жылатты мəз даламды. Қоғам азған,

Ел азған, Заман азған...

Бірақ жерім дəл бұлай азбаған-ды!

Бұл сөзімді жөнсізге санама, аға! Бұршақ салды мойнына Далам-ана. Тракторлар лап қойған Сарыарқаға Басып кірген АҚШ-тай Панамаға!

Аң-таң болып бəріне қарады ауыл, Ұйықтатпады «Тың» деген дара дабыл. Бір-екі жыл өтпей-ақ

Жыртқан жерден Шаң борады,

Тұрды да қара дауыл.

Сайқал заман түсті де ер ізіне, Салды ауызын шалқар мен теңізіме...

Мың бұлақтан қалмады жүз бұлақ та, Сексен көлдің қалмады сегізі де!

Қазынаның қалтасы толмағансып, Қанағаттың бəрі де болды мансұқ. Құдық түгіл, Көктегі бұлттар кеуіп, Кішігірім өзендер қалды қаңсып!

Шаруашылық қоймады суыңды да, Дариялар айналды жуындыға!..

Күріштіктің жанынан өткен сиыр Қосып ішті атыздан уыңды да!

Өз қағынан безініп құланымыз, Бидауаға тап болды ұланымыз. Дəрісіз-ақ

Өледі ішкен судан Болса егерде глисты – Жыланыңыз!

Полигондар құрлық та, Аралдар да!

Өстіп жүріп адамзат арандар ма! Таба тұрып ақ-адал еңбегіңмен, Күдікпенен қарайсың тағамдарға!

Камқоры кім жерімнің, Панасы кім?!

Даласы – мұң елімнің, Ауасы – мұң...

Тап болдық бір заманға Сəбилері

Уланатын сүтінен анасының!

Төнді қауіп қызыма, Төнді еріме.

Мыңқ етпейді кей ауру емдеріңе. Суыңнан – мал,

Малыңнан – жан уланып, Айналды өмір өлімнің шеңберіне.

Басқа жаққа шынымен асыға ма? Күркілдейді төсекте асыл ана.

Қоршап алған бүгінде жан-жағынан Ата-бабаң жұтпаған сасық, ауа!

Баяғыдай тұнық па көзі қыздың? Қарадым да көзіне,

Сөзін үздім...

Тірлігіміз – химия соғысы да, Противогаз – өкпеміз өзіміздің!

Болып жатқан сияқты өрт қалада, Қара түтін – қасірет қарт данаға. Курорт болып көрінген кеше ғана Қалаларым айналды дертханаға!

Сотқар заман бір басса шүріппесін, Кете ме деп қорқамын құрып бесік. Сұрақтардан,

Алуан сынақтардан Жерім қуыс,

Аспаным шұрық тесік!

Ерте солды талай гүл талай бақта, Көрді халық сақ болып,

Абайлап та!

Жаңбыр күні жалаңбас жүргендердің Жидіп түсті шаштары кей аймақта!

Ақырзаман төнді ме енді өңірге? Аман адам қалмады елде бір де! Жалғыз көзді,

Немесе екі басты,

Сегіз аяқ құлындар келді өмірге!

Жерұйық қой –

Бабамның қойған аты.

Осы жерде қағылған ой қанаты. Құрбан болды бəрі де

Адамымен

Қоса шегіп зардапты хайуанаты!

Түз көктемі тəрізді қыз көктемі, Тырналарым ұшатын тізбектеліп. Браконьер бездірді аққуымды,

Мың шақырым жырақтан іздеп келіп!

Ішудейін ішуші ек бұл қымызды, Жоғалттық біз сол қымыз, Күлкімізді.

Браконьердің көкесі Хрущев боп, Шұжық қылды қаптаған жылқымызды!

Басқа салса белгілі көнетінің, Дəнмен бірге тыңайтқыш – себетінің. Қаратаудың сиыры сойдақтанды Азуындай Баскервиль төбетінің!

Жауыздығын заманның ұққан халық Жатпақ емес көршілес жұрттан қалып. Бөгеттердің қуатты винттерінен Есеңгіреп шығады ыққан балық.

Қайғы басқа бүгінде, Күйік басқа.

Өзендерді мақта үшін буып таста! Су бетінде дөңкиіп жатты талай Көксеркенің мандайы тиіп тасқа!

Ақылды аттап, Əдептен асқан адам, Жетеді енді!

Алдың – құз, Баспа қадам! Кесіріңнен

Су сепкен қанатымен Қарлығаштар жоғалды астанадан!

Мұзға айналып көктайғақ күздің қары, Шашылды оған қыс бойы тұздың бəрі. Жиналғандай жақсының қазасына Қаламыздың көбейді...

Құзғындары!

Безіндіріп құмдағы, Саздағы аңды,

Жер соқтырды, Жылатты мəз даламды. Қоғам азған,

Ер азған, Заман азған...

Бірақ жерім дəл бұлай азбаған-ды!

Рухани өмір, яки өнер дүниесі

Қайран өлең өшпеген, Көнермеген!

Пірім дер ем, Сұрасаң егер менен. О заман-ай!

Қас дұшпан қалмағандай

Қаншама жыл ұстастық Өнерменен!

Толып жатыр дəлел мен дерек тегі, Тамақ қана адамға қорек пе еді?! Жерің қажет,

Жердегі кенің қажет,

Ал өнерің ешкімге керек пе еді!

Бас иеді тірілер мүрделерге, Бас имесе,

Олармен жүрме бірге!

Талант жолы – кəдімгі азап жолы, Талант жолы – тірелген түрмелерге!

Дарын иесін Ел ғана бағалады: Үкі тақты,

Тұлпарын тағалады! Ақырзаман келгенде Асыл жандар

Алыстағы ауылды паналады.

Заман болды,

Кез болды Арың сыздар. О Жасаған!

Жақсының бəрін сызба! Басты талай өмірде, Басты талай

Дарындының орынын дарынсыздар.

Өтті күндер, Ол – тарих, Ол – бір аңыз.

Қажет тапсақ – Айға ауыл қондырамыз. Малың керек,

Малыңның сүті керек,

Керек емес алайда домбыраңыз!

Қылыш жанып қара күш білегіне, Қарамады қалың ел тілегіне.

Қайран Өнер! Қаншама айырылып

Зар боп қалдық біз оның сілеміне!

Түрмелерге тықпалап тілге өжетті, Таққа талай қонжиттық... кіл көжекті! Ақырында, бауырым,

Ақырында

Əн мен күйді ұқпайтын күнге жеттік!

Енді, міне, бұл өнер тоқырады. Пайда болды заржақтар оқыралы. Операда бүгінде

Бірен-саран

Келім-кетім қонақтар отырады.

Бұғаулама,

Дарынның қи шідерін!

Шідерменен не істемек биші керім?! Қойың керек,

Қой бағар шопан керек...

Керек емес бірақ та күйшілерім!

Домбыраның жаңылып пернесінен, Қашып көрдік қазақтың термесінен. Басшыларды,

Қаншама іздесең де,

Көре алмайсың сурет көрмесінен!

Өнер мұңы əйтеуір тарамайды. Қашан бізді талдайды, Даралайды?!

Концерттермен бітеді барлық форум, Кейбіреулер оған да қарамайды.

Болса керек қонбайтын əн басына, Басын изеп бір келген жолдасына, Асығады қаланың сыртындағы Дачаларға,

Мініп ап «Волгасына».

Сынар ма екен таланттың тағы сағы: Шын асылға мың масыл жабысады. Концертте емес,

Қалталы

Əн-күйменен

Ресторан залында «табысады».

Тауға ұрыңыз бұл басты, Тасқа ұрыңыз!

Тарихыңды жамандап бастырыңыз!.. Қымызыңды ішелік,

Етіңді жеп,

Керек емес ал ескі дəстүріңіз!

Көне заман күйлері – дана нұсқа, Өнерпазды мəпеле,

Аман ұста! Театрдан үнемдеп, Үш əуейі

Бір жартылық ішеді демалыста!

Жақындадық дегенмен мұратқа анық, Жапа шеккен құрбандар тұр ақталып. Көп, əрине, көбіктер,

Көпіршіктер,

Талғамсыздан тұрмайды бірақ халық!

Сыйлы төрге таласып орынсыздар, Жанымызды қарыды барынша ызғар. Қай заманда болмасын,

Қай қоғамда

Жасамаған өнерді дарынсыздар!

Дарын – менің əулием, Кенішім де.

Айқасамын,

Күресем сол үшін де! Көре-тұғын көз болса, Əттең, шіркін!

Өнерпаздар жетеді ел ішінде!

Тербетеді халықты жүрек жыры, Толып жатыр дарынның жүдеу жылы. Талай ақын тамаша өлең жазған Аэропортта,

Вокзалда түнеп жүріп!

Осы өлең – биігің, Қанатың да.

Оқи-тұғын дұғаң да, Аятың да!

Авторы оның жүреді қырық жылдай Жас ақынның, апырай, санатында!

Қазағымның өртенді қанаты мың, Өртенсе де алған жоқ дала тыным. Қытай, орыс, ағылшын – керек тілдер, Керек емес ал сенің ана тілің!

Келешекті бетке алып даңғыл жыры, Кереңдерге қор болып алғыр жылы, Керемет əн,

Керемет күй шығарып,

Талай дарын өледі қаңғып жүріп!

Қазақтардын, болған ба аз қонағы! Біз тұрған үй əн-жырдан қозғалады. Дарынды жас

Көзінің тірісінде

Жатақхана алғанға мəз болады!

Талантыңды түртетін түлен дейді. Түлені бар – арқалы,

Тіленбейді.

Бір əдемі домбыра алу үшін Бейшара əнші тамақтан үнемдейді!

Еркіндік бар қашанда жүрісінде, Алдында оның шіренбе, Ірісінбе!

Өлгеннен соң – табысы қоғамдікі, Байымайды ал өзі тірісінде!

Қалар ма екен астында тағы сынның!

Бізге қиын

(Сынбайды сағы сұмның!) Ақша табу бір азап,

Таба қалсаң,

Жырып алар жартысын табысыңның!

Тумай жатып тап болдық көп тиымға, Тиым салған талайлар өтті ұйымға...

Патша дейміз, Патшаңыз Өнерпаздың

Табысынан алмаған көк тиын да!

Алаңдайды көңілім, Алаңдайды.

Өлең – қайғы, Тіл – қайғы. Далам – қайғы.

Өнерге де аямай салық салдық, Салық салған Өнерге ел оңбайды!

Қайран өлең өшпеген, Көнермеген –

Пірім дер ем, сұрасаң егер менен.

О заман-ай! Қас-дұшпан қалмағандай Қаншама жыл ұстастық Өнерменен!

Пұшайман перзент, жетім ел

Ақын ғұмыр арналар сыр аулауға, Солай болу тиіс пе жырауларға?! Кеудем толып жүреді құса-мұңға, Басым толып жүреді сұрауларға!

Ащы сөйлер кей кезде тілім майда. Қысыр бие – қысыр ой,

Құлындай ма?! Ақыл қайда?

Паспорт бар қолымызда, Диплом бар қып-қызыл, Білім қайда?!

Ақыл, шіркін, өзара ауыспай ма? Қасіреттен қабырға қайыспай ма?! Киіз кітап!

Сол өзі қайда кетті?

Кодекс бар, Мораль бар... Намыс қайда?!

Жүре-жүре от жүрек салқындай ма? Тыңдамайды сəбилер,

Шал тыңдай ма?!

Əке көрген – оқ жонар, Шеше керген – ...

Ұлтың да бар, Жұртыңда... Салтың қайда?!

Іздеп кетті адамдар артық пайда! Жас ұқпаса ұқпасын!

Қарт ұқпай ма?!

Қирап түсті қоғамның қабырғасы... Заңың да бар,

Сот та бар, Тəртіп қайда?!

Айналғанда отты ойлар нажағайға, Көңіліңді бір күдік қажамай ма?! Неге кедей бай елде тұрған адам? Кеніш те бар,

Кен де бар, Қожа қайда?!

Айналаға қарап ел жайды ұқпай ма?! Түбі жауап берем деп қаймықпай ма?! Сөрелерге жығылар шыбын тайып... Табысың бар,

Ақшаң бар, Байлық қайда?!

Келіп қалды кезіміз көгеретін! Кезі болды көп ойдың көнеретін. Еркең де бар,

Ер де бар,

Есті де бар,

Серкең қайда артынан Ел еретін?!

Жақсы болсаң, данадан бата аласың, Жаман болсаң, бір күні шаталасың! Жетімхана айнала,

Жетімектер,

Ал солардың қайда жүр ата-анасы?!

Жез таңдайға обал ғой, Мыс таңдайға.

Таза жүрек құсадан ысталмай ма? Əдеп қайда, қыздар-ау,

Ұят қайда?!

Тізгін қайда, жігіттер, Ұстам қайда?!

Арты қатты тірліктің, Алды майда.

Опасыздық адамды аңдымай ма?! Сезіміңді қоярға жер таппадың, Сəбиіңді қоясың енді қайда?!

Үміт деген ердің-ау бір сағымға. Жұбатам ба қайтемін?

Ұрсамын ба?! Баспана бар, Құжат жоқ Есептен тыс

Өсіп жатыр əзірше құрсағыңда.

Не істегенін ойланып,

«Ер» талдай ма?! Сығып қалсаң бетіңді, Ар тамбай ма?!

Өсіп жатыр əзірше ұл құрсағыңда, Ертең қайда қоясың,

Ертең қайда?!

Дұрысырақ бұл сөзді ұғыналық, Жүре-тұғын өзіңсіз түбі налып. Жігіт – қораз

Шақырып отыр қазір

Басқа дуал үстіне шығып алып!

Ойлай-ойлай кетеді ісіп бас та, Ару басқа, көкетай, мысық басқа! Ата-анадан,

Ауылдан қысылғаннан Құтылады біреулер түсік тастап!

Гүл ие ме өмірге? Пұл ие ме?

Қуаныш па? Немесе мұң ие ме?!

Жылай-жылай жетесің толғағыңа, Шыр-шыр етіп келеді ол дүниеге!

Жазылғандай кəдімгі сценарийде Жігіт қайда?

Қашып жүр ол əр үйде. Болмайтынын білген соң отасудың, Бас тартасың баладан сен, əрине!

Аласың жоқ біреуде, Жоқ бересің.

Аһлаумен күндерді өткересің. Алданған соң...

Ол түгіл, Басқаларды

Жазықсыздан жазықсыз жек көресің!

Ішің күйіп,

Ашуың қайнағандай.

Өзіңді-өзің боласың байлағандай. Өкіресің,

Өксисің,

Ал сəбиге

Келіп-кетер осыдан пайда қандай?!

Аманыңда, Өзіңнің есеніңде

Тиген оған зияның, Кеселің де:

Бесік жырын естімей, Емшек ембей,

Өседі ол бүрісіп төсегінде!

Жəрдемдестім, Талайға көмек бердім. Парыз деген болады, Төлеп көргін!

Жетімхана – бесігі бақытсыздың, Жетімхана – түрмесі бөбектердің!

Ауырар ол сан мəрте тəні қызып, Бұл ғана ма?

Болады əлі қызық.

Кім деп оны сен ертең айта аласың: Өңі – қазақ,

Тілі – орыс, Қаны –бұзық?!

Араласқым келмейді көп дауыңа. Арынды өмір,

Қиындау тоқтауыңа.

Ол баланың құқы бар не істесе де: Сені жəне əкесін соттауына!

Боратады тағдырдың желі құмды. Ақтай қояр мұндайда Елі кімді?! Жаратқан да,

Жұртың да, Келешек те

Бұза алмайды ешқашан ол үкімді!

Сен, білемін, жабасың жастығыңа. Жаратқанның,

Жазмыштың қастығына. Дұрыстық, бар сөзіңде... Сені алдаған

Əкесінде, əрине, басты кінə!

Шошытпайық заңыңа шорқақ елді, Жолбарыс ұл дей алман жорта келді. Екеуіңді білмейді жетім сорлы, Перзент ортақ,

Үкім де ортақ енді!

Ауа бар ма жайлаудың ауасындай! Дауа бар ма туған жер дауасындай?! Кім болады ол ертең,

Кім болады,

Білмеген соң даласын... анасындай?!

Омырауын ұқыпты түймелесін. Түймелесін,

Саз-балшық илемесін. Кім болады ол бірақ та Атасы мен

Ақ əжесі бетінен сүймегесін?!

Бала кездің бақытын бермегесін, Шайқалмасын өскенде жер – кемесі! Кім болады ол

Боздаған бота менен

Кісінеген құлынды көрмегесін?!

Таң атады,

Түседі күнде бесін. Тісін қайрап шыдасын! Үндемесін!

Кім болады дегенмен, Кім болады,

Махаббатын ананың білмегесін?!

Жанашыр аз... Білмейміз кінəміз не?!

Жалғызсырап жылаймыз құла күзде. Қазақстан – ол да бір жетім бала, Өгей шеше – Ресей мына бізге!

Кім естиді бұл сөзді, Зарды мына?

Кім кінəлі заманның тарлығына?! Сұрақтар көп қоятын,

Сауалдар көп...

Жауап қайда осының барлығына?!

Жанталас жəне Желтоқсан

Жаратқанның осы ма теңгермегі! Жастай солды жайсаңдар, Көгермеді.

Не көрмеді баяғы бабам менің. Ұрпағы оның бүгінде не көрмеді?!

Айырбастап бөбекке жарты нанды, Өте шықты бір жылдар арты қанды. Ұлы қазан əкелген жақсылықты Кіші қазан түк қоймай тартып алды.

Талайларға жабылып жала, көкем, Болды оларға Магадан жаңа мекен. Труменнің тастаған бомбасынан Пулеметі аштықтың жаман екен!

Өткен-кеткен, бауырым, байқа өмірді: Жаңа жағдай барлығын қайта құрды, Аман қалған аштықтан аз қазақты Тағы қырдық… мадақтап Байқоңырды.

Арал жақтың тұрғыны əрі өспеді. Өлім, өлім...

Амалсыз бəрі өстеді.

Тағдырынан түңілген қасіретті ел Бесігімен көмеді нəрестені!

Бəрін сезіп үлгерген қамалдарда Қандай кінə тағамыз даналарға?! Сəбилерді əлдилеп ұйықтататын Бесік жырын ұмытты аналар да!

Тапталды гүл, Тапталар көде ме еді?! Жанұшырдық, Жаратқан жебемеді.

Жетімдерге қол берген жаңа заман Не істемеді соңынан?

Не демеді?

Аяқ асты аурудың асқынбағы, Таусылады төзімі тастың-дағы! Жер сенікі,

Əйтсе де сенікі емес Үстіндегі,

Сол жердін, астындағы!

Керек еді желбау мен басқұр кімге?! Кейбіреулер сияқты қасқыр мүлде. Қара жердің құйқасын тілген соқа Жыртып өтті қыртысын дəстүрдің де!

Тағдырына ызалы, Аса кекті

Іздегендей сақ пенен массагетті, Жыртып берді даланы, Жыртқан кезде

Ата-баба қорымы қоса кетті!

Өзен түгіл,

Тамшы су тапшы мұнда,

Шаруасы жоқ ал сонда хатшының да... Миллиард па? –

Бересің миллиардты,

Қалмаса да қамбаң мен қапшығыңда!

Иланбай гөр дүние жалғанына! Тағдырдың бұл басыңа салғаны ма?! Бəрін, бəрін бересің орталыққа, Шүкір, дейсің, ал өзің қалғанына!

Солай шешіп шаруаны шашпа бастық, Солақайлау қылығы шаштан асты...

Жазираға сыймаған Желдей жүйрік

Жылқымыздың орынын шошқа басты!

Тұрғызасың бір белгі өлгендерге, Өлгендерге –

Бəріне көнгендерге

Сойылған мал – садаға! – көршілерге, Салынған үй – алдымен келгендерге!

Кіршең көңіл осыдан сіркелейді, Шопан үйін – үй емес – күрке дейді. Елге оралса – жастарға қызмет жоқ, Астанада жұмыс бар,

Тіркемейді.

Ауылда да,

Тас бауыр тасқалада

Бір бақыты адамның – баспана да! Құжыра жоқ үйленбек болса жігіт, Қыздарымыз қартайды астанада!

Əжуалап жалқауды, Еріншекті,

Ата-анасы далада егін септі. Азаматы қалада қаңғып жүрді, Босағасын паналап келімсектің!

Əттең, шіркін!

