Жергілікті экожүйедегі ағзалардың саны мен таралуын анықтауда түрлі статистикалық әдістерді қолдану. Жергілікті экожүйенің биоалуантүрлілігін анықтауда кездейсоқ іріктеу әдісінің маңызы. Биология, 11 сынып, дидактикалық материал.

Мұғалім үшін нұсқаулық

Сабақтың теориялық мазмұны, ұғымдар, анықтамалар және т.б.

Шаршы мен трансекта қолдана отырып зерттеу әдістері

Қауымдастардағы қатынастарды жақсы түсіну үшін популяциядағы организмдердің санын бағалау өте маңызды. Бұл ақпарат жойылып кету қаупі төнген түрлерді немесе тіршілік ету орталарын сақтауға бағытталған табиғат қорғау жобаларының әсерін бақылау үшін пайдалы. Популяциядағы барлық ағзаларды санау әрдайым мүмкін емес. Қорытынды жасау үшін біз популяцияның аз бөлігін қарастырамыз. Бұл үрдіс іріктеме деп аталады.

Іріктемелерді алу

Популяцияны іріктеу кезінде организмдер саны іріктелген жерде есептеледі, содан кейін нәтижелер бүкіл мекендейтін жердегі жалпы санын есептеу үшін көбейтіледі. Ірі жануарлар мен өсімдіктерді жеке санауға болады. Алайда, жәндіктер мен кіші сүтқоректілер сияқты көптеген ұсақ жануарларды санап, содан кейін босату үшін алдымен оларды аулау керек. Шұңқырдың тұзақтары - бұл жерге қазылған кішкентай тұзақтар, оларда көбінесе кішкентай сүтқоректілерді тарту үшін тамақ болады. Бұл тұзақтардың жақтары сүтқоректілердің қашып кетуін тоқтату үшін қорғалған.

Шаршыларды қолдану

Шаршылар - бұл әдетте 0,25 м² болатын сымның төртбұрышты жақтаулары. Олар өсімдіктерге немесе баяу қозғалатын жануарларды бақылау үшін жерге орналастырылады. Шаршыдағы өсімдіктерді бақылау кезінде келесі іріктеулерді қолдануға болады:

• Жеке түрлердің саны: бір түрдің жеке дараларының жалпы саны жазылады (мысалы, түймедақ).

• Түрлердің алуандығы: әр түрлі өсімдіктер мен жануарлардың түрлерінің саны тіркелген, бірақ бір түрдің ішіндегі жеке даралардың саны емес.

• Жамылғы пайызы: бір түр жамылғысының шаршы аумағындағы пайызы. Егер шаршының тор бөлігін құрайтын сымдар бар болса, оны есептеу оңайырақ. Егер жеке өсімдіктерді, мысалы шөптер мен мүктерді анықтау қиын болса, өсімдіктер жиілігін бағалау кезінде жеке даралардың санынан гөрі пайыздық жабыны қолданылады.

Кездейсоқ немесе жүйелі іріктеу

Шаршы көмегімен кездейсоқ іріктеу шаршыларды кездейсоқ координаталарға орналастыруды қамтиды. Сіз жеке түрлердің санын, түрдің әртүрлілігін немесе әр түрлі аймақтардағы пайыздық жамылғысын зерттемесеңіз де, кездейсоқ іріктеуді қолдануыңыз міндетті.

Үлгінің көп бөлігі кездейсоқ болғанымен жүйелік үлгіні қолдану маңызды. Егер тіршілік ету ортасында, мысалы, жағажайға дейінгі қашықтықта немесе тау бөктеріндегі биіктікте болса жүйелі іріктеуді қолдануға болады. Егер сіз тәжірибеңіз үшін дұрыс емес іріктеу әдісін таңдасаңыз, бұл бұрмаланған нәтижелерге әкелуі мүмкін.

 Демонстрациялық және қауіпсіздік техникасы бойынша нұсқаулар.

 Оқушылар жұмыс кезінде сынып ішінде қозғалуында қауіпсіздік ережелерін сақтау керек.

 Сабақты ұйымдастыруға арналған қосымша нұсқаулар.

 Сабақта уақытты үнемдеу үшін тапсырмаларды бағалау критерийлерін және оларға арналған нұсқаулықтарды мультимедиялық тақтаның (Active Board) экранында көрсетілгені жөн.

Сабақтың жоспарланған кезеңдері: (логикалық және дәйекті; сыныпта қолдануға ыңғайлы болу үшін нөмірленген)

Кіріспе және мотивация - Кіріспе қамтиды:

1. Талқылау:

Іріктеу әдістерінің және олардың абиотикалық және биотикалық факторлардың өзгеруін өлшеуге қалай қолданылатынын түсіндіріңіз.

2. Сабақтың мақсаты (қажет болған жағдайда)

Тақырыпты, сабақ мақсаттарын және бағалау критерийлерін қалыптастырыңыз.

3 Сабақтың орта бөлігі

• Бейне

  Экожүйе дегеніміз не?

Жергілікті экожүйені зерттеу.

• Экологиялық әдістер
• Шаршылар
• Кездейсоқ таңдау
• Трансект

(Қысқаша мазмұндау арқылы негізгі ұғымдарды ұсыну, оқушылардың қатысуы, сабақтың мақсатын қайталау немесе негізгі ұғымдарға шолу жасау).                                                                                                   

4 Бағалау:

Оқушылар шаршы және трансект әдістерін ауызша талқылап, салыстыра білуі керек. Оқушылар «Сәйкестендіру», «Шын немесе жалған» тапсырмаларымен жеке жұмыс жасайды және бір-бірін тексеріп бағалай алады.

Бекіту сұрағы оқушылардың оқу жетістіктерін айқындауға негізделген. (Мұғалім сабақты талқылау кезінде қадағалап бақылайды) 

Пайдалы сілтемелер мен әдебиеттер тізімі

• https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zqskv9q/revision/3
• https://www.youtube.com/watch?v=58rctRL_2g0
• https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96
• https://www.cabrillo.edu/~ncrane/bio1c/botPDFs/Intertidalmethods.pdf