👈 қаріп өлшемі 👉

20 ғасыр кеңестік мәдениет контексіндегі маркстік философия және посткеңестік философия


20 ғасыр кеңестік мәдениет контексіндегі маркстік философия және посткеңестік философия

Қазақстан тарихы және әлеуметтіксаяси пәндер кафедрасының аға оқытушы: Нұрмаханова Н.Ж

Мақсаты:

Студенттер осы дәріс тақырыбын игеріп болғаннан соң 20 ғасырдағы кеңестік мәдениет контексіндегі марсктік философия және посткеңестік философиятуралы толық мағлұматтар мен деректерді сараптауға қабілетті

Кеңестік марксистік философия мен посткеңестік философияның ара-қатынасы, сипаты, ерекшелігі.

Кеңестік философтар және олардың көзқарастары, тұжырымдары.

Посткеңестік шеңберіндегі философиялық ойлар.

ЖОСПАРЫ:

№ 1мәселелі сұрақ

Посткеңестік философияның өзіне тән ерекшеліктерін атаңыз.

№ 2мәселелі сұрақ

Посткеңестік кезеңдегі қазақ философиясына сипаттама беріңіз.

3мәселелі сұрақ

20 ғасырда марксистік философияның сыңға алынуы туралы не айтасыз?

Қазіргі заманғы орыс философиясының басты сипаты мыналар:

1. кеңестік дәстүрдің әсерінің күштілігі (материализм, тарихқа формациялық қатынас);

2. түрлі бағыттарының (кеңестік, шетелдік т.б.) жаңаруы, бірігуі;

3. догмалардан тазарып әлемдік философияға жақындауы.

 

XIX гасырдың соңы мен XX ғасыр басындағы орыс халқының философиясының басты бағыттары:

1. "алтын ғасырдағы" философия (діни философия, космизм);

2. ғылымижаратылыстық философия;

3. кеңестік философия;

4. шетелдік орыс философиясы.

Ресейдің рухани тарихындағы "алтын ғасыр" деп - XIX ғасырдың 90-жылдарынан XX ғасырдың 10-жылдарына дейінгі уақыт аралығын айтады. Бұл кезеңге орыс әдебиеті мен өнерінің, философиясының қайта көркеюі (ренессансы) сәйкес келді.

Діни бағыттың басты өкілдері:

• С.Н.Булгаков

Ағайынды Трубецкойлар

• П.А.Флоренский

• С.Л.Франк

 

XX ғасырдағы кеңестік философия.

С.Н.Булгаков (1871-1944) барлық христиандық шіркеулерді бір ғана христиандық "экумендік" Шіркеуге біріктіру туралы идеяны ұсынды. Жер бетіндегі қайғының себебі -бөліністе деп білді. Қоғамдық экономикалық, саяси, рухани салаларға және әрбір саланың өз ішіндегі жікке бөлінуінен. Діндегі христиандық шіркеулердің (православие, католицизм, протестантизм) болінуі.

Ізгілікке жету жолы - адамзатты бір ғана, аса күшті, абсолютті Құдай мен христиандық Шіркеуге топтауда деп білді Булгаков.

Булгаков адам тағдырының алдын-ала жазылатындығы және адам өлімінен кейін Кұдай алдында берілетін жауап туралы ойларды ақиқат деп санады.

Діни бағыттың келесі өкілі - философ, священник П.А.Флоренский (1882 ж. туылған, қаза болған жылы белгісіз: 1937/1943).

Флоренский пікірінше дүние - өзара байланыстар мен антиномиялардан құралған тұтастық (дүниенің қиындығы мен жүйесіздігі, Құдайдың жалғыздығы мен беріктігі, т.б. қайшылықтар).

Флоренский келешекте ашылатын техникалык жаңалықтар көмегімен материя және рух арасындағы өзара байланыс, уақыт пен кеңістіктің тұрақсыздығы, салыстырмалылығы туралы жаңа түсінікке қол жеткізуге болатынына сенді.

Флоренский ойларының дұрыстығы кванттық механика, Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы, т.б. физикалық-математикалық жаңалықтармен дәлелденуде.

Н.В.Бугаев (1837-1902) - өзінің космостық монадалар туралы философиялық жүйесін жасады. Ол теорияға сәйкес, бүкіл космос сансыз көп рухани бірліктер -монадалардан құралады. Монадалар бойында қуат, білім, "өткені туралы естеліктер" бар. Жер бетіндегі және Әлемдегі цивилизациялар космостық монадалардың өзара байланысы мен өмірі арқасында іске асып, мүмкін болуда.

Космизм - космосты, қоршаған дүниені (табиғатты), адамды өзара байланысты тұтастық ретінде қарастыратын философиялық бағыт. Бұл бағыттың көрнекті өкілдері:

Н.В.Бугаев

В.И.Вернадский

К.Э.Циолковский

А.Л.Чижевский

К.З.Циолковский (1857-1935) материяның мәңгіліктігін, жоқтан бар болмайтындығын және жойылмайтындығын тұжырымдады.