Мұны ешкім елемеді.

Қашан оның ақысы төленеді?! Коммунизм орнатпақ болған мықты Не үйретпеді біздерге?

Не демеді?

Аман-есен шыққанмен тозақтан да, Алынбады бойдағы азап таңба.

Қазақ болып жазылсаң жазыла ғой, Жазыла ғой,

Алайда қазақ болма!

Зенбірегі заманның тағы атылды: Шығарды жұрт бір-бірін бағатынды. Жылдан жылға азайды,

Жылдан жылға

Мектеп біздің – бесігі ана тілдің!

Халық мұқтаж, əрине, сүйенерге, Қай кезде де атқан оқ тиеді ерге. Кісі өлтірсең кісі өлтір!

Болады ондай...

Тек ұлтыңды, көкетай, сүйе көрме!

Алаңдар жəне адамдар

Жыр болмаса көңілге кірмеген Күн, Халқымменен тағдыры бірге өлеңнің. Бүрліктіріп

Басталған желтоқсанда

Басылған жоқ сарыны дүрбелеңнің.

Неге соқты, көрдіңіз, түбі міне! Күдіктенді ел ең мықты іліміңе. Жұрттың көбі сенбейді ертеңіне, Біраз бастық сенбейді бүгініне.

Айтқаныңды тыңдауға, Ұюға бар.

Момын халық шамданар, Диюланар.

Отыз жылда жорғалап əрең жеткен Əкімдігін біреулер қиюға бар.

Бір құмалақ шірітіп, Бұзып майды,

Жалғасты да ұзарды үзік қайғы. Жанын сала ұмтылып.

Бұрынғыдай

Басшылыққа енді жұрт қызықпайды.

Сендіруге болады бұған елді: Қол созбайды билікке ұлан енді.

Хатшы болған қазақтар кей ауданда Молда болып оп-оңай шыға келді.

Əкімшілік кеше жұрт керек еткен Айырылды құдірет,

Кереметтен.

Партиядан біреулер ерте шықты Бір кездері өздері керек еткен.

Желікпелер жұмыстан босай қалып Жұртты жинап,

Митингі жасайды анық.

Талай тарпаң əлі де мас болып жүр Демократия буына басы айналып!

Ұлы арманмен айқасып күйкі армандар, Кеше ғана су қашып,

Күйді ормандар. Қиындықтар, Қаптаған қиындықтар,

Олардан да көбірек бейформалдар.

Туған талай китіңді, Итіңді де

Сонымен күй тынды де...

Əке-шеше дефицит кезегінде, Бала-шаға алаңда,

Бітті дəуір, Митингіде.

Қонбаған ба, немесе, бата бізге?! Солдаттар тұр «Ат!» – десе, атамыз деп. Шындық іздеп келсе жұрт

Осы арада

Кейбіреу жүр абырой-атақ іздеп!

Ерлер де бар Елім деп елеп келер. Ездер де бар жік салып, Бөлектенер... Аты шықса болғаны, Көзге түссе, Жер өртеуге дайын жүр желөкпелер!

Естен шыққан тəрізді ажал бары, Жоқ қолына қару ап қожаңдары... Бармақтарын шайнайды Пенсияға

Шығып кеткен Тəртіптің көкжалдары.

Аман өтсек осынау өліараны, Аңсаған күн жарқырап келер əлі. Жасырады қалтада жұдырығын Ішкі істердің қартайған генералы.

Күні кеше

Əйгілі басты алаңда

Көрінбейді жастарды жасқағандар. Жариялап біреулер жатыр аштық, Тойып жүрген тəрізді басқа адамдар!

Өзің үшін, Жер үшін, Ер үшін де

Келген дұрыс болар ма келісімге?! Салпанқұлақ

Баяғы əдетінше

Сөз жинап жүр дүрліккен ел ішінде.

Сезу керек заманның мерезін де! Айналайын,

Бар ма еді көз өзіңде?! Сайтандар да аз емес бұл арада, Бұл арада аз емес əзəзіл де!

Барлығы ма жастардың, Нарлығы ма?

Құлақ қоймас қалаатком жарлығына. Өкіметтің кешегі өкілдері Тыжырынып қарайды барлығына.

Жап-жас еді,

Олар да қартайыпты. Қартайыпты, Беттерден əр тайыпты. Олар түгіл,

Ағайын тыңдар емес Сүлейменов,

Акуев, Сартаевты!

Сөйлете бер ығай мен сығайыңды, Сөзіңнен-ақ таниды сыңайыңды. Тыңдамайды сəлделі мүфтиіңді, Тыңдамайды дəл қазір Құдайыңды!

Еркіндік боп басыңа қонған ырыс. Жасаған жөн, бауырым, оңған бір іс. Шуласын жұрт,

Шуласын! Қымыз толы

Местің желін шығарып тұрған дұрыс!

Қасіретті,

Қауіпті ұғар ма адам?!

Абай болсын жиынға құмар балаң. Митингіге барарда

Жөн дегенмен

Желтоқсанды есіңнен шығармаған!

Эпилог немесе шамырқану

Қоя алмайсың жасырып тауды қармен. Халықта – тау...

Айтыспан дау құмармен. Митингімен бір ғана не істемексің? Не болмаса...

Қаптаған қаулылармен?!

Біз – қазақпыз,

Қанша рет күйрегенбіз! Көп болғанбыз, Біртіндеп сирегенбіз.

Егемендік алдық деп желікпелік, Жартыкешпіз,

Əлі біз ширек елміз.

Ұмытқан жөн баяғы алыс дауды. Көгертіп бақ Торғайды, Маңғыстауды.

Кейбір қазақ кеткен жоқ қалалық боп, Бірақ ұмытып үлгерді мал ұстауды.

Еске салар күзгі аспан, Қысқы аспанды

Жуу керек көңілін ыс басқанды. Тірлігі үшін халықтың,

Бірлігі үшін

Қою керек өзара ұстасқанды!

Мүмкін емес жақсының зарды ұқпауы. Керек ердің қарлықпау, барлықпауы.

Жек көрсе де бір-бірін басын қоссын Болсын деген қазаққа барлық қауым!

Ұлы тойдың түбінде болары қақ: Тұғырына жеңістің қонар ұрпақ. Бірақ оған жетпейміз тұра алмасақ Мүмкіндіктің өзінен жоғарырақ!

Көзіңді сал:

Кеппеген қанды іздерге.

Ұрпақ керек, бауырым, балдыз дерге. Жоғалмайды көп халық көптігімен, Мықты болмай болмайды ал біздерге!

Айналдырма еліңнің құтын уға, Барыңды бер халыққа тұтынуға. Қандай ойын болса да

Бұдан былай

Бір қазақтың қақы жоқ ұтылуға!

Болмайды енді бір қадам шегінуге! Қол жаюға басқаға,

Емінуге.

Қандай күрес болса да Бұдан былай

Бір қазақтың қақы жоқ жеңілуге!

Мəз болып қалсын ісіңе ырымшыл ел, Алынбаған біздерден бұрын шідер.

Боксер болсаң ұрып жық Мұхамбетті! Ал жарыссаң – бəйгеден бірінші кел!

Көрдік біздер біразын топалаңның. Авторымыз қайғылы,

Қапалы əннің.

Қанағат қып ұйқысын бір кісінің, Жасау керек жұмысын екі адамның!

Ұрпағымның өмірден көп алары, Жасалуда жақсылық жобалары. Егер жаның еліңе ашымаса, Қазақ болмай пəтшағар,

Жоғал əрі!

Десең егер шынымен шынығалық, Артық етті тастайсың сылып алып. Ұлы мақсат қоймасақ алдымызға, Бола алмаймыз ешқашан ұлы халық!

Ел мен халық оп-оңай өсіп пе еді! Отыруға болмайды тосып тегі.

Елдің қамын, Жер қамын, Кəрі түгіл,

Ойлау керек сəбилер бесіктегі!

Кетпеу керек бетімен бала лағып, Кетпеу керек сағыммен далаң ағып. Елдің қамын,

Ер қамын ойлау керек

Əйелдер де отырған бала бағып!

Біздің халық айтысқа мұқтаж-ақ па?! Айтыс онда басқамен!

Бұқпа! Жатпа!

Бір қазаққа жақсылық жасау керек Түк билігі қолында жоқ, қазақ та!

Құқың бар ма еліңді елім дерге?! Құқың болса,

Бір дəнін тегін берме!

Неге бірақ өздерін өзі шектеп, Азайтып жүр тууды келіндер де!

Кімге қажет көкірек, Астамдығың?!

Өтіп жатыр ауыр кез бастан бүгін.

Үйленбеуің, ей жігіт, отызыңда –

Қазағыңа жасаған қастандығың!

Жек көреді аймалап құшқанды кім?! Сүйген күнің –

Құс болып ұшқан күнің. Тұрмыс құрмай қартаю, Қарындасым,

Ол да еліңе жасаған дұшпандығың!

Асқақтама болдым деп жаста көркем! Ақыл тоқтат!

Сəл басыл, асқан еркем!

Жақсы əйел боп тумайды қыздар бірден, Табыскер боп тумайды бастан еркек!

Басқара алмас, Ел түгіл, Бөлімшені

Толып жатыр жалқауың, Еріншегің.

Өзің қандай болсаң, беу, азаматым, Сондай болмақ түбінде келіншегің!

Білем! Білем! Сертінен тайғандарға

Шын өкпелі Шолпандар, Аймандар да!

Бірақ, бірақ... Сыйлаған келіншегін Біздер түгіл,

Мұхамбет пайғамбар да!

Керегі жоқ тірлікті балағаттап. Ауылдарда,

Қалада, Рабатта

Махаббатқа мас болып жанұясы, Жүру керек аулада бала қаптап!

Көзіңді сал:

Кеппеген қанды іздерге. Ұрпақ керек:

Бауырым, Балдыз дерге.

Жоғалмайды көп халық көптігімен, Мықты болмай болмайды ал біздерге!

Емес маған қызықты өмір бөтен, Елім жайлы жырымды дəуірлетем. Бірі темір,

Бірі құм, Бірі цемент

Жасау керек қазақтан темірбетон!

КОСМОНАВТ МОНОЛОГЫ

Ұшарда

Жанынан бұрқылдаған күй тынбастан, Қара Жер, қасиетті ұйқымды ашқан.

Мен сенің босағаңнан ұзақ барам, Суырып қырманымды сиқырлы аспан.

Жасампаз арманыңнан жаралып ем, Қойныңа талай аңсап оралып ем,

Қош боп тұр көріскенше, о туған Жер, Тағы да алыс самғап барамын мен.

Дайынмын жұмсасаң да қайда дəйім, Қалайша бұрқ та сарқ қайнамаймын. Қош боп тұр, сырбаз ағам, сырлас інім, Қарлығаш қас қарындас, айналайын!

Бақыт пен бұйырды ғой талқы саған: Жаныңа айтсам бірақ қайғы салам, Сондықтан айтпай ұшып кетіп барам, Жылама естіп қалсаң байғұс анам.

Жан ана, жылай көрме, ардағым ем, Мен əуре құштарлықтың толғағымен. Ақ тілек, адал ниет сапарына

Көз жасты алып ұшудан қорқамын мен.

Мен сенің жастығың ем қуат алар, Мен сенің тасқының ем шуға толар. Қаһарман дəстүріңмен, дос тіліңмен Бере гөр ақ батаңды ұлы аталар.

Қоса гөр қолдан ұшқан ерге тілек, Майса бел, мақпал қырат келбеті көк. Алысқа ұзап кете алмаспын мен, Ақпасам табанымды жерге тіреп.

Қош боп тұр, қарағай мен көл өлкесі, Қария қарлы шыңдар көлеңкесі.

Қош боп тұр, ашаң жүзді қара бұрым, Қағылез қайыңдардың желең төсі...

Жан сəулем, жаңарыңда жазғы арай бар, Аңсатар арамызды азғана айлар.

Мен сүңгіп кеткен жақтың ақ бұлтына Қадаған кірпігіңді қозғамай қал.

Күт мені бал-шырыннан гүлден күткен, Күт мені шұғыладан күннен күткен.

Мен саған ақ жаныммен жақын келдім, Қара Жер, қашықтықты білгендіктен!

Мен сенде үлбіреген жас бақ едім, Түбінде үнсіз жатқан аспан едім. Жолымда жолдасым жоқ жол сілтейтін, Көз таныс жұлдыздардан басқа менің.

Демессің айтып тұр-ау қорқыныштан, Сəтімді ризалықпен толқып ұшқан.

Күшті екен махаббат пен сендік сенім Жердегі ұлан-ғайыр тартылыстан.

Алдымда бозала таң, батпаған ай, Қаймағы алынбаған аппақ арай. Мен солай ағып барам

Иə, кəдімгі

Найзағай шатырлайтын жаққа қарай.

Мен саған оралармын ізгілікпен, –

Мен саған оралармын қыз қылықпен.

Адамзат арманыңа ұшып шықтым, Қиялды тұңғиыққа жүздіріп мен.

Мен сенің ертеңіңе ара тұрып, Өтермін көк күмбезін дара тіліп. Қара Жер, қасиетті толассыз Жер, Тұратын жоқтан бар боп жаратылып.

Көтерілу

Зымырап көтерілді жерден денем, Көз алдым көк өзендер көлбеңдеген. Сан ғасыр жол сұраған керуендерден О, сəлем, заңғар таулар мен көрмеген.

О, сəлем, қатпар-қатпар қиял шыңдар, Биіктікті енді маған қиярсыңдар.

Сыймаған қиялыма дүние едің

Тіпті енді құшағыма-ақ сиярсыңдар.

Жететін алдым қиян шуақталып, Жетілткен Жер барады шын-ақ қалып, Астымда табанымның көлдер жатыр Ымырттың терезесі сияқтанып.

Балбырап бақтар қалды ырғатылып, Қалтырап қақтар жатыр қырға тұнып. Жанымда аласапыран жалт ойнатып Мен барам жанарымды нұрға тігіп.

Қызығы неткен қыруар бұл шақтардың, Бояулар – бояуындай гүл шоқтардың. Мен барам шатырлатып көк күмбезін Астымен сатырлаған бұршақтардың.

Барамын өзеуреген өзге ағыспен,

Мың нұрды қозғай ішкен... қозғалыспен, Қош, сау бол, кірпік қақпай қарайтын күн, Құстардың қанатына қызғанышпен.

Мен де бір Прометей «от ұрлаған» Зулаймын жұлдыздарға жыпырлаған. Келемін киелі Жер шұғыласын ап, Дүние, томағаңды сыпыр маған.

Мен сенің нұрларыңмен таласымен, Мың жұлдыз артқа тастап əрі асамын. Кемемде келе жатыр кемеңгер Жер, Жетектеп қызыл тулы болашағын.

Құямын қуаттымен сарқырап бар, Кеудемнен күбірлеген толқын ап қал. Мен мəңгі сөнбес күнмін.

Ең болмаса

Бір рет шағылысып жарқырап қал.

Құямын қуатыммен бұрқылдап бар, Даусымды ең болмаса бір тыңдап қал. Шөл болса көктемеген бұлтымды ап қал, Сыр болсаң ашылмаған кілтімді ап қал.

Мінеки, қалды алыста балалығым, Қосуға қиял мен ой аралығын, Кеудемді тербеп қыруар барады ұғым, Көтеріп ұштым Жердің даналығын.

Десеңші ех, мен қанша алыстадым, Тұрсыңдар бəлкім күтіп таныс бағым, Сен болсаң туған Отан төсіндесің,

Мен болсам көз жетпейтін ғарыштамын.

Еткенде сезім – дүнием сыңсып өлең. Саған сан қарадым-ау сүйсіне мен, Масығып жатқан байтақ топырағым, Қаптаған қара ормандар исіменен.

Дір еттің жүрегім де, шымыр еттің, Аты да сен екен ғой құдыреттің.

Мен саған қайталанбас махаббат ем, Сен мені қайталанбас ғұмыр еттің.

Мен сенде жабығуды білмеген ем, Жарқырап ақ төсінде гүлдеген ем. Ризамын тағдыр егер

Қойыныңа

Оралуды жазбаған күнде де мен.

Көк төсінде

Құлағын күй арманның мың бұраумен Мен келем, əлі келем зымыраумен.

Оу сұмдық, төменде деп жүруші едім, Тұңғиық төбемде өскен шыңырау кең.

Мен əлі маздап келем, шаршамадым, Алуан түс сəулелерге қарсы ағамын. Əкеле жатырмын мен жұлдыздарға Желпіне Жерден ескен таң самалын.

Мен қазір сан аймақтан ағып ұштым, Мен қазір сан жұлдызбен шағылыстым. Көз алдым ғаламат от дүниесі,

Мартені көкірегім сағыныштың.

Бойымда құштарлықтың бай күші бар, Ойымда ризалық алғысы бар.

Көзімде Алабама болашағы, Жанымда Хиросима қайғысы бар.

Мен адал перзенті едім көп тілектің, Көп тілек құлпырсын деп көп гүл ектім. Елеуреп сан ояндым шырт ұйқымнан Қара Жер күңіренгенде оқтын-оқтын.

Жүректер қанша менде табыспаған, Дариға арман қанша қауышпаған!

Болды ғой қасірет даусы ғасырдың Қаралы үн Вьетнамнан дауыстаған.

Мұраттар қанша темір тор қамаған, Бұл да сыр, дүние, саған толғамаған. Жүр менің көкірегімде көздің жасы Алжирдің омырауынан сорғалаған.

Қашан да жанашырың болған едім, Көре алмай жүрген жандар сорлап елін. Күнəсіз даңқты өмірлер кісенделген Дəл қазір көз алдымда ол да менің.

Қарашы мынау əлем кеңістігін Таппайсың кеңістіктен кемістігін. Мен болсам, кең дүние құшағында, Тар пейлін ойлап барам Жер үстінің.

О, Адам, ақылсыз ба ек біз мұншалық, Қашанғы сүйретерміз тозған шарық. Сан рет бездірдік қой қонған бақты Бауырмал жүректерге тізгін салып.

Өр тұлғаң бар емес пе ед көктіреген, Өр кеудең қайда кеткен от тілеген.

Онсыз да аз ба сенің жүрегіңде, Борандар терезеңді тепкілеген!

Мен əлі алғаным жоқ тыныс-тыным, Жан-жаққа сеуіп келем нұр ұшқынын, Азамат тыныштығын қорғау үшін Ғаламның бұзып келем тыныштығын.

Қиырда

Барады бір күн мені бір күнге алып, Барады бір нұр мені бір нұрға алып. Қызарып қызыл ала моншағымен Алдымда аспан жатыр күмбір қағып.

Қиялын қызыл шұғла мүсіндеген, Əлі де қиқулаған күшінде өлең.

Көгілдір жер көк шыны секілді бір Келемін көк шынының ішінде мен!

Мен зулап əлі келем асығумен, Өртеніп сол баяғы ғашық умен. Қияға қызғалдақты қыр жетектеп, Жүз мəрте шұғыласынан ашылумен.

Мен – Жермін арман толы аңқылдаған,

Мен – Жермін мың сөніп, мың жарқылдаған. Біресе əлем менен əн тыңдаған,

Біресе дүние менен зар тыңдаған.

Мен – Жермін бармағы бал, бауыры – қан, Қасірет сорғалаған сауырынан.

Сан рет шөгіп қайта түрегелген Уақыттың ала сапыран дауылынан.

Мен – Жермін көз ашпаған кешірімнен, Мен – Жермін мың жанып, мың өшірілген. Жаңғырып сəн кетпеген дидарымнан, Мəңгілік əн кетпеген есігімнен.

Мен – Жермін қылыш кеспес, мылтық өтпес, Мен – Жермін жасаруға шын тілектес.

Кеудемде үзіліссіз үздік-создық Келеді керуен-керуен дүркіреп көш.

Мен – Жермін тіршілікке пана болған, Арқамда ауыр жүктен жара қалған, Тірнектеп жиғанымды аш көздікпен Қанқұмар талай ғасыр тонап алған.

Келемін бəріне де шыдам беріп, Азабын у да болса жұтам көніп. Əйтеуір ізгілікке ұя болып, Əйтеуір махаббатқа Отан болып.

Қираған сан қақпамды қайта құрдым, Тіршілік балапанын шайқадым мың. Сөндірмей келе жатыр ұшқынымды Мың болғыр мына байғұс əйтеуір Күн.

