Транскрипция. Биология, 11 сынып, дидактикалық материал.

Транскрипция (лат. transcrіptіo – қайта көшіріп жазу) – тірі жасушалардағы рибонуклеин қышқылының биосинтез процесі. Ол дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ) матрицасында жүреді. Транскрипция аденин, гуанин, тимин және цитозиннің қайталанбалы тізбегінен тұратын

Транскрипция процесі 3 этаптан тұрады:

1. Инициация

2. Элонгация

3. Терминация

Инициация

Транскрипцияның ең маңызды этапы – инициация, онда РНҚ-полимераза промотрмен байланысып, нуклеотидтер арасында бірінші байланыс түзіледі. Прокариоттарда РНҚ-полимераза матрицалық тізбекті тауып, тікелей промотрдың құрамындағы белгілі бір нуклеотидтер жұбының қатарын анықтайды – ол “ТАТА бокс” (5`-ТАТААТ-3`қатары). РНҚ-полимеразаға қай тізбектен мәліметтерді көшіру қажет екенін көрсетеді

Элонгация (тізбектің ұзаруы).

ДНҚ-матрицада түзіліп жатқан РНҚ тізбегі ұзара береді. Фермент ДНҚ молекуласының бойымен жүреді, түзіліп жатқан РНҚ тізбегінің нуклеотидтік реттілігі ДНҚ молекуласымен анықталады. Элонгацияның ең үлкен жылдамдығы бір секундта 50 нуклеотид шамасындай тізбекке кіреді. Бір геннен көптеген РНҚ көшірмесін алады

Терминация (синтездің аяқталуы). РНҚ тізбегінің ұзаруы ДНҚ молекуласындағы аяқтаушы нуклеотидтерге жеткенше жүре береді. Одан кейін фермент нуклеотидтерді тізбекке кіргізбейді, РНҚ ДНҚ-матрицадан бөлініп шығады. Ал ДНҚ тізбектері бірігіп қалыпты қос спираль түзіледі. Транскрипцияны тоқтататын ДНҚ молекуласындағы нуклеотидтер терминатор деп аталады