Адам қаңқасының құрылысы. Биология, 8 сынып, қосымша материал.

 Кейбір бассүйек бөлімдерінде (маңдай, үстіңгі жақ және т. б.) ауа болатын қуыстар бар. Ол сүйектердің жеңіл болуын қамтамасыз етеді.

 Қол қаңқасы – иық белдеуі мен қол сүйектерінен тұрады. Иық белдеуіне екі бұғана мен екі жауырын сүйектері жатады. Жауырынның пішіні үшбұрышты үш қырлы, жұқа әрі жалпақ сүйек. Бұғананың бір шеті төссүйекпен, екінші шеті жауырынмен байланысады. Қол сүйектеріне жататындар: тоқпан жілік, кәрі жілік пен шынтақ сүйегі (білек), қолбасы сүйектері. Кәрі жілік шынтақ сүйегімен байланысады. Тоқпан жіліктің ішкі қуысын жілік майы толтырып тұрады.

      Қолбасы сүйектеріне – білезік, алақан, саусақ сүйектері жатады. Білезікте (запястья) 2 қатар орналасқан 8 сүйек, алақанда 5 сүйек, саусақтарда 14 сүйек болады. Саусақ сүйектерінің басбармақтан басқасының әрқайсысында 3 қысқа сүйек (фаланги), ал басбармақта екеу болады

 Аяқ қаңқасына – жамбас белдеуі мен аяқ сүйектері жатады

 Жамбас пен сегізкөз тұтасып жамбас қуысын құрайды. Жамбастың өзі бір-бірімен тұтасып кеткен 3 сүйектен (мықын, шат, шоңданай) тұрады (43-сурет). 

 Аяқ сүйектеріне жататындар: ортан жілік, асықты жілік, шыбық сүйек, толарсақ, табан және башпай сүйектері (44-сурет). Асықты жілікпен қатарласа тұратын жіңішке сүйек – шыбық (садақ) сүйек деп аталады. Ортан жіліктің жұмыр ұршық басы жамбас шұңқырына кіріп тұрады. Толарсақта 7 сүйек бар, оның ең ірісі – өкше сүйегі. Табанды қысқа сүйектер құрайды. Қол саусақтары сияқты аяқтың башпайлары да, үлкен башпайдан басқасы 3 қысқа сүйектен құралған. Қол және аяқ сүйектері бір-бірімен қозғалмалы (буын арқылы) байланысқан. Мысалы, шынтақ буыны, тізе буыны және т. б.

Тірек-қимыл жүйесінің қызметтері

Сурет

Қысқаша түсіндірме

Қорғау

С

Ішкі мүшелердің сыртын қаптап, қорғайды. Мысалы ми сауытында – ми, омыртқа жотасында жұлын орналасқан. Қабырға, төс, жауырын бірігіп кеуде қуысын құрайды. Онда өкпе, жүрек сияқты ішкі мүшелер орналасады.

Тірек

А

Адам денесіндегі барлық мүшелер, бұлшық еттер сүйекке бекінеді. Сүйек оларға тірек болып, денені тік ұстауға көмектеседі. Әрбір мүшенің белгілі бір орында бекініп орналасуы сүйектердің болуына байланысты.

Қимыл

В

Бұлшық еттер сүйекке бекініп, қозғалысты жүзеге асырады. Бұлшық еттер сүйекпен бірге барлық мүшелерді қозғалысқа келтіреді. Мысалы шайнауға беттің шайнау бұлшық еттері, мимикаға беттегі ұсақ бұлшық еттер жауапты

Рессорлы /серпімділік/

D

Сүйектер шеміршекпен байланысқан. Сондықтан буындар қозғалмалы болып, жазылу мен бүгілуді қамтамасыз етеді. Мысалы, омыртқалар бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқандықтан адам алға, артқа және жанына қарай бүгіле алады.

Қан жасау қызметі

F

Сүйектің ішкі қуыстары бар. Онда кемік майы болады. Сүйектің кемік майында эритроцит сияқты қан жасушалары түзіледі. Сүйек құрамында кальций фосфор заттары көп болғандықтан, зат алмасуға қатысады.

Метаболизм /зат алмасу/қызметі

Е

Кальций фосфор алмасуына қатысады

Р/с

Сүйектер

Бас сүйектері

Иық белдеуі, қол сүйектері

Жамбас белдеуі, аяқ сүйектері

Тұлға қаңқасы

1

Бұғана

+

2

Шыбық(садақ) сүйек

+

3

Шүйде сүйегі

+

4

Ортан жілік

+

5

Шынтақ сүйегі

+

6

Жауырын

+

7

Асықты жілік

+

8

Тоқпан жілік

+

9

Толарсақ сүйектері

+

10

Омыртқа жотасы

+

11

Білезік сүйектері

+

12

Жамбас сүйектері

+

13

Башпай сүйектері

+

14

Төс сүйегі

+

15

Саусақ сүйектері

+

16

Қабырғалар

+