Сынса да талай мəрте төздім сағым, Көрсем де кей ұлымның озбыр шағын. Япырым-ау қашанғы мен күйіп өтем, Өзіме дұшпан болып өз құрсағым?

Теңіз жоқ тіршілікті сүйгенде мен, Əлі сол күмбірлеген күймен келем. Ұрпағым апаттардың қасірет-қаупін Неге бай тарихымнан үйренбеген!

...Десеңші ех, мен қанша алыстадым, Тұрсыңдар бəлкім күтіп таныс бағым. Сен болсаң туған Отан төсіндесің

Мен болсам көз жетпейтін ғарыштамын.

Сағындым, о туған Жер, даласы кең, Қайғысыз қауызында бал ашып ем. Мен сені ертеңіне алып барам, Самсаған жұлдыздардың арасымен.

Ырзалық лапылына толы денем, Келемін баба-қиял жолыменен. Төзермін қайғы болсаң оған-дағы Көрермін бақыт болсаң оны да мен.

Көрермін жазың бар ма, қысың бар ма, Ұмтылып мұратыңды құшып алға.

...Қырандар дəл осылай баули-тұғын Қияға балапанын ұшырарда.

Оралу

Кеткендей едім-ау мен көк түбіне, Жеткендей едім-ау мен жоқ түбіне,

Ақталды ақ мұратың о, Туған Жер, Сағаты оралудың соқты міне!

Қайтамын түкке де енді іркілместен, Шығарта көрме тағдыр жұртымды естен. Мың ғасыр патшалықтан жұлдыздарға Өмірім артық жерде бір күн кешкен.

Қайтамын түкке де енді бұрылмастан –

Гүлдерге қыруар дала қырын басқан.

...Төбемнен төніп тұрған еді-ау бұрын Мінекей көз жетпеске сырылды аспан.

Аналар аңсатар ма мұнша мені, Інінің сағындырды бір сəлемі.

Екен ғой сыңғырлаған сыбызғы орман Жарылмай жапырағынан тұрса əдемі.

Екен ғой шыңдарымен таулар əсем, Су сұлу боздап көшсе аруана сең, Сағыныш сабылдырды-ау ессіз мені. Тіршілік,

Неткен мұнша қарбалас ең!

Туған Жер, ризамын тұрсаң күтіп, Келтірмей жатыр толқу мұршамды түк. Мен саған салт ат мінген жолаушыдай, Келемін Құс Жолынан нұр шаңғытып.

Əлі көп ашылмаған қыраттар бар, Арнасы аршылмаған бұлақтар бар, Атпаған таң сияқты армандар бар, Аттанып оралмаған мұраттар бар.

Келемін баршасын да көріп-біліп, Ортасын кең дүниенің толықтырып. Сен мені бақытты еттің, аяулы Жер,

Жолымда жұлдызды аспан жолықтырып.

Мен əлі алғаным жоқ тыныс-тыным, Жан-жаққа сеуіп келем нұр ұшқынын, Адамзат тыныштығын қорғау үшін, Ғаламның бұзып келем тыныштығын!

ҚЫШ КІТАП

Бірінші қылмыс

 Ақша қарда қорғансыз-ақ бол адам!

Зəйтүн өскен жасыл тоғай – дара бақ. Дара бақты əдемі ару аралап, Отырды да көлеңкеде

Жеңімен Сүртті бетін,

Көз жасы еді ол, Қарама.

І

...Қола дəуір əңгімесі баяғы:

Нағыз былшыл, жоқ басы мен аяғы. Перс деген құлы болды Шамхаттың – Ол – храмның жезөкше бір саяғы.

Танаиса даласынан ілкіде

Ызғарлы жел соқты-дағы бір кілең, Іштөренің храмына лап қойды Жауынгерлер қолаңсасы мүңкіген.

Тиді əйелге қойға тиген бөрідей,

Дал-дұл болды талшыбықтай біреуін Ұстап еді,

Екен жаны сірідей.

Қашырамын деп келсе де құтыңды, Бүтін сақтап қалды ару бүтінді.

Іздемей-ақ өткел тапқан адамға ол Асыл тас пен алтын беріп құтылды.

ІІ

Парсы қайтті?

Шыдау бұған оңай ма? Арашаға жүгірмеді алайда.

Дулатқа да көтермеді қылышын, Ол асықты киелі көк тоғайға.

Одан мұндай əрекетті кім күтті. Тас түбінен өзіне көр үңгіпті.

Содан кейін

Көне қола қанжарын Қабырғаның арасына сүңгітті.

Шамхат болса соның бəрін көріпті. Сүйретіліп жетіпті де

Өлікті – Сүйіктісін Жерлепті өзі, Мықты ғой

Ассирия арулары көрікті!

ІІІ

Ішбақамыз тірі жан жоқ қасында Сол аруды байқап қалды расында. Отыр екен дефненің1 түбінде ол,

Гүл жамылған жас қабірдің басында.

«Жанға тиме жанындағы өліктің» Депті скифтер

Жəне тимей келіпті. Көрмей оны қалмады хан, Көрген соң

Кете алмады,

Одан бетер желікті.

1 Дефне – лавр ағашы.

ІV

Көз жұмулы, Иығында тау қайғы,

Желкесінде қою шашы аунайды. Сол күйінде тəн құдайы,

Яки

Тəңірия Іштөреден аумайды.

Ассирия. Тапа-тал түс. Ойлы аспан. Бал арасы гүлге қонып жайғасқан. Скифтердің табанының астында Үнсіз-түнсіз тоқ қалалар май басқан.

Қырғыннан соң əлем іштей күрсініп, Дем алғандай қылп етпестен тұр сұлық. Құмарлықтың арғымағы арындап, Солқылдайды шеке тамыр – тіршілік.

Гүл құмартқан бал арадай сабылып, Ұмтылды хан,

Ұмтылды хан қағынып.

Бал араның көлеңкесін сезгеннен Түнерді де

Қалды əлгі гүл жабылып.

Бал арасы туралы елік сөйлейді

Жел жұлқылап жауқазынның желегін, Бір қышқылтым жұпар сезіп келемін. Есі кетіп ұмтылғанда

Теңселді

Астында гүл түк-түк болған дененің.

Тыныштыққа қойны толы бақтардың, Зыңылдайды жез сауыты көкнəрдің. Ызыңдайды бал арасы

Нəр берген

Қызғалдақтың көп күнəсін жоқтар кім?!

О, Ішбақа,

Қайнар сезім қазаны. Оған сенбе,

Араға сен жазалы. Жаныңды сол шаққан кезде Баяғы

Уға айналар бал сезімнің азабы.

V

Шамхат шерлі шайқалғандай тұнығы. Сүймегенмен күйдіреді бұл үміт:

«Мүмкін маған көзі түсер Сол сəтте

Ғашық болар, Өліп-өшер, Соны күт!»

Дарақылық.

Керегі жоқ құмартып.

Бар пəлеміз көрінеді мұнартып. Байқасын деп тілей көрме, Қайтесің –

Көргенінен көрмегені көп артық.

Гүл мен тəнқұмарлықтың көк шыбыны

арасындағы əңгіме

    • Ұятсыз бал сұрамайды жасыңды, Ə дегеннен айналдырар басыңды. Ал мен гүлмін

Нұр сəуледен жаралған,

Демек күннен алған бүкіл асылды.

Мен шырынмын, Мендегінің бəрі өзге.

Бал боп əлі құйылмаған кəрезге.

Бал ғажап қой

Қиып түсер қылыштай,

Кейде бірақ ұқсайды ол мерезге.

Иə, гүлмін.

Қауіпті жер бұл ара.

Маған қонған ажал табар шінара. Батсын шыбын құмарлықтың балына, Шыбын емес,

Келмек маған ұлы Ара.

Шалғындағы жапырақ пен шөп егіз. Осыларды тіліменен ала өгіз Балшарапқа су қосқандай

Қосып жеп,

Гүлге жақын келіп қалды, Елеңіз.

...Ал шыбынның не дегені беймəлім!

VІІ

      • Бір өзіңді, – деді хан бір ойқастап, – Аяқтарды тіреп қойып қой тасқа, Көрсек дейміз,

Сыңғырласын жер-төсек

Сияқты бір сынған шыны айқаста.

Елік енді Ассирия бұқасы, яки Іштөре тəңірияның ашынасы туралы айтады

Мен өзіңнен көз ала алмай қалдым да, Бəрін ұмытып қипақтадым алдыңда. Мені əкелген құштарлықтың бұқасы, Неге бізге аунамасқа шалғында?!

Жыр моншағы от құшағын жая ма, Құмарлықтан бас тарта алман саяда. Сыңғырлайды ұйқастардың шашбауы, Бізге неге жолықпасқа маяда.

Құштарлықтың бұқасы ғой Есіме

Сені салған,

Бақтағы гүл – несібе,

Майлы сүтін аямайды кокостар, Жолай алар емеспін мен төсіңе.

VІІІ

Шамхат кетті ұятына сүйеніп, Екі көзі – сырдың екі тиегі: Жанып тұрған екі үлкен шар, Кірпіктер –

Соны құшқан қоңыздардай киелі.

Қара жерге тиер-тимес өкшесі! (Басқалар да солай басып өтсеші!) Бұлт-бұлт етіп

Бір-екі пұт алтындай

Көздің құртын оятады бөксесі.

Отқа сенген кездерде бір қысталаң, Бейшара құл,

Есекпен бір қыстаған Терлегенде

Ыстық суға жуғандай Бұрымдарды уыстап бір ұстаған.

Жатқан кезде сипап оның сауырын Өңешіне көз жүгіртіп,

Бауырым,

Қараңғыда көре білген Арудың

Қуанышты бүлкілдеген бауырын,

Ажал оғы қадалғанда төсіне Үн шығармай –

Төзім емейосы не?! –

Қайтарғыш ер,

Тойтарғыш қыз –

Тайпасын

Түгелімен түсірген тез есіне

Қаһарман құл,

Білем саған жақпасын:

«Келгенде олар кекжеңдетіп ат басын, Ару ерді қоздырып бір

Нəпсінің

Айқара ашып тастағанын қақпасын».

Бұл Ішбақа бір саспаған майданда Ерді аруға,

Моп-момақан қойдан да.

Бір аттаған екі аттайды, əрине, Тоқта, батыр,

Тоқта, батыр, ойлан да!

Жоқ, болмады. Үшінші рет аттады. Төртінші рет, Бесінші рет,..

Қап! Тағы!

Сегізінші қадамын ел айтады Ең бірінші қадамы деп бақтағы.

Митыңдаған есекке көз салдың ба? Салған жоқсың,

Салған болсаң, қал мұнда. Тұрады ылғи арындаған арғымақ

Жалынды ердің жанарының алдында.

Бұйрық беріп арғымаққа тақыммен, Құйғытқанға не жетеді!!!

Қатынмен...

Бұл өмірде асқан сұмдық жоқ енді Мына жайтқа куə болған сəтіңнен!

Келеді ол аттай тұсау салынған. Қорамсағы,

Дулығасы алынған Өзіне-өзі разы емес, Қасқырдай

Қошқардан бір тұсақ сұрап жалынған.

Барады ару айы туған оңынан Жұпар шашып бұрымынан, Қолынан.

Сүмірейіп келеді еріп батырың Сайгүліксіз

Жезөкшенің соңынан...

Айыптау

 Найзаға шаншып жоғары көтергенде арғы атамыз Кене- Сарының айқайлап айтқаны:

«Ішқозылар, еңселі де иықты, Мен олардан найза бойы биікпін!

Жүрмеңіздер жауға тұқым қалдырып, Өз ұрпағың кетер онда қаңғырып!» Хан қыздарын қызықтаса ол аймалап, Батыр скиф қаптар еді айнала!

Ол өзі де біраз тірі жүрер-ді, Қаһарлы да, қайратты да, жігерлі, Мұндай сөзге елтімеді ол бірақ, Өлген артық жүргеннен де болбырап! Шамырқанып, ұстарасын үшкіріп, Тастады тез өзін өзі піштіріп!

Қалды сақтап ол осылай тайпасын, Ал сен, ханым, басқа əңгіме айтасың! Сен дайынсың абыройыңды ашуға, Тірлік үшін ұрығыңды шашуға!

Екінші қылмыс

Ақша қарда қорғансыз-ақ

бол адам!

І

Сөйтіп Ішқұз тайпасының көсемі Ер боп шықпай,

Ез боп шықты деседі. Шамхат бұрын Пұтханада болыпты

Абыздардың тулағы мен төсегі.

Қиқулатып келгенше ерлер көптеген Ол Шамхаттың құшағы аз-ау өтпеген. Қара сақал,

Бурыл сақал, Ақ сақал –

Бір бура жоқ оған, сірə, шөкпеген.

Енді шулап ер Дулаттың құлағы, Сыртынан жұрт əбден мазақ қылады. Дүниенің бар керуені жүк артқан Шамхаттың кеп ауласына құлады.

Ашық кезде Ассирия аспаны Дулат өзі ойдан жүдей бастады.

Қолға түскен Эллин мен Чин байлығын Шамхатқа əкеп үйіп-төгіп тастады.

Қарап тұрсаң,

Бұл байлықта жоқ есеп.

Сол байлыққа Іштөрені бөлесе, Нағыз сұлу

Құштарлықтың Құдайы Разы боп қалар еді он есе.

Оған берген сыйлық зая кетпейді. Кеуде қандай,

Тақым қандай! Кеппейді!

Қосар болсаң алпыс ару бөксесін Оның жалғыз бөксесіне жетпейді! Ішбақаңыз қалай танған есінен?! Күйінесің оған, ақын, несіне!

Шамхат анау үлестірген байлықты Алба-жұлба қайыршылар көшіне.

Қарашы сол шашып жатқан затына, Бəрі лайық асыл тастар атына: Ыдыс-аяқ,

Айна, Шамдан, Иіс су

Бүрке-тұғын қолтығына, Шатына!

Не маңызды: аса қымбат мүлік пе? Тобыр ма əлде мəз болған сол бүлікке? Соның бəрін суреттеп жатам деп, Əлдекімнің күлкісіне ілікпе!

Одан да сен қаламыңды тасқа шап, Ақын ойын баяндап бір басқаша: Аса сирек оқиғалар сен жазған

Ұмытылмайтын болсын əсте ешқашан!

Ұнаған хан ұрпағына келешек Айтар едім бақытты деп он есе. Өз сөзімен жеткізсін жұрт басқаға Менің жырым көкке лайық, Елесе.

Жат тағдырды Дүрілдеген кезінде Түсініп бір,

Сынға түсші өзің де! Менің əлім келер емес, Оқырман,

Алып қашқан мынау асау сезімге.

ІІ

Ұлы нəрсе айту үшін Алдымен

Арамшөпті тазалап ал шалғымен. Қалайсың сен жазушымен ішмерез? Оны бүгу –

Шын ұят деп қалдым мен.

Ондайларға еліктеме отырып. Ішбақаның бар бағасын кетіріп, Қызыл сөздің киіндіріп ескісін Алтын үшін

Соғады олар өтірік.

Жетті ғасыр жазуы бар тас артып. Қосу керек соларды енді жасартып. Сол жазуды бұзғандардың

Еркекке

Артын тосқан бозбаладан несі артық?!

Тап осындай

Көтен ақын өткен жол. Ішбақаның ырысын да төккен сол.

Ештеңе емес қол сұққаны байлыққа, Əсемдіктің түбіне де жеткен сол.

      • Оңбаған ит!

... ... ... ... ... ... ... . .

      • Міне, осындай жауызың

Шын ақынға үргізбе, оны, нағыз ұл!

«Шошқа!» дер ем мен оларға баттитып, Бармайды оған сөз сыйлайтын ауызым.

ІІІ

Хан өзінің түсіп алды соңына. Ызаменен

Дегендей бір «Соны ма!» Жоғалтып ап тапты өзін Базардан

Кірген кезде

Қара халық тобына.

Өзіңді өзің көргің келмеу бір басқа Қинай берді ол шыбын жанын құр босқа. Жолықты оған мысырлықтар,

Иудейлер,

Эллиндіктер тұла бойын жүн басқан.

Өзіне-өзі солар болып үңілді. Жəне олардың жанарына жүгінді. Ұйқы қалды.

Күлкі қалды жайына, Істеместі істеп жаннан түңілді.

Ойлар. Ойлар ойнақ салып басында, Мазаны алды,

Ағартты əбден шашын да. Ол ойларын əлдиледі,

Ал олар

Шекесіне тас боп ұрды, расында.

Ойлар, солай кеткен əбден тайраңдап Бірі өксіп,

Бірі сөзге қайран ғап,

Жай күндері көмей жыртып біреуі, Ал біреуі түнеп жүрді мейрамда.

Бірі тесіп,

Тас төбеден бұрғылап.

Алтын таспен маңдайынан ұрғылап, Тауып кел деп,

Жіберді ол Дулатты

Даналық деп аталатын бір бұлақ.

ІV

Арем. Базар.

Күн балқытқан қой тасты. Бір-екі ми

Айқасудай айқасты.

Бірі үндіс А-брахм сидиған Жас болса да

Ағартпаған жай басты.

Баз кешкенде Тереңдеп ой өрісі

Əжімденіп кете-тұғын терісі. Аппақ бордай ағарып ол Тазарып,

Жоғалатын пенделіктің перісі.

Ойын сүзіп парасаты елекпен, Ақыл атты қияметтен ол өткен. Ол толғанса,

Базар үнсіз тынатын,

Ақиқатты сезінгендей кенеттен.

Брахм-А.

Ол иудей болатын.

Базарменен шығарған-ды ол атын. Ас ішпейтін

Оның қунақ тұлғасы

Құдай жайлы ойдан азық алатын.

Қажытқандай оны ұйқысыз талай түн. Ол адамға мұңая бір қарайтын.

Өзіне-өзі үңілгенді ұнатпай, Елсіз шөлге безгеніңді қалайтын.

Қалайтын ол қиындықпен озғанды. Хайуандармен араласып тозғанды. Сөйтіп қана азық тауып,

Тер төгіп,

Ұнататын шөлде құдық қазғанды.

Талма түсте төбесінен күн өткен Пұл етпестің барлығын ол пұл еткен. Соған қарап

Бүкіл базар тынатын

Ақиқатты сезінгендей кенеттен.

V

Келді Дулат дедектетіп екеуін.

Біліп қойсын ханның қандай екенін. Мелшиді олар

Құйып берген шараптың Өзіне де жақындамай екі елі.

Ал қызыл шай кеселерге құюлы. Бесті қымыз зіркілдетер миыңды. Неше түрлі жайпақ табақ,

Қыш табақ

Құрма менен баданыңа үюлі.

Əмірші отыр саясында қалқаның, Төрт бұрышты көлеңкеде жел қағып. Бейшаралар күн астында тізерлеп Əлі де тұр,

Көресің бе жалтағын.

    • Данышпандар,

Ой кернеген кеудесін,

Жұбатыңдар жердің мендей пендесін. Таңның қызыл шапағындай

Түнекке

Түсіріңдер парасаттың сəулесін.

Барады өтіп мына тірлік күйігі. Айтыңдаршы,

Неде өмірдің түйіні?! Сендерсіңдер – абыздары базардың Ақыл-ойдың шыққан нағыз биігі.

Бұрын тегін тыңдаушы едім ақынды. Енді ақшама сатып алам ақылды.

Дастарқанға отырғызып сыйлаймын Менен кеңес аямайтын жақынды.

Қанатты сөз жарып шыққан қауызды Самғасын бір аспанында ауыздың.

Қолымдағы мынау алмас халуа Алақанға бал шырынын тамызды.

Хан сарайда болған кезде той тағы, Қандай адам асыл өлең айтады.

Сол адамың алтын асап кəдімгі, Аузы толған алтынменен қайтады.

Ыдыстағы мынау бадам, Құрманы

Жеміс деме,

Бар басқаша бір мəні.

Қарай-тұғын болсаңыздар дұрыстап, Нағыз алтын дастарқанда тұрғаны.

Ал палауда,

Адам болса қабылдар, Алмас та бар,

Інжу де бар, Лағыл бар.

Ал кəнекей терең ойға қол салып, Бір алтын сөз,

Бір асыл сөз табыңдар!

Бұл əңгіме неге барып саяды Хан көрсетті тақырыбын баяғы. Қымыз ішіп,

Күңкілдесіп өзара

Күзетшілер суға малды аяғын.

Үндіс кетті ұзақ ойға беріліп. Түк байқамай,

Күбірлейді еріні.

Бұтына оның илеу салып құмырсқа, Тұла бойын шөп басқандай көрінді.

Айналасы – куəгері, Айғағы.

Бірте-бірте əулиеге айналып, Оның анау олпы-солпы денесі Көңілінің кіршіксіз бір қаймағы.

Азаптады күзетшіні шетінен Алдаспанмен ет кескендей етінен. Қатып қалды қымызы жоқ кеселер Қарай алмай адамдықтың бетіне.

А-брахм солай терең бойлады. Өмір атты бір опасыз тойдағы Ол адамның нəпсісі мен Өзінің

Қанағатсыз құлқынын да ойлады.

Ол өкінді

Көмейінің күңгірлеп

Айнала алмай қалғанына үңгірге. Тақуалық тірлігімен

Аузына

Толатындай дəм салмапты ол бір де.

Ауыз қайтсін

Оған түк те бермесе,

Үзім наннан басқа түк те көрмесе. Сыймайды енді сəбидің де саусағы. Сəби саусақ,

Алмас түгіл бір кесек.

О аш ауыз, ұя салған өрмекші. Өрмекшінің өзі аштан өлмекші. Ал иудей пайғамбардың ауызы

Не салсаң да бəрін жалмап бермекші.

Сол иудей термен жуып маңдайын, Жалап қойды құрғап кеткен таңдайын. Осы кезде брахм-А, апыр-ай,

Кешті бастан дейсің ойдың қандайын:

«Құдай əбден сенген қуат-күшіне Əділетсіз үлкенге де,

Кішіге.

Сығырайған көздің өзі сыйғызар Дəу үндісті,

Нар түйені ішіне.

Құлақтың да көрген жоқпын тарлығын. Елдің зарын,

Əміршінің жарлығын, Су сылдырын, Жапырақтың сыбдырын, Шылпылды да – Сыйғызады барлығын.

О, Жасаған!

Құлақ пенен көзіңді Өзің ал да,

Тыңдашы бір сөзімді. Айдаһардың, Арыстанның аузы емес,

Басқа ауыз бер Жұтатындай өзіңді!

Сөйтер болсаң,

Шыққан күннің шақшиып

Астында мен тұрмас едім қақшиып. Шақырмас-ты

Дəммен сауда жасайтын Саудагерді

Шөлдің селдір ақ шиі.

Қорқыта алмас бала саны Жан саны.

Скиф, Үндіс...

Барлығын да қарсы алып Отырар ем суға малып аяқты,

Мылжыңыңды тыңдап сенің тамсанып.

О, Жасаған!

Қаққан қанат көмейде

Ілінді кеп күрек тіске кенейдей.

Хан құлағын қаншалықты түргенмен, Үн шықпады,

Бір ауыз сөз демей ме?!

    • Дулат, – деді тұғырынан хан тұрып, –

Көзін, Миын,

Құлақтарын һəм түрік Тойдыр алтын сыңғырына, Данышпан –

Бермес асыл –

Жүрген ұры қаңғырып.

Қалың ойға батыңыздар!..

Кемеңгер жайында бар мынандай бір өлеңдер: Тиімді емес ақындар мен абызға

Сөздер үлкен,

Көмейім тар, Ауызға Сыймайды олар,

Керісінше болса егер

Ол, əрине, тиімдірек жауызға!

VІІ

Бір үнсіздік айналасын қоршаған Қорқытады,

Хан кəдімгі шаршаған.

Ол Дулатты тыңдағысы келмейді, Басқасы да Дулатпенен бір шама.

Күзетшілер батырындай ертектің Əн салады,

Дауыстары бір текті: Сескенбеңдер билігінен дананың, Сескеніңдер билігінен еркектің.

Соғыс салған тыртықтары таспаша Əжімнен ер қорықпайды ешқашан. Бізді əйелдер сүйген жоқ қой Қыртыссыз

Маңдай үшін. Сүйді, сірə басқаша.

Көресің бе толқыған шаш, Жалымды.

Жез дулығам күн нұрына шағылды. Ажарыма түссе содан көлеңке, Болат найзам түршіктірер жаныңды.

Əтектердей Сақал-мұртсыз – Көсеміз.

Құмарлыққа толы сезім-кесеміз. Біз тағдырдан,

Ару бізден қашқанмен Əйелдерде кеткен жоқ-ау есеміз.

Нұр мен түнек шағылысқан Бұ заман

Біз мығымбыз, Біз əділміз,

Біз аман.

Даналықтың үнсіздігі ортаға ап, Қорқытады оны мына ұзақ əн.

VІІІ

Мінген атын желіктіріп ұрғанша... Қызылбастар көшесінде тұрған шал Күн көрем деп құдық қазды бағында, Сол құдықта жатыр екен сыр қанша!

Осы қартқа келді де хан, Қысқасы,

Былай деді,

Мынау соның нұсқасы:

    • О, қызылбас, Қарт болсаң да Махаббат

Мəселесін көп білесің, Ұстасың.

Құпиясын қызықтыру, Арбаудың

Айтып берші,

Емі бар ма арнаулы.

Жомарттығым сілкіндірер жер бетін, Бəрін берем,

Білсең молдан қармауды.

...Қызылбастың ұстап жүрген құяңы,

Бас иді де

(Аз ба аурудың зияны?!)

Мелшиді де қалды еңкейген күйінде, Əлі де тұр

Қимылдамай тұяғы.

Пəс жазушы былай деген бұл жайлы: Мен түсіндім ақиқатты,

Хал-жайды.

Былай демек болса керек қызылбас

«Шира, ханым, Ұқпайсың ба аужайды?!

Тек жалынсаң, Жалбарынсаң ұтасың. Түсер қолға сонда жартың, Тұтасың.

Мəнсіз, бірақ əдемі сөз, Арудың

Қалай-солай сыпырады лыпасын.

Арыстанның ұрғашысын Бір күні

Түсіреді сондай сөзбен жыр ғылып. Бір еңкейсең,

Бүкір бола қалмайсың.

... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Отыр екен Дулат қандай сыр бүгіп?!»

Үшінші қылмыс

 Өлген соң да өз елі Қалай өмір сүретінін сезеді

І

«Мойымасын құрыш жаны достардың. Қылышына қылыш жаны қастардың! Көлеңкеден жақсы шатыр болмаған.

Ауыздағы қызыл тілім – оңбаған. О, Тəңірім, жұлып ал да

Құлақ бер!

Ал сотқар тіл –

Керек емес ол маған.

Найзаларға найзалар кеп тоғысты. Қылыштарға қылыштар кеп болысты. Арғымақтар билеп берді,

Айқай-шу

Алағызба мейрамында соғыстың.

Түтіндегі қара түннің желегі Аяғыңа оратыла береді.

Мойымасын құрыш жаны достардың, Қылышына қылыш жаны қастардың! Ішбақа хан, қай жақ саған керегі?»

Кеудесінен кері теуіп санасы, Желкесінен жел итерді таласып.

«Бəрі есімде...» дей береді, Дегізген

Желкесінен итерген жел шамасы.

«Қандай қорлық ерлік үшін туғанға Кісен салып,

Құлдыққа оны қуғанда» –

Дауыл өшті, Əлеміне арудың Кіре бере

Душар болды ол думанға.

Думен емес, ағат айттым, той да емес. Көрінбейді қанжарласар онда егес.

Онда қадақ қағыстырмас, яки Қызыл күрең шарапқа да шөлдемес.

Шаттықта жоқ түсе-тұғын араша. Кінəлі жоқ,

Мастар да жоқ –

Тамаша!

Тост айтушы көрінбейді, Жалғыз-ақ

Аппақ болып ару жатыр оңаша.

ІІ

Жатқан ару түкпірінде бөлменің, Алагеуім.

Байқалмайды келгенің.

Өрмекшінің торын іздеп бір шыбын, Өзі тілеп жүр өзіне өлгенін.

Сəуле тілі саңылаудан сұғына Қадалыпты қос балтырдың жығына. Кез келген жан ойлар еді

Сол тəн деп

Көк аспанға шашып жатқан шұғыла.

Мынау ыстық сүйегіңнен өткендей. Маңдай тері суығанда,

Кепкенде Екі көзі Болды

Нұрға малынған

Ақ жамбыны – аппақ тəнді өпкендей.

Екі өкпесін қолына алып жеткенде Шыдай алмай іштен шыққан от демге Сиқыр сөзбен қалың елді көтерген Былай деді.

...Дей алатын жоқ пенде.

ІІІ

Көзбен емес, Тəніменен қарар ма!

Айналған ет сүт кернеген анарға. Аралықты көзімен ер жалайды.

Жалар еңіз,

Ондай жағдай болар ма!

Өзін-өзі тұншықтырып Қысылды.

Машық керек ұстау үшін құсыңды. Құлақ шелін үзіп алма аңша ұлып, Ызыңмен-ақ тындырарсың ісіңді.

Сонда ғана ол тəтті ұйқысын бөлмейді. Ептеп басып тіптен жақын кел мейлі. Сонда ғана дірілдеген денесі Жанарыңды лəззатпен емдейді.

Ол көмейін

Оймен тербеп алдайды. Тісін қайрап,

Аузын жаба алмайды.

    • Ердің ісін маған тапсыр, О, Шамхат!

Бір еңкейген

Бүкір бола қалмайды.

ІV

Осы сөзден

Басқан тас та еңсені Оянар-ды,

Оянбаса теңселіп Кетер еді,

Сөз теріні сыпырды,

Сезді сұлу содан сөздің семсерін.

Зат, символды тұтастырды Сол тұста

Рух түсте ажырайды болмыстан. Күн шықпады,

Дəні шықты бадамның

Санасында қалқып шыққан лотостан.

Кітапкердің қаламы өткір қару-ды. Содан тасқа таңба түсті арынды.

Ұшып кетті көлеңкесі ұйқының, Із қалдырмай денесіне арудың.

      • Су əперші! – деген кезде ес кетті. Созғандай боп жаңа жонған ескекті, Көздің жауын ала-тұғын білекпен Көрсетті ол сусын толы кеспекті.

Сөйтті де ол көтерілді керіле. Ол ожаумен су əперді періге. Суға келген ақ маралға

Ішіп-жеп

Арғы беттен қарап тұрды бөрілер.

Ішіп болып,

Сəл қысылып қымтанды,

      • Тура айтайын,

Қойып былай бұлтаңды. Келешегін кешірмейді Бүгінім

Қалауынша өткізбесе бұл таңды.

Туғаннан-ақ біз сияқты қасқалар Жылап-сықтап,

Көздерінен жас тамар.

Мен басқаның лəззатына туғанмын, Не істемекпін

Болмаса сол басқалар?!

Мен бір сəттік, Сен шексізсің, Сəндісің.

Шумерлердің кітабындай мəңгісің. Неге керек сен сияқты алыпқа

Мен сияқты тышқанменен аңдысып?!

Маған ауыр

От сезімнің қарыған Білімдіге ілтифат та дарыған.

Сауаттыға ғасыр сыйлап əр сөзің, Надандарды

Айырады барынан.

Кебенекпен бүркеп тұрсың тарыңды. Көк найзаң бар

Талдыратын қарыңды. Сенсең егер Абыройым жабатын Менің лыпам – Алақаны арымның.

Сен мықтысың Арқасында қарудың. Бүкіл əлем

Егіндей бір орулы: Табаныңда жатты сенің, Ендеше

Қызығын көр кез келген бір арудың.

Қаруыңның беті сондай қарқынды. Тау боп баспа індей шама-шарқымды. Маған титтей мұрсат берші сүюге Мезгілінен бұрын өлген марқұмды.

Сенің үшін Рақаттың төсегі Болу – арман, Сорым бірақ бес елі. Бұза алмаймын

Менің Шамаш Құдайға

Беріп қойған ант-сертімді кешегі!

V

Сен кəрісің, – деді Шамхат, –

Сен осы

Тəңіріңе –

Найзағайға сенесің.

Быт-шыт қылса соның бəрін –

Жөн басқа,

Ұятсыздың қарай гөр сен дəмесін!

Сонда ғана Жалаңаш төс, Зат асыл...

Арманыңды аймалап бір жатасың. Шамашқа сен,

Сенсең егер Шамашқа, Бəрін берем,

Рақатқа батасың!

Құштарлықтың сыбызғысын Бармағым

Басып,

Саған Іштар сөзін арнадым.

Əр сəт сайын өліп, қайта тіріліп, Шамашқа сен –

Осы менің арманым.

Бəрін жеңжің,

Күңді жеңу қиын ба! Кəне! Кəне!

Құдіретке сиын да...

Тыныштығың қасқырдан да қатерлі. Кəне! Кəне!

Қандай ой бар миыңда?!

Төбемізде киіздей бұлт көлемді. Найзағаймен өрнектейді төбемді. Тəңірінің беті күйіп жатқандай, Жанып барам,

Қорға мені, Бол енді!

«О, Ішбақа,

Ақыл толы шақшаңа Үңілші бір, – деді Тəңір, – Соншама.

Құдайыңнан қымбат боп па сол жəлап! Маған алмай,

Сатып ал да ақшаға!

Мен өзіңді талай-талай сынағам. Тұрғызғанмын

Кездеріңде құлаған. Есіңді жи, жауынгерім, Қор болма.

Бұдан гөрі қымбатырақ сыбағаң!

Күпір болма! Ұмытпа ұят, Ар барын.

Атып ұр да бұл жəлапты сарқарын...

    • Тəңір, құдай! О, Бауырым, көмектес!
    • Шамхат, қаншық,

Өз еркіңмен бер бəрін! –

Зекіргенмен, Айтқанменен жалынып,

Жатқан сөз жоқ құлағына шалынып, – Деді тарих, – дін бұзады құштарлық Тұр Шамаштың шапағына малынып.

Төгілдіріп уəде-серттің жемісін, Қарайды ол бұтақ болып,

Сен үшін

Кімдер өзі биік қойған Заттан да

Əлгі заттың белгісінің жеңісін.

Уəделердің белгісі ылғи самсаған. Сол сенімді серттер талай қаусаған. Тап осындай берген сұмдық уəдеден Мен бақытты болдым деген кім саған?

Жек көрудің жұмағы деп – Азабын – Махаббаттың берсе Шамхат тозағын, Қай тақуа бұл сұмдықтан сытылып, Жұқтырмаған масқаралық тозаңын!

VІІ

Ішбақа

Желдің де мен қайырамын қанатын, Қызылбаспын десе егер жел бір атым. Талқандаймын тас кітабын Тəңірдің Ойы болса шын қызылбас болатын.

Қазір маған құдай емес –

Жаңа қайғы.

Тəңір деген – шірік түбір, Жанбайды.

Керек десең, Қызылбастың өзін де

Құдай үшін құрбандыққа шалмаймын.

Егер Шамаш

Берсе сені көндіріп,

Соны құдай тұтушының мен бірі. Бірі оған,

Бірін саған Тіземді Бүгемін деп

Айта аламын сендіріп.

Түтіндетіп түрлі шөптің тамырын, Құрбандыққа бір ақ түйе – Əмірім.

Босағада қақ жарамын... қарынын,

Ақымақ болсам,

Не істей алмақ Тəңірің?!

Қою сүтке толтырайын тіріңде Тұрған анау емшегіңді дірілдеп.

    • Қарғыс атсын! – деп Тəңірі түкірді Ақша бұлттың аржағынан гүрілдеп.

VІІІ

Құрбандыққа шалған аппақ түйенің Аяғымен шұқып мүше,

Сүйегін,

Махаббаттың сарқытымен жымиып, Кетті Шамхат

Тоғайына киелі.

Өкпе-наздың отын-шөбін арқалап Ішбақа ерді

Түнеріңкі кəр-қабақ. Кесірінен бір сайқалдың Болды есек,

Қыран еді,

Сияқты енді жарғанат.

Малға шөккен қызылбаспен ездігі Егіз екен,

Шолақ па еді кездігің?! Ассирия аруына жетеді

Құрма менен сарымсақтың бездігі.

Бақша да бер, Арық та бер, Бер есек.

Бас игенің қорлық бірақ он есе. Ұлтан қылу оған біздің даңқты, Абыройды,

Керісінше немесе!

Ерлігіне лайық деп ел сеніп Отырғанда,

Түсірдің сен еңсені. Қатын сені аямады, Мен қалай

Аяй алам,

Тарихшыңмын мен сенің!

      • Сопы қызды түсінбейді. Хал мықты –

Нəпсім менің титықтатты шамдықты. Бүлдіршін боп үйге кірген

Шығарда Кəрия боп,

Мойындайды шындықты.

Айғырлығым түптеріне жететін. Тəлтіректеп,

Шатқаяқтап кететін. Қай кезде де Қайсысы да осылай

Бауырымнан есеңгіреп өтетін.

Дулат, Бауыр,

Түздің көкжал өрені

Мысырлықты қойдай айдап келеді. Жүзін таңдап,

Жүздеп кейін қайырам,

Қайсысы оның бүгін маған керегі?!

Білесің бе?

Айтшы кəне, қайсысы?

Тұратыны талшыбықтай майысып! Осылай ма?

Дəл солай де! Қашанда

Керек маған жататыны сайысып,

Тастай қылып бекітіңдер есікті, Терезені,

Сəуле түсер тесікті! Күннің көзін бүркеңіздер! Тезірек!

Ымырт неге?

Іңір неге кешікті?!

Тірі пенде –

Мұның өзі ерге сын –

Аруға еріп кеткенімді көрмесін! Оған шамам келмегенмен, Сендерге...

Ашулансам,

Құдай басқа бермесін!

ЖЕҢЕШЕ-АЙ

Күрпілдейді ерте-кеш қара саба, Сабасыз қазақ үйі жараса ма.

Саба пісіп жеңешем ойға кетіп, Қозғайды, көне сырды оңашада.

Күрпілдейді ерте-кеш қара саба, Толтырған саумалымен жаңа сауа. Кештерде елең етпей тамашаға, Тербетпейді көне сырды оңашада.

Көздерден жасырады көне сырын, Жасырады алауын денесінің.

Күтеді қалғығанын енесінің, Ойменен жалғасады келесі күн.

Алаулап күйіп-жанып кеш батады, Жеңешем бəрімізден кеш жатады. Көгендегі қозыдай анау ұлдар,

Ер жетіп, əлі ертең-ақ ес қатады.

Жеңешем мұны да ойлап мұңдана ма, Мұң кешкен жаны ширап, шыңдала ма Күн озып, күні бойғы тірлікпенен,

Көз шырымын алады түнде ғана.

Жүретін күні кеше күліп таңдай, Күлетін жүрегінде күдік қалмай. Қасында қара саба мұңданасың, Асауым, жуасыған құрық салмай...

Ол енді қызық күнін ұмытқандай, Айқасқан ақ маңдайда сызықтарды-ай.

Жүруші ең жабырқамай, жан жеңешем, Жарыңды аңсадың ба, жүріп шалғай?!.

Неге-неге толқыды асау жаны, Қалайша, қара көзің жасаурады? Неге-неге дірілдеп кетті иығың, Өр едің ғой, мойымас қашан-дағы.

Неге ол ауыр ойдан бас алмады, Неге оның жанарынан жас аунады. Құлпырып, қызғалдақтай алауланып, Неге ол бұрынғыдай жасанбады.

Жасыды-ау, жасыра алмай сағынышын, Жар демі, шарпыды ма жалын ішін.

«Бəрі де майдандағы жарым үшін,

Қан кешіл жүрген ерлер, бəрің үшін...»

Оралмады майданнан жылқышы ағам, Оралмады ұяға Жыл құсы аман.

Күндер өтті, ай өтті, жылдар озды, Қамсыз көңіл көрші бар,

Күлкісі аман...

Сыңғырлай кеп күледі –

Сынағандай,

Жеңешем жаны танбас, жылап алмай. Жаншыла күрсінеді кейде сонша, Үстіне қара жартас құлағандай.

Отырар кейде түкті елең қылмай, Сəулесін шаңырақтан төгер мұңлы ай. Кейде ол өрмек құрып, кесте тігер, Бола бермес əркімде өнер мұндай.

Жеңгемді жетелейтін алға арманы, Босамайтын істен бір бал бармағы. Күн ұзақ бие сауып, түнде іс тігіп, Үзілмей айтушы еді-ау, таңдарға əнін.

Болмайтын бөгде мінез басқадай тым, Үлкендер бұны ауыздан тастамайтын. Тағдыр қатал, жасқайтын, жасытатын, Тентек деген шалдар да жасқамайтын.

Сəнді еді, сүйкімді еді мінезімен, Үлгі-өнеге көруші ем бір өзінен. Домбыраға қосылып, əн салғанда, Ащы шер төгілетін жүрегінен.

Талай таңдар əн тыңдап қалғығанмын, Көрді ме содан жақсы əнді жаным...

Жал-құйрығын ерте-кеш əнмен тарап, Жылқыға қосты ағамның арғымағын.

Осылай ер-тұрманын жинастырды, Неге оны тағдыр мұңмен сырластырды. Кейін білдім, тұлдатып қаракерін, Аттандырып салыпты қимас күнді...

Жұрт жиналды, ағаның асын беріп, Қиналдым, қол боп аққан жасын көріп. Қайран жеңгем, қартайды бір-ақ күнде, Ғайып болды кешегі асыл көрік.

Көркіне көз біткенді малындырып, Көрінді салқын болып, жанып жүріп... Құдіретті ғой махаббат жеңешемді, Кешегідей жүр əлі сағындырып...

Кешегідей жүр əлі сағындырып, Көзді орайды кейде бір сағым күліп.

Көргенім жоқ дəл мұндай берік жанды, Өтетін бір өзіне табындырып, Сағынышын ақылға бағындырып.

* * *

Кешегі жас келіншек, сылқым ерен, Жайлауға көшті бірге жылқыменен. Арындап тау өзені асыр салды, Жеңешем қабағына сыр түнеген.

Жаңбыр да жауып өтті сіркіреген, Қауышты, қайта қонып жұртыменен. Қайда еді тентек түндер жүршілеген, Ол қоштасқан, қоштасқан күлкіменен.

Жұрт жатыр шырт ұйқыда тыныс алып, Естілді маң төбеттің үні талып.

Қарт енесі күрсінді қайта-қайта,

Бір келіншек, бір қарттың сыры қанық.

Жүретін көз алдында күліп-ойнап, Жатыр ма өткен күнін, ұлын ойлап. Ай сəулесі төгілген, оң жақтағы – Тұр екен шымылдық та түрі жайнап.

Қайран үміт, қайырылмас шекер үміт, Қарт ана төсегінен көтеріліп.

Қайта бір қарап еді шымылдыққа, Алаулап бара жатты от өріліп.

Көзін ол сүрте берді бұлдыраған, Құлаққа күлкі естілді сыңғыраған... Құлап түсті, дəрмен жоқ төсегіне, Тыныштық қайта орнады тұнжыраған.

Қайтсін-ай!

Қайта тұрды қалбырақтап, Қариясын, қайсарын алды жоқтап... Қызуы өрлеп, кезерді жұқа ерні, Есінен танып кетті сандырақтап.

Ақ жүзін ащы жаспен жауып алып, Жеңешем де оралған суын алып.

Жан ұшыра қасына жеткені сол, Өзгеріп кеткен бұлай түрі неғып.

Уақыт па, біреуге сын тағатындай, Соқты жүрек, өмірдің сағатындай. Шошынды ол, шынымен осынау үйде Қаңырап, қара басы қалатындай.

Дауыстап, оятты ол балаларын, Дабырлап, ойын бөлді даладағы үн.

«Бір менен бəрін де алып болмап па еді, Тағы да қалып па еді қалағаның...» –

Деп, жеңешем, жылады дауыс салып, Көрші де жеткен екен қауыптеніп, Əп-сəтте үйдің ішін үрей билеп,

Ана жатыр төсекте арып-талып.

Жеңешем от тұтатып, жақты шырақ, Жанына неше алуан батты сұрақ.

Сырқаттың есіне түсіп жалғыз ұлы –

Қайсарын – қайта-қайта жатты сұрап.

Ауру үнсіз, аспанға телміреді, Сақылдап, сайды кезіп жел күледі. Жұлдызы жымыңдайды, аспан ашық, Неткен жалған!

Опасыз, көлгір еді.

Бар өмір көз алдына тына қалды, Күлгенді, сезбейді енді жылағанды. Бұл тағдыр сүймейді құлағанды, Бермейді тұтасымен сұрағанды...

Кемсеңдеді ол сөзін ұқтыра алмай, Қайсарын келеді деп, күтті қандай! Кемерін толқын қанша кемірсе де, Жан еді-ау, жылжымайтын

Мықты жардай.

Ажалдың шыныменен жеңгені ме, Шарасы жоқ, енді оның көнбеуіне. Соңынан ерген мынау қарғалары – Оралып жүруші еді белбеуіне...

Жүруші еді оралып етегіне, Мынау жалған шынымен өтеді ме. Қимасын да ол қиып бара жатыр, Басқа дүние, басқа өмір жетегіне.

Тірлік те қызық еді бейнетімен, Отауын деп жүретін өрге тігем. Көсілген осынау кең жер бетінен,

Көшті енді бесігінен ең алғаш тербетілген.

Үзілер сабағынан гүл де семіп, Қасында отыратын күнде серік – Кетті енді аяулы ана мəңгі ұйықтап, Келінін тапсырды екен, кімге сеніп...

Қарады көзін ашып аттандыра, Қоштасты иек қағып басқаларға. Сəулесі жанарының сөне берді,

Қанша ойлар, қанша арман тартқан алға... Төңкерілді ауыр жүк артқан арба...

* * *

Ай жылжып, ай артынан жылдар өтті. Бір күнгідей болмай-ақ жылдам жетті. Əкесінен айырылған қос бүлдіршін –

Шынардайын солқылдап бұл да ер жетті...

Батты аязы тағдырдың, суық қары, Бірақ та жанына кір жуытпады.

Өсті олар, бəріне көнбіс болып, Бəрі де есте, ешкімді ұмытпады!..

«Келеді, құлындарым, ертең ағаң, Жалғызымның жолына жан садағаң!. Дей түсіп, əжелері осы екеуін – Жұбаныш қып, қайғысын орталаған.

Соғып өтті, соғыстың дауылы да, Қайта орнады тыныштық ауылына. Кештерде əжесінен ертек естіп, Екеуі тығылатын бауырына...

Мəн бермей тіршіліктің ауырына!..

Көлшігін қанағат қып, көл санаған, Бар ғой, шіркін, өмірде көркем адам. Бүгін дəні піспесе қауызының,

Елде болса, дей-тұғын ертең орам...

Кештер аз ба, ойларға оранатын, Жасқатып қасіретке жанар отын. Білдіртпей іш құсаның біреуін де Өмірге азық еткен қанағатын, Əжесі сондай жаннан саналатын!

Есейді, ер жетті енді балалары, Бітірді оқу орнын қаладағы.

Жалғай түсіп үмітін алғы күнге, Озғанын да ол енді санамады.

Кейде мен алыстағы ауыл барсам, Жеңешем қарсы алады жаны жайсаң. Əлі де отырмайды байыз тауып, Сапырған ғой көңілін дауылдар сан..

Жарасқан тал бойына қара бұрым, Жасырмайды тартқанын дала жүгін... Ақ күмістей шашының əр талында – Жатқандай, менің-дағы балалығым.

Кейде сүйеп басымды кеудесіне, Өткен күнді, түсірем елді есіме.

Көзі əбден жетсе дағы келмесіне, Сенеді ол, махаббаттың өлмесіне!

Домбыра алып, күй шертсе тербетіле, Қос бұрым омыраудан кең көсіле – Құлайтын, құшағына жараса қап, Жан жоқтай оған ешбір теңдесуге.

Көркем бе екен бар жұрттың жеңгесі де?..

Құйылған саф алтыннан мүсіндейін, Кіршіксіз жанына ақау түсірмейін. Тағдыр-ай, кейде тарлық жасайды екен, Себепкер неліктен түсінбеймін.

Көтерер тауқыметті жайшылықта, Түңілмей, төзер адам жоқшылыққа. Пенде бар жер бетінде, ол қалайша? Жүрегі жылымайтын жақсылыққа?!.

Көзіме əлі де жас көрінеді... Кербез ғой, ақ маралдай керіледі. Біздің үй аспанында туған айдай,

Шіркін-ай, қандай көркем, керім еді!

Əзілдеп «қайсынсымақ» ерігеді, Қызығып та, артынан еріп еді... Жеңешем ұшпады өз ұясынан, Төзімді, таңғажайып берік еді.

Біреулер сөз бастаса оңашалап, Жанынан қалмайтынмын жанасалап... Қызғаныш билеп бірде жаным ашып, Жүруші ем, жұрт сөзінен арашалап...

Кимедің ел кисе де сəн киімді, Сый-құрмет, үлесіңе əн бұйырды.

Бала едік, көп нəрсеге мəн бермейтін, Ұғындым кештеу ғана жан күйіңді...

Борасын соққан шақтар, үдеп дала, Өзіңді жүру қайда түзеп қана...

Үйге де, түзге бірдей қарайтынсың, Жүдеп бала, қарны ашып қалмасын деп. Қырларға, шың-құздарға жібек жаба, Жатқанда көктем сайын түлеп дала.

Жеңеше-ай, көп қадалып қараушы едің, Күңірене күрсініп жүрек жара...

Мен кейде ғажаптанып қалатын ем, Шоқтанып қос жанарың жанатың ең... Алды ма тынышыңды сырлы сезім, Құстардың бірге жеткен қанатымен?..

Көп еді арманың да жете алмаған, Көп еді өткелің де өте алмаған... Жетіпті шамаң сенің өшіруге, Түндер-ай, өзегінде от аунаған!.. Өлең боп төгілген де осы-ay, маған...

Таң атырдық, еске алып талай жылды, Жанары жеңешемнің қалай мұңды... Жөні бар мұңлы болып қала-тұғын, Дей алман, алдынан тек арай күлді.

Жеңеше-ай, жесірлікке жеңдірмеген, Ерлігің көп екен ғой, мен білмеген... Тағдырдың тəлкегіне тап болдың ба, Кезінде шешек атып, жан бүрлеген...

Тосылып, кірбің тартып қалдың неден? Түсті ме еске, түндерің əлдилеген?!.

Жүрегімнен жыр болып төгіледі, Бірге жауған кездерің жаңбырменен...

Маңына жамандықты төндірмеген, Өр болып, өжет болып келдің неден? Өзіңе бе едің махаббат періштесі, Дауылда арман отын сөндірмеген.

Көп екен менің-дағы көрмегенім, Махаббат шарбаты ғой, шөлдегенің. Көз көріп, көңіл сенбей отырмын ба, Ағамның ешқашан да өлмегенін.

Ауылыма асығып мен келемін, Қамту қиын өмірдің кең көлемін. Биіктен де биіктеп кеткенбісің, Көкжалменен алысқан жеңгем едің!..

Күрпілдейді ерте-кеш қара саба, Сабасыз қазақ үйі жараса ма.

Жеңешем саба пісіп ойға кетіп, Қозғайды, көне сырды оңашада...

АЙТЫС

Күдік бар бір көздерде, бірінде үрей, Дүрілдеп пысықтар жүр бұрынғы кей. Салдыртып Сарыарқадан Сал келіпті, Сапырып сахараның жырын күрей.

Қаларын білді ме екен əн-аңыз боп, Сенді ме илеп-бүктеп аламыз деп. Арқадан ат арытып Жетісуға Жетіпті саңлақ ару Сараны іздеп.

Табынған талантына Арқа қыры, Жеке өзі жыр Тəңірі, əн Тəңірі! Асып та тасып тұрған тұста бұған Қай ақын қарсы келер бар тағы ірі?!

Қайыспай долы дүлей қамшылардан, Қаймықпай ханыңа да қарсы барған. Əн қосқан аққумен де Біржан еді, Сазарған саз беттен де қан шығарған.

Жақтасып жарлысына, кіріптарға, Қасқайып қашан да езі жүріпті алда. Амалсыз алдыңда оның қипақтаған Қарадан қаймықпаған ұлықтар да.

Сыйысып өнер қалай жүрмек кекпен, Сорлыны сөзбен «сойып», дірдектеткен. Сөз бермей ауыздыға, асқақ айтып, Еріксіз жатқа да өзін құрметтеткен.

Санқылдап жүрген шақта өрлеп көңіл, Алданбай бос даңғаза ермекке құр,

Нан піскен кеудесіне талайларды Кететін тырп еткізбей жерлеп те бір.

Тірліктің ғайбатын да, өсегін де Дарытпай, дəуірлеген кеше мүлде. Астынан алты қырдың əндеткенде Сан сұлу дөңбекшитін төсегінде.

Қаламай жанға рақат, үлесті көп, Қашан да шайқас, думан, күрес тілеп, Жараған жүйріктей жан шыдатпай, Кететін шулы нөпір тіресте үдеп.

Басынан сөз асырмай дүрілдеткен, Жасырмай тура айтатын сырын көптен. Бетіне жан баласын бір қаратпай, Аңырап айқас десе бұрын кеткен.

Сол Біржан – Сал да Сері, асқақ ақын, Жалғанда жан таппаған жасқанатын. Ауылға əнмен түйрей, түре кіріп, Қаңтарып үй сыртына тастады атын.

Солдыра солқылдатып жүрегіңді, Сараны сөзбен түйрей, күле кірді, Қоғадай жапырылған көп ішінде Біреулер қабақ шытып, бірі егілді.

Біреулер іштей күліп, бірі ымдасқан, біреулер əлдекімсіп жымыңдасқан. Біреулер жалқау ғана бұрылады, Теңкиіп жатқан жерден сырылмастан.

Біреулер сабыр таппай елеңдеумен, Біреулер күтіп ақ тұр желеуді елден. Біреулер ыңырана ырғалады

Дегендей: «Кем болып па сенен кеудем».

Əйтеуір жатты бəрі дүрлігісіп, Сылқылдап, сыбырласып, сыр бүгісіп, Төрт қызы Тұрысбектің сылаң қағып, Сараны қоршай берді дүр күлісіп.

* * *

Басталып қырда солай бір тың дастан Лебіне жар қалтырап, сілкінді аспан. Тартылды таразыға тосыннан кеп Кешірген талай тағдыр жұртым бастан.

Бір сарын – жыр сарыны қырда тұнып, Сүңгітіп, тұнығына шым батырып.

Қалғыды құшағында тау мен дала Сырлы əуен сиқырына шырматылып.

Əн кетті əу дегеннен желпіп қырды, Есті алып, ел біткенді ентіктірді.

Жан түгіл,

үй сыртында матаулы аттар Қайшылап құлақтарын елтіп тұрды.

Тербетіп, дірілдетіп жер-түкпірді, Сал əуен сан сиқырын ертіп түрлі. Ауылды айбарымен байлап-матап, Ақ үйдің есігін де серпіп кірді.

Жаңғырта жеткен үнге бар даланы, Жоқ шығар ауыз ашып қалмағаны.

Аңырып қалды халық: «Апыр-ай!», – деп, Бұрын-соң естімеген арбап əні.

Балқытып, балбыратып, қырды əн билеп, Ауылға төне түскен шың қалғи кеп,

Саз дауыс сай-сүйекті сырқыратып, Дүниені тылсымымен тұрды əлдилеп.

Тырп етпей ұйып түгел сырлы əуенге, Қанатын қақпай ұшып тырна əуенде, Бұрын-соң естімеген əнге арбалып, Ес кетіп, есеңгіреп тұрды-ау ел де.

* * *

Апырмау, шықпай ма енді? Сара қайда?

Тұр ма екен бағадан қарап айға?

Бар Найман бұлбұлы деп жүрмеуші ме ек, Суырылып шығуға бір жарамай ма?

Білмей ме осы екенін бақ сынар күн, Дəл тауып, дəлдеп айтса жатсынар кім? Еліңде барын айтып мақтанбай ма Талай бір игі жайсаң, жақсылардың?

Айтпай ма бай да барын, бағлан барын, Патшадан шен де шекпен алғандарын. Қала ма бір тіл қатпай?

Қыз еді ғой

Сан қырға жеткізетін салғанда əнін.

Жеткенде желпініп-ақ жұртын мақтай, Ауызға сал Біржанды, шіркін, қақпай. Апыр-ау, ару Сара неғып отыр,

Қала ма шынымен-ақ бір тіл қатпай?

Шынымен бір тіл қатпай қалмақ па анық, Біржанға шүйліксе еді самғап барып.

Арылып қажы алдында алмай ма екен, Запыран жүректегі зарды ақтарып.

Бір сөзбен түйреп түгел, өртеп кейде Кететін қайран Сара шер төкпей ме? Жарқылдап шығып тағы топ алдына Белдеспей беріспеуге серт етпей ме?

Неге отыр домбырасын бұрын қақпай? Шықпай ма қалың елі, қырын мақтай. Кетті ме мына Салдың мысы басып, Қала ма шынымен-ақ бір үн қатпай?

Болмаса ақтармай ма ащы мұңын, Жүрекке түскен дерттің асқынуын. Жеңем деп желпініп-ақ тұр-ау Біржан, Атақты Жетісудің жас сұлуын.

Сал Біржан аңырата дүрілдейді, Қарамай,

Халық болып ұрын мейлі. Арқаның ақиығы

Аңсап келген

Қалайша, қаршығасын бір ілмейді?

Апыр-ай, Сара солай сасар ма айқын, Кез бе осы тартыншақтап, нашарлайтын? Əлде оның ақындығы дақпырт па еді Ауыл үй арасынан аса алмайтын?

Жұрт солай тұрды аңырып, тынып іштен, Біржанды тоқтата алар кімі күшпен?

Қарайды Сара жаққа ауық-ауық Сан көздер кекесінмен, кіжініспен.

Осы елде бардай-ақ бір өші өлердей, Біржан да саңқылдайды есе бермей. Демінен үй жығардай күпінеді,

Бір сөзі бір сөзінен кесек өрлей.

Сара да тұра алмады төзіп енді, Біржанның тоқтамасын көзі көрді. Баптаулы домбырасын қағып-қағып, Көп күткен жұрт алдына өзі келді.

Қос жүйрік қырда қалай сайысқанын, Көп сырды көп алдына жайысқанын

Əлі де аңыз етіп айтады жұрт, Сараның сан иіліп, майысқанын.

Өлеңнің көз алдында күрт өскенін Көргенде

Жинай алмай жұрт естерін,

Аңыз ғып кете берген сан ұрпаққа Қос жүйрік қырда қалай сілтескенін.

 * * *

Басталды айтыс солай... Тынып халық,

Өзді-өзін таныстырып, іліп-қағып, Шайнасты көріспейтін қас жаулардай, Достардай бірде жарқын күліп те алып.

Бір тұста тұтқиылдан ағып барып, Аямай ащы тілмен шағып та алып, Алыспай беріспейтін түрі барын Ел-жұртқа екеуі де танытты анық.

Аямай жеке бастан терісті мін, Ащы айтып бір-бірінің кемістігін. Елінің «жақсыларын» тізісті-ау бір Тəңірісі солардай-ақ жер үстінің.

Бір тұста қуаныш пен зар алмасып, Даңғаза құр мақтанға сараң басып, Аңдамай екеуі де бір-бірінің Іштегі жан-жарасын алар қасып.

Біресе шатыр-шұтыр, астан-кестең, Шарпысып нажағайдай аспанда өшкен. Тарихын мақтап ала жөнеледі

Өзді-өзі аймағының бастан кешкен.

Біресе тасқындай-ақ күркіреп кеп, Болады қан майдандай дүркіретпек.

Белдескен палуандардай əдіс андып, Бір-бірін осал жерден сілкіп өтпек.

Бір тұста асып-тасып, шаттанысып, Лекіте төгеді сыр ақтарысып.

Өзді-өзі сүйсінгенін жасыра алмай, Көп мұңмен кеудедегі жатты алысып.

Біресе екеуі де мұңсызданып, Шенейді бірін-бірі тым сызданып. Біресе іштегі оймен арпалысар, Бір сəтке екеуі де үнсіз қалып.

Сараның бірінші монологы

Білетін ар қадірін, наз қадірін, Жан едім баламаған азға құнын.

Дариға-ай, бəрі бақыт деп жүруші ем Тəңірдің маңдайыма жазбағаның.

Сұқсыр ем көлде ұшатын күн-түн демей, Қарайтын қабағыма жұрт үндемей, Елімнің қызығы ма деуші едім-ау

Əн десе бүлкілдейтін шіркін көмей.

Ал бүгін ауыр ойдан арыла алмай, Отырмын құсалықтан жарылардай. Жүрек те дір-дір етіп тыншымайды, Тартатын тақсіреті тағы бардай.

Бұл күні «құрысын да ұрғашының, Билігі болмаған соң бір басының». Найзадай қадалады жүрегіме Естісем шалқып күлген құрдас үнін.

Өмірдің керегі не іңкəр мына, Жарқырап шыға алмасаң жұрт алдына. Қапастан босатпаған, қайран, тағдыр Шыңдарға шырқап ұшар сұңқарды да.

...Шерімді кімдерге айтып, кімге шағам? Мұндайда болмай көрші мүлде есалаң. Айнала қалың елің ақын демей,

Қатын деп қарар болса күнде саған.

Бұзып бір өтсем-ау дей ой тұманын, Кернейді көкірегімді жойқын ағын. Бұлықсып бойжеткенің құрысын да Мерт болып балаң арман, бейкүнə күн.

Таптырмас жанға тоят бір күнгі оймен, Дүние-ай, біздің заман сүргін ғой кең. Даланың ақмаралы ем үркек ескен, Еріксіз ноқталанып тұрмын ғой мен.

Еріксіз отырмын-ау ноқталанып, Қамсыз да көрінген боп, жоққа нанып. Жас жүрек аласұра тыпыршиды, Түсердей өзі барып отқа да анық.

Отырған қартқа да ұнап, жасқа да ұнап, Сал Біржан неге менен асқағырақ?

«Ақиық арғымақпын, асылмын!» – деп, Тұр екен өнеріне мастанып-ақ.

Тұр екен өзіне-өзі сұқтанып-ақ,

Ақын ғой жолы даңғыл, жұтқаны бақ. Шалқып жүр Орта жүзді еркін шарлап, Бір өзі қанша қызға сырттан ұнап.

Өзі де жан екен-ау өте көсем, Шынымен, шынымен-ақ кете ме есем? Жо-жо-жоқ, бойдағы бар зарды ақтарып, Қайтсем де не жеңемін, не теңесем.

Ақындық, алыстағы от-елес ең, Дəрмен бол, тəуекел деп төтелесем. Алыстан ат арытып келген Салға Апырмау, қалай ғана кетеді есем.

Тұрса да тілім қышып, сөйлегім кеп, Бастағы тежей берем ой легін көп.

Айтсам ба, адымымды ашырмастан Кіріптар жесір етіп қойды елім деп.

Несі сəн күле алмасаң жарып көңіл, Сен де бір – қайыршы мен ғаріп те бір. Тордағы торғайдай ғып шырылдатып, Биікте бір самғатпай налытты өмір!

О, мейлі, тағдыр мені азаптасын, Айтар да тарих əлі қазаққа сын.

Бар ма екен қызыңда арман басқа жұрттың Еркекпен тең ұстаған азат басын.

Ары өтіп, бері өткенде Əріп ақын, Соны айтып, ағынан бір жарылатын. О-дағы көп күрсініп, күңіреніп, Тірліктен тірек таппай тарығатын.

Самғап та кетпеген соң көсіле бір, Ақын ғып жаратты екен несіне өмір? Шынымен мына Салдың жоқ па мұңы, Болмаса қыр көрсеткен сесі ме құр?

Шалқиды, шамырқана шарықтайды, Асаудай бойына қол дарытпайды.

Сұңқардай саңқ-саңқ етіп тоқтады-ау бір, Жүрекке от, көкірегімде жағып қайғы...

* * *

Жалғасты айтыс əрі... Ел тынды іштен.

Түп-түгел топырласып, Серпілді істен.

Бір-бірін бастырмалап кетті ақындар, Сахара көрмеген бір еркін күшпен.

Айғайды кезек-кезек асырып ап, Сырт көзден өз міндерін жасырып-ақ. Толассыз, тоқтамастан сілтеседі, Бірінен бірі түсіп басымырақ.

Бір-бірін басып-жаншып кетер ме деп, Жатты жұрт даурығыса көтермелеп.

Шалғайда шұрқырасқан жылқылардан Басқадай құдірет жоқ етер бөгет.

Сапырып, сары қымызды құрақ ұшып, Елпілдеп, ептілер жүр шын-ақ ұшып. Сауымы өтіп кеткен құлындар да Елеңдеп, желісінде тұр алысып.

Ақындар домбырасын ұрып қатты, Бір-бірін тұтқиылдан іліп-қақты. Алыста ат тұсаған ақсақал да, Аңырып, ауыз ашып тұрып қапты.

Талайдың маңдайынан бақ тайғанап, Тура сын талайларға жақпай да қап, Мелшиіп, меңірейген біреулер де Аңқиып қала берген қақпай қабақ.

Айтыстан айнала бір тарап айбар,

Жер шұқып, жасып қалған бар ағайлар. Дірілдеп Ешкіөлместің тауы да үнсіз, Балбырап, балқып тұрды қарағайлар.

Меңіреу көкірек бар ұқпаған қай, Сұңқылдап, бұлақ жылап-сықтағандай. Бозторғай тас төбеде безілдейді Біржан мен Сара сөзін құптағандай.

...Ұмыт боп ел біткеннің дерті мүлде Ұйыған осынау бір елтіп үнге.

Бұлбұлдар көмекейін бүлкілдетіп, Бақалар балпылдайды жер түбінде.

Тигендей мүлгіп тұрған баққа дауыл, Кесек сөз бір-біріне атқан ауыр.

Əйтеуір үнсіз мүлгіп, тілсіз күлді Ешкіөлмес етегінде жатқан ауыл.

Қияли тартты Сара қашыққа ұшып, Жанардан манағы бір қашыпты шық. Соңғы рет сөйлеп қалсам дегендей-ақ Бір тұста Біржаннан да асып түсіп.

Біржанның бірінші монологы

Ерекше көзге түсер жұрт ішінде,

Бір мін жоқ жан екенсің түр-түсіңде. Табиғат бөлек етіп жаратыпты-ау Сымбатын, сыңғырлаған күлкісін де!

Бала екен бұлбұл қонған таңдайына, Тағдырдың кез боларсың қандайына?! Сорың боп жармасар ма жаман біреу, Бақпысың бір жігіттің маңдайына?

Ортаңнан оқшау тұрған дара тұлғаң, Құр емес қыз екенсің ар-ақылдан.

Жұлдыз ба деп те қалам жарқыраған Бар қазақ аспаны үшін жаратылған.

Өлеңді тал шыбықтай иіп кейде, Қайтеді –

сорғалай ма, биіктей ме?!

Самғаған көктің қыран құсындай ма, Немесе қырдан қашқан киіктей ме?

Дəл атып сұр жебедей сөзін бейне, Қайтеді –

ашына ма, безілдей ме?!

«Қайғым бар зіл запыран көкірегімде, Сөз ұқсаң – түсініп көр өзің» – дей ме?

Бір сөзін бір сезінен əрі асыра, Не дейді? –

тиме дей ме жарасына?..

Немесе жеткіз дей ме басындағы бар мұңын жалпақ қазақ даласына?

Не дейді? –

Соның бəрін жеткіз дей ме, Сөзіңді біреулерге өткіз дей ме? Даусында діріл бар ма?

Еркелік пе?

Асылық, астамдықпен жоқты іздей ме?

Бал жүзі ұқсай ма əлде тұнған шайға, Көсіліп кететін бір қырды аңсай ма, Мұнысы тағы қандай жұмбағы еді, Бойында мына қыздың тұр қанша айла?

Болмаса көңіліне – у, зарға етегі толып та жүрген жан ба əлде тегі?! Əйтеуір, еңірете, ес кетіре, Тербеле, тебірене əндетеді.

Өзінен сұрап бəрін білсем бе екен, Немесе балапандай ілсем бе екен? Шайлығып, шалдығатын түрі жоқ қой, Дегендей жыр нөсерін бір селдетем.

Қырғи боп тұтқиылдан төнсем бе екен? Жеңісті осыған-ақ берсем бе екен?!

Қосағы қандай екен перизаттың, Шақыртып жан жұбайын көрсем бе екен?

Өрленіп кетеді екен еңсең кейде,

Не дейді? Илеп-бүктеп жеңсем дей ме? Біресе тау суындай тасып барып, біресе егіле ме, кемсеңдей ме?

Жақының жан демеген еркіңді елеп, Қыз ба едің өртің де көп, дертің де көп,

Жалғанда жай оғындай жарқылдауға Жүр ме екен бата бұзбас сертің бөгеп?

Бала екен өзі де бір нұр сымбатты, Байлаған кімдер екен қыршын бақты?!

«Бəйге алмас байтал шауып» – деп кемітіп, Сараны көрмегендер былшылдапты...

Жаным-ай, бұл екпінің бармақ қанша? Тұратын жан екенсің жар мақтанса!

Қайғыңды қақ бөлісіп кетсем бе екен, Тəңірі-ай, сендей қызды зарлатқанша.

Құтқарар қанша дейсің менде де ерік, Қарағым, қала көрме сен бөгеліп.

Сыртыңнан сүйсініп-ақ жүрсеші елің Аққудай таранғанын көлде көріп.

...Бойыңда не бар – төгіп, сарқып ақтар, Кез емес тізгін тежеп, жан тұрақтар.

Маңдайға сия қоймас жан екенсің, Бір рет, құрығанда, жарқырап қал!

Халқыңның шерімісің, зарымысың, Аямай көкірегіңде барын ұсын!

Жаралған жұрттан ерек жан екенсің Жарқырап жұлдыз болып жану үшін.

Жарқ та жұрқ жарқыра да айнадайын, Қалғанын білмей де қап қайда уайым, Осы тұс өз еңсеңмен көрінші бір, Қаракөз қарындасым, айналайын!

Болсын да қайғы-мұңнан үміт үстем, Жырыңмен шердің бəрін жібіт іштен. Ақынның тірлігі де тірлік емес Ақымақ надандарға күні түскен.

Біз де сол болмаса деп кіріптарлық, Енесін ел сөзінің ұрып барлық,

Бас қосқан болыс-бидің үстіне де Қасқайып, қаймықпай сан кіріп бардық!

Жақсыға жақын тұтар санап анық, Жастықта «мықтыларды» жағаладық.

«Қанеки, соныменен шыққан мүйіз?»

    • Талады-ау талай «тəбет» қамап алып!

Жасықтан айырған ба алмасты олар, Өзіңді, кезі келсе, жамбасқа алар.

Жармасты жағама да, домбырама Жанбота,

Поштабайлар Һəм басқалар.

Шыға алмай шын жақсыны қорғап ағаң, Сырым көп саған əлі толғамаған.

Көл тұнды көкірегімде Көз жасынан

жақсының жанарынан сорғалаған.

Ақындар жатты айтысып іркілместен, Жолды айтып,

жорықты айтып жұртым кешкен. Талайлар таңдайларын тақ еткізіп:

«Сөзім-ақ!

Уай, пəле! Шіркін!» – дескен.

Жалғанға өлең өзі билік құрып,

Тұрды бір түгелдей сол күйді ұқтырып, Арбасқан ақындарды бір-біріне Қырандай қия шыңнан шүйліктіріп.

Ерке жыр еміндірте қуатты алып, Жүректен бірде жалын у ақтарып, Дұғалап, арбағандай осы аймақты, Жан-жақтан жетіп жатты шұбап халық.

Əртүрлі əн сиқыры бағаланды, Ашылмай біреулердің қабағы əлгі. Қой-қозы əлдеқашан жамырасқан, Пісілмей сансыз бүгін саба қалды.

Айтылмай абысында өсек қалды, Жиналмай түнде салған төсек қалды. Бір тынбай əн бораны бұрқырайды Қарсы атып қақ маңдайға кесек қарды.

Ортада қымыз күңсіп ішілмеген, Ет сылынып ошақтан түсірмеген, Сиқырлап тастап бəрін, тербеледі Өзінің қан қыздырар күшінде өлең.

Қарамай бас-көзіңе кетіп енді,

Сал Біржан самғай шырқап, екіленді. Сапырды сары өзендей өлеңді бір, Бөріден үріккен қойдай етіп елді,

Шықпаған шыңы қалмай самғап барып, Көп сырын айтпай келген салды ақтарып. Сал əуен сахараның самалымен

Таспадай тарап жатты тармақталып.

Асау жыр ағынды арна тапты ма анық? Алқынта сан жүректі қақты барып.

Түп-түгел тұтқындалып, тынып іштен:

«Да...ри...ға...ай, қайтсін!.. – десіп, жатты халық.

Қараса қам көңілі, көз жасына, Жетті ме көзі шын-ақ озбасына, Тұтқиыл бір бүйірден төніп те кеп, Тиісті Сара қыздың өз басына.

Жоқ!

Тіпті жеке бастан таппай да мін,

Есті-ау бір үскіріктей жат қайдағы үн.

Дүбірге еті қызған тұлпар тегі

Басқаның қамын ойлап, сақтай ма арын?!

Сол болып сүріндірер бір тапқаны, Сал Біржан нөсерлете шырқап тағы,

«Алдыртшы сүйгеніңді, көрелік!» – деп, Сараны соңғы сөзде бұлтартпады.

Апыр-ай, қатігез ең өмір неткен! Сараны алды-ау тағы кеңірдектен. Онсыз да аз болып па жас басынан Есесі өзгелерге небір кеткен.

Онсыз да қырдың заңы етіп үстем, Жасынан шердің улы отын ішкен. Көкірегі қақ айырылып, ақ ұратын Көп тартқан күйініш пен өкініштен.

Аз ба еді əулетті мен ездегі кек, Өршітті-ау Біржан тағы сөзбен іреп. Өлеңмен қайтармақ боп барша мұңын, Ойламай тұрған шақта өзгені көп.

Санап па саңлақ ару өзін кемге, Өткізген шаршы топта сөзін де елге. Ақылы асып тұрып,

Қорланады-ау,

Тағы да дəрменсізін сезінгенде.

Не қылсын мына заман өткірлігін, Өлеңін, өнерін де, от тірлігін.

Өрде озар көңіліңді зілмен басып,

«Өтерсің шерменде боп!» – деп тұр бүгін.

Салың да ұстар жерін білген екен, Сараны сағағынан ілген екен.

Шынымен аз қызығын көп көрді ме Мына бір тірліктегі түрмеге тең?

Сараның екінші монологы

Дариға-ай, тура келген оқты мына Дарытпай кетер айла жоқтығы ма? Бар жайды баса-баса төксем бе екен, Жүргенім жетті емес пе көп бұғына?!

Апыр-ау, несіне енді тартынамын, Қарапты ашынғанда артына кім? Ақтара айтсам ба екен, тақсам ба екен Елімнің əділетсіз салтына мін?

Сан ғасыр сыннан өтіп дəріптеле, Жан-жаққа жатқандай-ақ дарып келе.

Шыға алмай соның торлы шырмауынан, Тіл қатпай қалып едім Əріпке де.

Ол да бір ер-жігіттің төресі еді, Лебінен сөйлеп берсе жел еседі. Оның да өр кеудесін баспақ болып, Келеді тыным бермей ел өсегі.

Біліммен жүріп тұрған өктемі елге, Бақытқа соның қолы жетпегенде, Бұлқынып, бұғау үзіп шықпадым деп, Шырылдап, шарқ ұрам ба текке мен де?!

Қаншама алдыма иіп ардақты атын, Жолдады жылап өлең, зарлап хатын. Немесе біржолата елден безіп

Болмадым сол бір ғашық жанға-ақ қатын.

«Көп сыр бар көкіректе тарқамаған, Тіл байғұс асығыста айта алмаған». Дегені тағдырға айтқан наласы ма, Біздерді екі жаққа арқандаған?

Жеңдіріп келемін көп арды заңға, Армансыз шөлім менің қанды зарға.

Жаланған Сал алдында қорланбай-ақ,

«Сүйіктім» Жиенқұлды алғызам ба?

Алғызып көрсетем бе көрмесіне, Қайтермін бұра тартса ол да есіре? Кекетіп: «Ақын Сара барыпты, – дер, – Дəл танып, тура тауып теңдесіне».

Сара да теңдесіне барыпты дер, Болмаса бəрін де өзі танып білер. Демінен жел соқтырған Біржан салдың Дер шағы туды білем анық күлер.

Алдырмай қайда барып құтылармын, Біржола күйреп, күйіп, ұтылармын. Тағдырдың тəлкегінен қайда қашам, Сынармын, шағылармын, шытынармын.

Болмаса осыған да тоқтау етіп, Тынсам ба сөз аяғын жоқтау етіп. Жо, болмас,

Біржан Салдың ащы тілі

Ет түгіл, сүйектен де кетті-ау өтіп.

Несіне енді жасып, жасқанайын, Менен бе бұйырмаса басқаға айым. Салдың да жүрегіне дəлдеп атар Оқтан да өткірірек тас табайын.

Тəңірден тілемей-ақ жəрдем де мен, Асаудай ала қашып, алға өрлеген, Кетсем бе бет қаратпай қарсыласып, Қуатты кеудемдегі бар демменен.

Жоқ əлде барлық сөзін жалған ұғып, Жарқылдап жүйткиін бе Салға күліп. Жөнсіз бір түтейін бе жүндей өзін, Болмаса күтейін бе алдан үміт?

Шерімді жеткізем деп енді кімге, Қобыздай күңіренемін мен бүгінде. Тірлікте азап бар ма, түкке түрмай Кеткеннен өнерің де, ерлігің де.

Қайтемін?

Көнемін бе, кектенем бе?

Не дермін қорлығы көп өткен елге? Дүние-ай, мазағыңа душар еткен Өзіңнен ақыл-есі көп төменге.

Қайран тіл қайырылдың-ау, күрмелмеген, Жасыды-ау, көңіл де еркін шыңға өрлеген. Бір күдік, бір үміттер елеңдетіп, Қараймын арман алыс күндерге мен.

Кім білсін жылатар ма, жұбатар ма, Алаңдап қарай берем мына таңға. Қосауызды мылтықтай күңіренем, Оғы болмай қаңсыған бір атарға.

Бір сөзі бір сөзінен өктемірек,

Сал Біржан өлең сөлін төккен үдеп. Жаныма əдейі арнап тиді ме екен, Қайғысы бір басына жетпеді деп.

Білмеймін, жүрмін қалай тұншықпастан, Əйтеуір асып та тұр қырсық бастан.

Өтуді жазды ма екен маңдайыма Арманның биігіне бір шықпастан.

Əн десе көмекейі бүлкілдеген, Бұлбұл ем,

Неге бүгін іркілді өлең?

Бетіме жоқты-барды шіркеу етіп,

Не жаздым тəңір атты шіркінге мен?

Жазығым əйел болып туғаннан ба, Аяқты жіпсіз тұсап буғаннан ба?

«Тумай-ақ кетсем еді!» – деп те ойлаймын, Көкірек запыранға уланғанда.

Жасаған ұрғашы етіп, «қарғағасын»,

Кімдерді пана тұтып зарланасың? Не дерсің Біржанға да сері-сүрей Дəл тауып тиіскен соң жан жарасын.

Сал Біржан – əріптесім, қанаттасым, Сараның тең жүйрікке санап басын, Келіп ең əдейі іздеп, амалым не, Осылай халқым жерге қаратқасын?

Сұңқарды сілімтікке талатқасын, Адалды ит пен құсқа жалатқасын. Не дейін табиғатқа,

Өнер беріп, –

Өзімді төмен етіп жаратқасын.

«Бұйрықсыз кəсіп етпес зарлағанға, Тұңғиық сөзім терең барлағанға, Тақсыр-ау, он сегізге биыл шықтым, Сен жүйрік ілесе алмас самғағанда.

Жан едім еркегіңе теңгерілген,

Сөз пірім он жасымда меңгерілген. Нəп-нəзік, көзге олқы көрінсем де, Сан жүйрік қойдан оңай өңгерілген».

Сал аға, тұрмадым ба сертімде мен, Қай қыздан өзің көрген көркім де кем? Шегіне қол тимеген қақ төрдегі

Халқымның домбырасы ем шертілмеген.

Елімнің болсам-ақ деп мақтанары, Күй едім тартылмастан жатқан əлі. Құтылып қайда кетіп, қайда барам, Бұйырып қойғаннан соң жатқа бəрі.

Жар етпек жүрегімді жалғыз үптер, Айт енді ағайынға, алғызып көр.

Не соған мені мүлде қосып бер де, Болмаса арамызды мəңгі үзіп бер.

Сал Біржан, тағы асып, тасарсың да, Бетіме салық етіп басарсың да, Тағдырдың маңдайыма жазбағы сол, Салған соң Тəңірі басқа қашарсың ба?

Осылай Сара біраз үнсіз қалды, Бал жүзі бір қызарып, бір сыздады. Біреулер сүртіп көзін, Тағы біреу

Ішінен табалайды «құнсыз қарды...»

Апыр-ай, барып-барып біраз үдеп, Қалдың ба, кайран Сара, сірə жүдеп. Қай ақын кай заманда дəуіріне Көріпті тірлігінде разы боп?!

Қай ақын барда таза мына жүрек, Көріпті заманына разы боп.

Парықсыз көп шіріктің несі кетер, Қаңғып өт, қу далада құлазып өт.

Көрініп бір үміттер көзіңе алдан, Əрдайым кетпейтін бе озып арман. Тарих көп біледі ақындарды, –

Өзі өліп, өлмей-тұғын сөзі қалған.

Сыйыспай бойыңдағы күш тілекпен, Іздейсің қолға түспес құсты көктен. Қарғайсың қайдағы жоқ Құдайыңды, Сарнатып, сар далада мүшкіл еткен.

Қалған соң көкірегінің оты еленбей, Қайтсін ол саяқ шығып жекеленбей, Жарқырап жай оғындай өтсе екен-ау, Торығып, тынып іштен кете бермей.

Теңдік жоқ жететіндей өрті көпке, Кеңдік жоқ – қанатын бір серпімекке. Ұға алмай, немесе өзін ұқтыра алмай, Кетіпті-ау, шіркіндер-ай, көр-түнекте!

Ұландар өтіпті-ау бір дүрілдеген, Қырандар көздегенін бір ілмеген. Жүйріктер айлап шапса алқымы іспес, Тұяғы тасқа салса сүрінбеген.

Дауылдың өтінде өткен қырдағы ұдай, Сыр бермес сырттағыға, шыңдарым-ай! Кешегі кер заманда нысанаңа

Кетіпті-ау атқан оғың бір дарымай!

Көз жасын Саралардың көтере алмай, Қара жер бұлқынып қап... кете барды-ай! Тастадық бел асырып бір дəуірді, Тұрғанда қара дауыл етек алмай.

Сайрайтын күн де туып заржақ ұлға, Кеткен кек қайтты дейсің сан залымға. Көр тірлік, көп қайғы-шер қалды солай 17-ші Ұлы жыл аржағында.

Жоғалып қырда солай ақырғы азап, Болған шақ өнер қолды, ақыл мазақ, Əлемнің асқарала мінбесінен,

Сөз алды саңқ-саңқ етіп ақын қазақ.

Өтті де сусап қырда, кейде шөлдеп, Жетті ме осылай да бір сөйлесем деп, Кетті олар кең даласын талмай жырлап, Көріктей кеуделерден ой нөсерлеп.

Сұңқардай шыңға самғап бір-ақ өрлер, Жаңғырған қырда күшін сынады ерлер. Тойында Октябрьдің оқтай ұшып Сілтесті «Қызылаттар», «Құлагерлер».

Даусына «Экспресс» «Күй» үндесіп, Кетті олар қызыл тілмен қиыр кешіп. Мына қызу тірліктен бас та айналып, Арқасы ақындықтың жиында есіп.

...Ол күнге... қайда бірақ!.. Көп бар əлі!.. Сараның содан да ғой тоқтағаны.

Бай ауыл баптап қосқан жүйірігін Тағы да көзбен атып жеп барады.

Оларға өлеңің не, өнерің не,

Көр кеңіл селт етпеген нелер үнге.

«Намысты жіберме деп» – күпініскен, Сал Біржан Сараны іздеп келерінде.

Қызынған бəсекеде, ерегесте, Бақталас Арғын-Найман елі емес пе. Сараны сасық намыс құралы етпек, Қалмаса қараң қалсын өлеңі есте.

Жаныңды өртей ме бір дертің мейлі, Құлағын бөгде сөзге ел түрмейді.

«Шырағым, Сара, саған не болды?» – деп, Ағасы Есімбек те елпілдейді.

Əйелге еңкеймейтін салтты бүктеп, Қажы да қалбалақтап аптығып кеп:

«Аптыққан Арғынды бір дөңгелет!» – деп Сараны жалбарына жатты үгіттеп.

Атаны, абыройды, бақты айтысып, Ақылын əркім солай жатты айтысып. Көбінің көңілі шын елжірейді, Сараны іштей енді жақтай түсіп.

Қала ма Сара даусын күрт үдетпей, Салынды соңғы рет бір сілкіп өтпей. оқтығын өзгелерден бір асырып, Тілеуін төңірегіне бір тілетпей.

Қалатын қарсыласы үркіп өтпей, Кеудеден сөз дариясын күркіретпей. Апыр-ау, Сара неге үнсіз қалды, Қабақтан манағы бір бұлты кетпей.

Біржанның мына соңғы сөзі өтті ме, Шынымен шықпай ма енді өжет күле? Тұсап-ақ тіл құрғырды тастады ма, Өкініш өртеп барып өзекті де.

 Біржанның екінші монологы

Бір сөз үшін аузымнан шыққан ағат, Аусар ма деп, Саражан, шытпа қабақ. Мезі етіп біткен мені бірі ұнатпай, біреулердің қылымси құптағаны-ақ.

Жамандарды жататын жоқтап ұлып, Жаралайды жаныңды көп тағылық. Оза шыққан дүлділге ор қазғанын Көрген сайын саламын топта бүлік.

Арыла алмай сол «күнə-кеселден» де, Ұқсай да алмай, ағайын, не сендерге, Барлығыңнан бір сəтке жеріп кетіп, Еріп кете беремін «есерлерге».

Не күнə бар деймін де, тұрған мұнда, Көзсіз кіріп кетемін бір даң-дұңға.

Еріккеннен емес-ау, сендерден сол Зеріккеннен келеді «жынданғың» да.

Қателеспей, қайғырмай, жаңылыспай, Жұлқа сүйреп жүрегің алып-ұшпай,

Қыз-қыз қайнар жыр қайда? Қаһарыңнан Қарсы келген тірліктің бəрі ығыспай!

Содан шығар... Ат жалын тартып мініп, Шалқып-тасып келемін, артық күліп.

Қарқаралы басынан əн шырқадым Құшағында сұлудың балқып тұрып.

Осылайша барыңды қанша ақтарып, Жүрген шақта, дүние-ай, жан шаттанып, Көтере алмай, көре алмай жөнеледі-ау Бір ісіңді қалың ел сан-саққа алып.

Баптаумен бəйге атындай сөз сəндеген, Өнердің өріне қол созсам деп ем.

Балағыма жармасқан көп шіріктен Ойым да жоқ тірлікте озсам деген

Қазынасы, деуші едім, көптің кеудем, Жақпай жүрген жайым бар отпын деумен. Алты алашқа атымды жайды жұртым, Бірі мақтап, біреуі тек күндеумен!

Сері аталып, елінде Сал аталып, Азамат боп ат міндік, қара танып. Жүрек шіркін сонда да тыншымайды, Тағдыр қайда тастар деп тағы апарып.

Толып та сол көңілге тіршілік кей, Басқа бақыт Тəңірден жүрші күтпей. Жаның тоят табар ма жағадан ап Жағаласқан жауыңды бір сілікпей!

Отты іздеумен, қайдағы жоқты іздеумен, Алағызып тұрады-ау көк құз кеудең.

Соның бəрі

еркіндік,

бір кеңдіктер

Қайда барсаң қашқақтап жеткізбеуден!

Малша оралып біреуге, аңша ауланған, Жеткізбей-ақ кеттің-ау, аңсаулы арман!

Дара қалған басым мен

 көп шайлығып Жараланған жүрек бар шаршаулардан!

Үлесіңді алатын ірі уыспен, Жазылмапты-ау маңдайға жүру үстем, Бақытыңды тонаған пенде қанша біреулері қулықпен, бірі күшпен.

Арыстандай атылған көкке бейне, Асып тудым атадан деп те кейде, Сыртқарыға сыр бермей шалқып алам, Қалсыншы деп көп күшік беттемей де.

Шоқтығына жармасып көп тілектің, Жасымнан содыр-сойыл соққыны өттім. Күңіреніп бақсыдай дала кездім, Көкірегім қан жылап оқтын-оқтын!

Еліміз деп, еңіреп жүрдік күнде, Тізгін тартып туғалы сыр бүктім бе. Адалдықтан не таптық, жасаған-ай, Тақсіретін көп тарттық тірліктің де.

Мұзбалақтай самғауға өрлеп өрге, Сау басыңды саудалап ел көнер ме. Атылардай боласың, аһ ұрардай, Көкіректі көп ойлар кернегенде.

Ақылымен алдына топты иірген, Абайдың да көріп ем «тоқ» күйін мен.

«Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өстім», – деп, Көп күңіреніп,

Жол таппай, көп күйінген.

Қалың қазақ басынан бағы ұшқанын, Алауыз боп қырқысып, шабысқанын Егіле айтып, еңіреп отырды-ау бір,

«Мыңмен жалғыз алысқан» – арыстаным!

Қайда барсаң жалғанның бəрі апаттай, Жазылады жылаумен жарақат қай?

Қыз – зорлықта,

 жігіті қорлықта өткен Заманына жүр ол да шара таппай.

Шығамыз деп тұманнан жарып қалай, Данышпандар да өтіпті-ау анық талай.

«Ел қыдырған кешегі есер шақта» Дүниеңді келіппіз парықтамай.

Шыжғырылған шырылдап шоққа кеуде, Сендегі шер, Саражан, жоқ па менде.

Кең тірліктен таяныш-тірек таппай, Талай сезім дарымай кетті-ау елге!

Ой мен ақыл зынданға тұр қамалып, Бұйырмай-ақ еркіндік жырға да анық. Қайғымды айтып кеттім бе, қайран Сара, Бір сөзіммен жараңды тырнап алып.

«Жиенқұлға жіберме шақыруды, Үйде білер өнерсіз аһ ұруды.

Зығырданым қайнар да көргеннен соң, Мұнда бекер алдырма кəпіріңді!».

«Күйеуіңді алдырт тез!» – дегенге өзің, Қалдың ба шын жасып-ақ, көген көзім.

«Байлаулы бала құстай», қарағым-ай, Жеткені ме тағдырға көнер кезің.

Жамандауға өзіңді көз қияр ма, Өмір, шіркін, еңсеңді езді ұяңда. Мерт те болып кетпепсің құрығанда Қалқып ұшып қырандай өз қияңда.

Қайтпексің еліңе осы ұнаса дау, Ойымда жоқ оларын күнə санау.

Есімбек, Тұрысбектей туысыңды, Саражан, тағы да бір сынасақ-ау!

Қайырылмастан қайдағы күдік бөгеп, Сынасақ па, сынасар жігіт пе деп, Шырылдатып қосқанда Жиенқұлға, Обалыңды көзіңе іліп пе елеп?

Сынасақ бар... Шынымен жақтамай ма? Абыройын еліңнің сақтамай ма?

Тырнағына Сараның тұрарлықтай Бір еркек тумап па екен Қаптағайда?!

Артығы екен адамның мына Сара, Етекбасты көп көріп жыласа да.

Əйел түгіл,

Мен көрген еркектердің Жиылып кеп өзінен бірі аса ма?!

Түксиісіп, теңселіп, не жымиып, Тебіренген туысың сөзіңе ұйып. Ақсұңқарын талатып жапалаққа, Сені қалай жылатар көзі қиып?

Көз жасыңды көрмеген, іркілмеген, Болып еді жатбауыр жұртың неден? Боқтығына тірліктің сені қиған, Тастанбектей не десем шіркінге мен!

Даңқыңды естіп, Арқадан көре келгем, Қош бол, Сара, ел жаққа жөнелем мен. Енді қалған жасымда əнге қосып, Алты алашқа танытам сені өлеңмен.

Терезеңді тең ұстар баласынбай,

Жан екенсің жұртыңның данасындай. Сені көріп ұқтым мен сырын қанша Жүрген қазақ қызының бағы ашылмай.

Заман-ай, бұл! Жараңды жаспен емдер, Қайда деп те қиналам басқа ерендер.

Қойғаннан соң еңсеңді бір көтертпей, Ащы үніңді естімей «тас кереңдер».

Деп тиетін сөз қайда бұрын кейде, Жасымаған жүрек те дірілдей ме? Екі күндей зарлаған жан сырыңды Мыналардың құлаққа бірі ілмей ме.

Тартынып қалар тіпті кез бе бүгін, Осы ма кетіргені сөз де құнын?

Бір қызды жылатпауға жарамасақ, Қалайша жұбатпақсың өзге мыңын?

Қалса да ойың айтылмақ еңсерілмей, Осы жолы барды сап көрші ерінбей, Жыр не керек, қысқасы,

Болмаған соң

Қас батырдың бір сілтер семсеріндей.

Сілкіндірген дауыспен шың-құзды да, Қалың елдің құлағын түргіз мына.

Тасынасың несіне, ала алмасаң Арашалап, апыр-ау, бір қызды да!..

Екі күндей ақындар сілкілесті, Найзағай ғып өлеңнің бұлтын есті. Бебеу қағып, бір тұста баяулап кеп, Шамырқана қайтадан күрт үдесті.

Шарпылатын шабыттың шағына бұл, Жаны қалмай шабылды шағын ауыл. Жаны кіріп сүйсініп тұрғандар көп, Баса-баса айтса деп тағы да бір.

Балқытып қара тастың өзін де өлең, Бойды алып, бебеу қаға безілдеген.

Тамырда қыз-қыз қайнап, тасып қаны Қыз да көп өткен түні көз ілмеген.

Арқырап кеп, біресе жайлап ағып, Саңлақ əн самғап тынар қайда барып? Айнала емін-еркін өзі билеп,

Жүрегін жұрттың жіпсіз байлап алып.

Көшкіндей сан-бөгеттен сырғып өтіп, Қарқынын қақарлы жыр тұрды үдетіп. Біресе қорқып қашқан киіктей боп, Елеңдеп, ентігеді дір-дір етіп.

Біресе орман болып күңіренді, Арман болып ындыны құрып өлді. Біресе бүркіттей боп дəл түседі, Түп-түгел тас шеңгелмен бүріп елді.

Біресе өзен болып сарқыла ағып, Өзгеге ес жиғызбай қарқыны анық, Жүректі шымырлатып, шыңылдатты-ау, Сезімді шыңыраудан тартып алып!

Біресе жігіт болып жар мақтасты, Біресе үміт болып алдап қашты. Біресе Арғын-Найман асылы боп, Тең түсіп таразыға салмақтасты.

Біресе жұрт сүлдері құрып əлгі, Атылған жолбарыстай ыңыранды. Біресе тура тиген найзадай-ақ Жүректе дір-дір етіп тұрып алды.

Біресе аспан астын шайқап тағы үн, Өрттей-ақ өршеленген жайпап бəрін. Азынап, аласұра айһай, дүние, Адуын айбатын бір байқатты арын!

Арғымақтай арынын кеш үдеткен, Екпіндеп кете берді осы бетпен.

Жатты жұрт қозғалып қап, қазекеңнің Қашаннан өлең десе есі кеткен.

Дей ме қыр: «Бəрін-бəрін ақтардым, көр!» Таңырқап, таңдайын да қақты əркімдер.

Көлеңдеп көз алдынан бір-бір ұшып Зымырап, сулап ағып жатқан күндер!

Естілмей екі күндей ат дүбірі, Матайдың жырға балқып жатты қыры. Біреулер ессіз күліп, есінесе,

Алапат ауыр ойға батты бірі.

Көрмеген көңілдер де өзгеге иіп, Жиырылып-жазылады сөзге күйіп. Жаншылап бара жатқан сияқтанды, Ар-ұят ауырлығын сезген иық.

Өр екпін омыраулап, бұрқағанда, Қайысып қала берді-ау қыр табанда. Көрместен, көзге ілместен басқа əлемді, Не жетсін осылай да бір шырқағанға!

Қызығың болмай-ақ та басқа білген, Кетердей жаншып-езіп тасты арынмен, Армансыз ақтарыла бір сөйлесең, Жалғанды жалғыз жайпап жасқар үнмен!

Айнала асқақ үнмен бөлеп тіптен, Қайда да қарсы атылып күйге ентіккен, Арылып пенделіктің шаң-кірінен, Айыға ақсаң-ау бір күйректіктен.

Жан сырын жатсын қанша ол ақтарып, Ақынға қимайтының сол-ақ, халық!

Өлсе де – өледі екен о сабаздар Əлемді от құшаққа орап барып!

Өрт болып өздері де маздап өткен, Өмірден үлесті де аз дəметкен.

Бас берген бəсекеде, Құтқарам деп, Шіркіндер сұлулық пен назды əлектен!

Білмеген жағына да, табына да, Ұстаған пенделіктен жанын ада. Көрмепті тəуелді боп, керек десең, Қан тамған қылышынан ханыңа да.

Құлы боп, құмартпаған мəнсапқа онша. Ежелден еркіндікті аңсап қанша,

Жаяу ма? Жарлы ма əлде? Елеместен, Жетті деп жүре берген жан шат болса.

Кейде бір жаның күйіп, құлазысын, Кеудеңде от барына разысың.

Еңсеңді тірлік қанша езгенде де, Қырыңның жұртқа жасар біразы шын.

Біреуге атын айтып сұс қылмаған, Керексе, көзге ілмеген «күштіңді» арам. Жұртқа айтар сыры барда, жыры барда Басқаңды көтіне де қыстырмаған.

От кеуде, аппақ ары, өр тілекпен, Қапасқа қамасаң да – еркін өткен. Сонда да басына бір бақ дарымай, Əйтеуір асып жатқан дерті көптен.

Көнбеген ел сөзінен ол шеттеуге, Көрмеген бақталас боп, өлшеп кеуде. Асқақтай түскені рас, басқаларға Былайғы көп шерікті көрсетпеуге!

Шыдатпай кейде тіпті тасыған кек, Мақтайтын өзін-өзі асыра əрлеп.

Жарқырай түсіп қанша,

Сырт көздерден

Басқаның жамандығын жасырам деп.

Елікпей даңқыңа да түрлі арбаған, Елім деп еңіреген, бұлданбаған.

Жалғанға жалғансыз-ақ ғашық болып, Арманға тірлігіңде бір қанбаған.

...Сал Біржан, саңлақ ару Сара бүгін, Танытып тағы да сол даралығын.

Армансыз аңырай бір жосылда-ай кеп, Жиналған топ алдында қара-құрым.

Аянбай ойдағыны ақтарысты,

Бар болса бойда құны – мақтанысты. Төстесе, тістесе бір тұрып алып, Біресе жығылуға шақ қалысты.

Əйтеуір сілкілесті сөзді ірікпей, Біреуін бірі басып озды күтпей. Ақындық құдіреттің ақ сайтанын Бос кеуде иттерге де сездіріп кей.

Кейде бір кетісіп қап ардан да əрі, Айтпаған, ақтармаған зар қалмады. Жаңбырдай шартарапқа тегіс тарап, Қуаныш, күйініші, армандары.

Борандай бұрқап өлең небір енді, Тамсана, таңырқап жұрт лебіне ерді. Тілегін жеткізем деп елге тегіс Соңғы рет Сара қыз да тебіренді.

 Сараның соңғы монологы

Көңілдің осындайда оты өрлемей, Қу тағдыр, келгенің-ай бекер бөгей! Байлаулы бұлбұл етіп қойды елім де, Обалым өз мойныңда кетер демей.

Тілемей басқа тілек Алладан мен, Арманға жетсем деуші ем самғап əнмен. Тірліктен өтсем деуші ем бір гүл болып, Жарқырап жұлдыз болып қалмағанмен.

Бұлағың толқып аққан көлге айналып, Тұрмай да қазіргідей қол байланып.

Аққу боп, айдындарда жүзсем деп ем, Аңырап, араға бір қонбай барып.

Жүйріктей қашқан аңын құтқармаған, Еселеп өссе деп ем сырттан бағам.

Тұп-тұнық тұма болып тұнсам деп ем, Суынан сусап ішіп, жұрт қанбаған.

Асқарға балап елде бар төбені, Асырып көрсем деп ем мəртебені. Жыр етіп жеткізсе деп сан ұрпаққа,

Жоңғардың жылдарға айтып қарт емені.

Ақтарып айнала бір назды армандай, Арқырап өтсем деуші ем азға алданбай. Түп-түгел төксем деуші ем туған жерге, Кеудемде сыңсып аққан саз бар қандай!

Жалғанды жалт қаратқан жарылыспен, Атылып жанартаудай жалын іштен, Жүректі алыстырып көрсем деуші ем Қырдағы долы дүлей тағы күшпен.

Жаныма табам демей маза қайдан, Құшағын дүниеге таза жайған, Болып та өтсем деп ем далама бір

Шарт та шұрт шатырлаған нажағайлы əн!

Жастыққа болсам-ақ деп батпаған ай, Шырқап ем шұғылалы арай жаққа қарай, Топшымнан ұша бере үзіп түскен Қаншалық қатігез ең, Хақ-тағала-ай!

Алыстан ақ жаңбырдай төніп келіп, Туған жер, тұрмас па едім төгіп-төгіп. Бұлбұлдай сайрамас па ем,

Қойсаң, елім, басыма бұлттағы жоқ ерік беріп.

Жұлдызым жоғарырақ жанса көкте, Деуші едім,

Салдың, тағдыр, қанша əлекке, Армандап келіп едім жалғыз сөзім Суымай соңғы ұрпаққа барса деп те.

Дариға-ай, жұртыма сол жетсе тілек, Кернеген көкіректі кек сетінеп.

Алаңсыз ақсұңқардай заулар ем-ау Туған жер топырағына өкше тіреп.

Асқақтап, айнала сан жайды ұқтырып. Қарамай, қарсы келсін қай «мықтылық». Тұрды жыр дос төбесін көкке тіреп, Жүрегін дұшпаныңның шайлықтырып.

Тірліктің балы көп пе, зəрі кеп пе, Тыңдамай, тарта берсең əрі үдеп те. Шырқап та шартарапқа кетсең шіркін, Арналып бойдағыңның бəрі көпке!

Қайда деп ұқсап тынар асқақ арын, Сол болып асқардың да жасқанарың, Соны іздеп кетсең-ау кең кеңістіктен, Көрместен, көзге ілместен басқаларын.

Сағымдай сабылдыртқан қашық бар ма? Жүйткісең омырауыңды ашып таңға: Аңыз боп қалар да едің, құрығанда, Жарық пен жарды аңсаған ғашықтарға.

Лебіңнен есіп ыстық құдірет-дем, Сапырып сахараның жырын өктем,

Ақсарлы арманыңа жетсең барып, Қалса да қарамастан құрып өкпең.

Жұртымның жүрегіне жетсе арманым, Кешеден соларды айтып көп сарнадым. Түлкідей қырдан қашқан, қайран үміт, Бір сөніп, бірде жанған отша алдадың!

Біржан да көп көздерді ақырайтып, Қарамай бас-көзіне,

Батыра айтып, Булыға безілдейді-ау:

«Бұ заманға,

Амалдың жоқтығы-ай, деп, апыр-ай, түк?!»

Жақсы аға, жақсылыққа құштар аға, Қызғыштай шыр-шыр етіп түсті араға. Тірлікті тəлкек етіп қойған күн-ай, Соқырдың қолындағы ұстараға!

Өктемсіп зымияндық, сұрқиялық Тұрғанда, қайтсін одан жұрт ұялып. Сөзді ұғар, сертке тоқтар жігіт қайда? Жүйріктей шығатын бір жұлқи ағып!

Өзгеден өнерімен озған аға,

Қоя-ақ қой, соны тіпті қозғама да! Кеткенін көріп, қалай күйінбессің, Жүректен жылап шыққан сөз далаға!

Сол, аға, сөзден есе бермей келген, Көріндің бұрқ-бұрқ еткен ер бейнеңмен. Қаншалық бақытты едім, шүкір, мен де Сан қыздан сендей жанды көрмей де өлген!

Қайтем деп қолға түспес бақты аңсап та, Тынсақ па?

Қалған сырды ақтарсақ па?

Сөз бе екен Сараңыздың шері де сол, Қыз біткен шыр-шыр етіп жатқан шақта.

Заманның шынымен бұл кезі ме азған? Таппасақ төңіректен сөз ұғар жан.

Тірлікке шараң қайсы? Болғаннан соң Əйелдің сөзі түгіл, өзі де арзан.

Қарамай қаншама ақсын қанды жасың, Сұр жылан жұтып жатсын қарлығашын,

«Құдай» деп, «құран» деп-ақ кетер ме елім, Аударып шариғатқа бар күнəсін?

Шырылдап арманды аңса, қашықты аңса! Жұлқынып шыға алдың ба тасып қанша? Көп қыздың бірі де өтпей қойды-ау Тəңір, Ой беріп, сезім беріп – жасытқанша!

Өрт қанша арпалысқан мұзды ағыспен! Дерт қанша жеп баратқан сыздап іштен! Қаратып қойған күнге шараң бар ма Құстың да қанатына қызғанышпен!

Арта алмақ ағайын мен елге міндет, Қараймын еркін өскен желге күндеп. Қызығам ақкөбік боп тұрған атқа, Бəйгеден осылай да бір келмедім деп!

Өкінем, –

Тұңғыш рет өр-белеңде

Қасқайып, қас бəйгеден келмегенге. Қып-қысқа ғұмырды да мына тағдыр Біржола өз еркіме бермегенге.

Бұлыңғыр беталысым, тұмандаумын, Соны айтып шырқағанда ұғар ма аулың? Тағы да тақсіретін сездім анық, Жұлқынып, жүген үзіп шыға алмаудың.

Жұлынған гүлдей больп бір күн көктеп, Қалтырап кетті-ау жүрек шын дірдектеп. Шегіндей домбыраның қала бердім, Тосыннан шарт үзілген күмбірлеп кеп!..

* * *

Қалғанын білмей де қап кім қай тұста, Екпіндеп, еліріп кеп тынды айтыс та. Зарды айтып..,

Жанған жүрек.., Жалғанды айтып,

Күніреніп тоқтады-ау бір жыр байғұс та.

Ел-жұрттың есін алып шын-ақ күллі. Қаншама қам көңілді жылаттырды. Біреулер қозғалақтап, күрсініп қап, Біреулер біреулерді сынап күлді.

Арулар ажарынан ерте от көшкен, Жастыққа жас төкті елге көрсетпестен. Сазарып қала берген пенде қанша, Сырлы əуен сыйқырына селт етпестен.

Аңырап тоқтағанда жыр демігіп, Біреулер біреулермен бірге күліп, Біреулер қарғыс айтып заманына, Сырқырап, сай-сүйегі тұрды егіліп.

Біреулер қастағысын күліп арбай, Жымыңдап, жұрт білмеген сыры бардай, Шөгіп те қалғандар бар жатқан жерге, Шарасы біржолата құрығандай.

Сараны жаңа ғана танығандай, Біреуі сүйсініп тұр жаны қалмай. Аңырып, əр ауызға бір алаңдап, Біреу жүр не болғанын əлі ұға алмай.

Біреулер үрке қарап, шошығандай, Қарайды Сара жаққа өші бардай. Біреулер іштегі отпен арпалысып, Əлекке түсіп жатты өшіре алмай.

Əннен соң есеңгіреп, үрпиісіп,

Жер шұқып қала берді жұрт ұйысып. Серт ұстап, сілкінісіп шыққандар бар, Бір-бірін көзбен атып, қыртиысып.

Күлік бар біреуінде, бірінде үрей, Пысықтар үнсіз қалған бұрынғы кей.

«Сарыарқа қайдасың» деп қайтты Біржан, Сапырып сахараның жырын күрей.

Міне сол, –

Шығарып сап əй жыр төресін,

Сара отыр жинай алмай тіптен есін. Ашынып қайдағы жоқ Құдайына, Маңдайға бармақтай бақ бітпегесін.

Кеше бір шырылдап та, безілдеп те, Қаншама мақұлдатты сөзін көпке. Асқақтап көмейінен əн кеткенде, Жүргендей сезініп-ақ өзін көкте.

Ақтарып жатқан сырды жанға айтылмай, Сарт-та сұрт лапылдап бір жанбай тынбай. Бұлақ боп бұрқырап та ағып еді-ау,

Қалың ел аңсап келіп қанбайтындай!

Дарынын өрде оздырып анық күшпен, Арынын айналаға танытты үстем.

Ұмытып өзін өзі, болам демей Жұлдыздай жарқырап кеп, жанып түскен.

Көңілдің қай-қайдағы бұлты ыдырап, Əр сөзі астам айтқан жұртына ұнап,

Қарамай қайғысына самғап еді-ау, Біржан сал сəл сүрінсе, бір күліп ап.

Суырып мұң-зарыңды жүрек түптен, Кететін Сара қайда үдеп тіптен?!

Айтыста соның сағы сынбасын деп, Өзіне ауған жоқ па тілек біткен.

Қыр сонда құптап тегіс жаңғырмап па? Сара да жұрт мейірін қандырмап па?

Қайысып Қаптағайы тұрды емес пе Бұлбұлы бұрқыратқан зарлы ырғаққа!

Басына қаншама мұң үйіп-төкпе, Көңілі шалқып-тасып, тиіп көкке, Жағалай жұртты өзіне бір телміртіп, Ерекше кетіп еді-ау биіктеп те!

Айнала жалт қаратып жыр ұғарын, Арындап аспанға өрлеп шығып арын, Танытып төңірекке тұрып еді-ау Өнердің қаншалықты құны барын!

Шарқ ұрып кезіп келген бұрын қырды, Қалың ел сөз құдіретін бүгін білді.

Өзіне жөн көрсеткен талайларды Жыр шіркін, алдына əкеп жүгіндірді.

Тұрғандар əлдекімсіп, еркектеніп, Сараның жатты алдында жентектеліп. Барды да шырқап-шырқап,

Қалды-ау үнсіз,

Лебімен айнала бір өртеп келіп.

Əн болып дүниеге таралып кең, Жан болып өту үшін жаралып та ең!

Қыз да едің жүзден жүйрік жеке шыққан Бір ғасыр маңдайына дара біткен.

Қаймығып қара дауыл – ел сесінен, Қайғыға батып өткен белшесінен. Айтыста арқырап та, жарқырап та Көрініп қалып еді өз еңсесімен.

Сол-ақ па бұйырғаны бақ-талайға? Бұлқынып, бұғау үзер таппады айла. Ақын боп ақырғы рет бір көрініп, Қатын боп қала берді Қаптағайға!..

ТҮСІНІКТЕР

 Мұзафар Əлімбаев. «Естай Қорлан». Бұл лиро-эпика- лық дастанға белгілі ақын, əнші, композитор Естай өмірі ар- қау болған. Естай Беркімбайұлы (1868–1946) қазақ өнерінің аса ірі өкілі. Естайдың есімін аңызға айналдырған «Қорлан» əнінің орны бір бөлек. 1930-шы жылдардың өзінде «Қорлан» əні алғашқы қазақ операларында («Біржан – Сара», «Ер Тар- ғын») пайдаланылды. Қасым Аманжолов 1939 жылы «Қор- лығайын» атты драмалық поэмасын жазса, кейінірек, соғыс- тан кейінгі жылдары Мұзафар Əлімбаев осы «Естай – Қор- лан» атты поэмасын жазды.

 Тұрсынхан Əбдірахманова. «Анар». Бұл поэма Қырым аңызы негізінде жазылған. Оқиға Қырым жерінде Герей хан- ның заманында өтеді. Ақынның жыр жинақтарында жарық көрген.

Ізтай Мəмбетов. «Сал Сары». Тарихи дастан. Ақын

«Сал Сары» дастанының негізін тарихи деректерден алған.

«Сал Сары» дастанын А.Жұбановқа арнаған себебі – акаде- мик А.Жұбанов 1940 жылы «Сары» атты музыкалық пъеса жазған. Поэмада өмір бойы қуғын-сүргінде болған, тағдыр тауқыметін кешкен Сары Батақұлының тағдыры суретте- леді. Сал Сарының туған жері туралы пікірлер негізінен бір болғанымен, кейбір қайшылықтар кездеседі. Мысалы:

«ХVІІІ–ХІХ ғасырлардағы қазақ ақындарының шығарма- лары» атты жинақта: «Сары Батақұлы 1863 жылы Батыс Қазақстан облысында Ұлықұм деген жерде туып өскен» десе, А.Жұбановтың «Замана бұлбұлдары» деген еңбегінде Сары 1863 жылы қазіргі Ақтөбе облысының Шалқар ауданы Жетей-Ебестің тұсындағы Талдықұм деген жерде туған деп беріледі. Бұл дастан І.Мəмбетовтің 1976 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрген таңдамалы шығармалар жинағы- нан алынып берілді.

 Еркеш Ибраһим (Ебікенов). «Гəкку». Ақынның поэма жанрындағы алғашқы туындысы. Поэма Арқадағы əншілік, ақындық-композиторлық мектептің ірі өкілі Үкілі Ыбырай Сандыбайұлының өмірін арқау еткен. Бұл поэма 1987 жылы

«Жалын» баспасынан шыққан кітабынан алынып, қысқар- тылып берілді.

 Мұқағали Мақатаев. «Дариға жүрек». Қазақтың ақиық ақыны Мұқағали Мақатаевтың «Өмірдастан» атты ұзақ поэ- масының бір бөлімі осы «Дариға-жүрек». Жесір жеңге Да- риға образы арқылы соғыс жылдарындағы халық өмірі мен адамдық, азаматтық, адалдық, ар намыс, жас əйелдің жан дү- ниесі психологиялық шиеленіс арқылы шебер суреттелген. Поэма ақынның 1972 жылы шыққан осы аттас кітабында жа- рияланған.

 «Райымбек! Райымбек!» Дастанда ел тарихын, ел басы- на қатер төнгенде қолына ту алып, жауына қарсы аттанған Райымбек Хангелдіұлының ерлігі суреттеледі. Поэма ақын- ның көзі тірісінде баспасөзде жарық көрмеген. Кейін, «Ле- ниншiл жас» газетінің 1981 жылғы 29 қарашасынағы но- мерінде жарияланған. Содан соң жыр кітаптарына енді.

 «Аққулар ұйықтағанда». 1973 жылы мерзімді баспасөз- де жарияланып, кейін кітаптарында жарық көрген «Аққулар ұйықтағанда» поэмасы ақынның шығармашылық жетістік- терінің бірі. Поэма жазылған кезінде əдеби үрдіске соны сер- пін əкелді. Лиро-эпостық сипаты басым бұл дастанға арқау болған аққуды киелі тұтқан ұлттық таным мен шынайы ма- хаббаттың, сұлулықтың символы болған аққулар тағдыры.

 Төлеужан Исмайылов. «Есіл». Бұл поэма 1958 жылы Петропавл қаласында жазылған. Ақынның тың бейнелеу- лерімен, жаңашыл ізденісімен əдеби қауымның назарын ау- дарған туындыларының бірі. Ақынның 1959 жылы ҚМКƏБ- нан жарық көрген нұсқасы бойынша берілді.

 Сағи Жиенбаев. «Ақын». Дастанға шығыстың ұлы ша- йыры Əбілқасым Фердоуси туралы ел аузындағы аңыз арқау болған. Ол аңыз бойынша Фердоуси өзінің əйгілі

«Шаһ-наме» дастанын Махмұт Ғазнауиге сыйға тартады. Сұлтан бұл поэманы қабыл етпейді. Ақырында, Фердауси кедейшілікке ұшырап, жоқшылықта қайтыс болады. Фер- даусиге өлерінде Махмұт бір керуен алтын тартыпты-мыс. Бірақ ол керуен Тус қаласының қақпасына кіргенде, Фер- даусидің табытын көтеріп келе жатқан көпшілікке кез бол- ған екен.

 Жұмекен Нəжімеденов. «Келін». Ақынның 1965 жылы жарық көрген «Жоқ, ұмытуға болмайды» атты лирикалық поэмалар жинағына кірген. Соғыс қасіретін адам тағдыры арқылы шынайылықпен суреттеген туынды.

 «Əн бұлағы». Əйгілі өнерпаз Естай өмірін арқау еткен поэма.

 Қадыр Мырза Əли. «Қызыл кітап». Поэма 1983 жылы жарық көрген. «Қызыл кітап» поэмасы – ой-толғамға толы, бүкіл адам баласын ойландырар пікір-тұжырымға бай фило- софиялық туынды.

 «Заман-ай». «Заман-ай» (1997 жылы жарияланған) поэ- масында ақын Қазақстанның Кеңес өкіметі жылдарындағы тарихын жаңаша көзқараспен жырлайды. Жетпіс жыл ішін- де қазақ халқы бастан кешкен небір қиындықтарды нақты көркемдік ойлармен жинақтап, əсерлі бейнелеген. Поэмада 1917–1991 жылдар арасындағы Кеңес Одағындағы халық қасіреті шынайы көрсетілген. Туынды ақынның «Қазығұрт» баспасынан шыққан көптомдығынан алынып, қысқартылып берілді.

 Төлеген Айбергенов. «Космонавт монологы». Лирика- лық дастан. Ақынның поэма жанрындағы жалғыз туынды-

сы. 1983 жылы «Жазушы» баспасынан шыққан «Бір тойым бар» жинағынан алынды.

 Олжас Сүлейменов. «Қыш кітап». «Қыш кітап» – О.Сүлейменовтің айтулы шығармаларының бірі. Бірнеше мəрте басылып шыққан бұл поэма бұрынғы кеңестік им- периядағы əдеби жұртшылықтың назарын бірден аударған туынды. Поэма шетел халықтарының көптеген тілдеріне ау- дарылған. «Қыш кітап» – біз қайдан келдік жəне ғұмырлық сапарымыздың мəні не? деген мəңгілік сауалдарға жауап та- буға ұмтылған, тарих пен қазіргі дүниедегі өз орнын іздеген адам туралы ойтолғау түріндегі поэма. 2006 жылы «Дайк- пресс» баспасынан шыққан жарияланымнан алынып, қыс- қартылып берілді.

 Марфуға Айтқожина. «Жеңеше». «Жыр аққуы» атан- ған ақынның бұл поэмасында əйел тағдыры, оның аналық, жұбайлық парызы лирикалық пафоспен жырланған.

 Сəкен Иманасов. «Айтыс». Сəкен Иманасовтың бұл по- эмасы осыдан қырық жылдай уақыт бұрын, яғни 1970-жыл- дары жазылған. Кейіннен «Жұлдыз» журналының 2011 жылғы 12 санында жарияланған. Поэмаға арқау болған оқи- ға – əйгілі өнерпаз Сара Тастанбекқызының Біржан салмен айтысы, ақын қыздың тағдыры.

МАЗМҰНЫ

ТҰРСЫНХАН ƏБДІРАХМАНОВА (1921–2003)

ҚАЗАҚТЫҢ 100 ПОЭМАСЫ

4-том

Редакторы Сəндібек Жұбаниязов Көркемдеуші редакторы Нұрлан Тазабеков Техникалық редакторы Зайра Бошанова Компьютерде беттеген Гүлмира Өтенова

ИБ № 7282

Басуға 22.07.2013 қол қойылды.

Қалыбы 84×1081/ . Қаріп түрі «Times New Roman».

32

Офсетті басылым.

Шартты баспа табағы 20. Баспа табағы 23,5.

Таралымы 2000 дана.

Тапсырыс №

Қазақстан Республикасы, «Жазушы» баспасы, 050009, Алматы қаласы, Абай даңғылы, 143.


Құрметті оқырман! Файлдарды күтпестен жүктеу үшін біздің сайтта тіркелуге кеңес береміз! Тіркелгеннен кейін сіз біздің сайттан файлдарды жүктеп қана қоймай, сайтқа ақпарат қоса аласыз! Сайтқа қосылыңыз, өкінбейсіз! Тіркелу
Толық нұсқасын 30 секундтан кейін жүктей аласыз!!!


Кейінірек оқу үшін сақтап қойыңыз:


Қарап көріңіз 👇



Жаңалықтар:
» Қазақстанға келген шетелдіктерге ескерту жасалды 06.10.2022
» Бизнесті дамытуға 1,2 млн теңге мемлекеттік грант беріледі – шарттары 30.09.2022
» Қазақстандықтар 2023 жылдан бастап қосымша зейнетақы төлемдерін ала алады 30.09.2022

Пікір жазу



Келесі мақала, жүктелуде...
Біз cookie файлдарын пайдаланамыз!
Біздің сайтты пайдалануды жалғастыра отырып, сіз сайттың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ететін cookie файлдарын өңдеуге келісім бересіз. Cookie файл деген не?
Жақсы