Материяның негізінде ұсақ бөлшектер - атомдар жатыр деп сенді. Атомдар түрліше қиюласып, көптүрлі материалды денелерді жасайды. Бүлінген заттар мен денелер біржола жойылмайды - барлығы қайтадан жаңа денелер құралатын атомдарға ыдырайды. Әлемде атомдар айналысы толассыз жүруде, ал материя әлсін-әлсін өз формасын өзгерткенмен, жойылмайды.

Жердегі цивилизация - Әлемдегі тіршіліктің бір ғана түрі емес деп санады Циолковский. Өйткені, космос — жанға ие, ал өмір-тіршілік - Космостық болмыстың бөлінбес белгісі. Сондықтан Әлемде өзге де ақылды тіршіліктер мен дамыған цивилизациялар бар.

Циолковский ғылым мен техниканың мүмкіндігіне, адамның космосты толық игеруі мен болашақтағы планетааралық цивилизациялар қатынасына сенді

В.И.Вернадский (1863-1945) - ғалым, философ-космист - ноосфера теориясын негіздеді. Адам эволюциясы барысында оның қоршаған табиғатқа ықпал ету, өзгертушілік әрекеті күшейе түседі. Нәтижесінде ноосфера - адам өмірінің, оның материалдық және рухани мәдениетінің, ақыл-парасатының сферасы (ноосфера) пайда болады.

Ноосфера тоқтаусыз кеңейеді және болмыстың басқа да салаларын қамти түседі. Биосфера (өмір, тіршілік сферасы) үздіксіз ұлғая түсіп, біртіндеп ноосфераға ауысады.

Вернадский пікірінше, ноосфера Жер бетінде жетекшілік жасап, космосқа да таралады.

Ғылыми-жаратылыстық философияның көрнекті өкілдері:

• И.М.Сеченов

• Д.И.Менделеев

• М.М.Ковалевский

• К.А.Тимирязев

Ғылыми-жаратылыстық философияның басты бағыттары:

1. материалистік

2. саяси-әлеуметтік

Материалистік бағыттың өкілдері: (Сеченов, Менделеев, Тимирязев) болмысты жаратылыс ғылымдары (биология, химия, физика, медицииа) тұрғысынан қарастырды. Олар дүниенің атомдық құрылысын, атомның күрделі құрылымын және заттардың көптүрлілігі атомдардың ішкі құрылысы мен қиюласуына байланысты екендігін дәлелдеді (Менделеев). Олар таным мүмкіндіктерін, таным механизмдерін зерттеді және сана туралы материалистік түсінікті жақтады.

А.Л.Чижевский (1897-1964) - космостық биология туралы ерекше философиялық жүйе жасады. Оған сәйкес, Жердегі биосфера, тіршіліктің дамуы ішкі себептермен қатар сыртқы -космостық ықпалға байланысты.

Жер бетінде жүріп жатқан процестерге тікелей әсер етіп, биосфера тіршілігін басқаратын - Күн, жануарлар тәртібі, толқындардың қозғалысы, әлеуметтік катаклизмдер - соғыстар, төңкерістер - Күннің әсерінен. Кеңестік социалистік республикалар одағында Чижевскийдің "Күнге табынушылық" философиясы "ғылымнан алыс, дерексіз" деп жарияланып, философ қудалауға ұшырады.

Саяси-әлеуметтік бағыттың өкілдері:

• Мечников

• М.М.Ковалевский болды

Олар қоғамды табиғаты көпфакторлы тұтастық, бірбүтін кұылыс ретінде қарастырып, оған ықпал ететін факторларды (географиялық, климаттық, экономикалык т.б.) зерттеді. Қоғам дамуы, олардың пірінше, объективті заңдарға сәйкес іске асады.

 

 

Кеңестік философия

XX ғасырдың 20-шы жылдарынан 90-шы жылдар басына дейінгі орыс философиясы (КСРО-ң басқа да халықтарының философиясы сияқты) кеңестік философия атымен дамыды.

Кеңестік философия материалистік сипатта болды, маркстік философияның (диалектикалық және тарихи материализм) шеңберінде дамыды және догмаға айналды.

Кеңестік философияға В.И.Лениннің философиялық творчествосы үлкен ықпал етті. Ленин маркстік материалистік ілімді дамытты және оны Ресей жағдайына бейімдеуге тырысты.

Кеңестік философия дамуын 3 кезеңге жіктеуге болады:

1. 1917-1930 жылдар - ресми марксизм-ленинизм қысымы жағдайындағы философия;

2. 1930-1950 жылдарфилософияның толық идеологияландырылып, ресми биліктің қызметшісіне айналуы. Философиялық сұрақтарға И.В.Сталин позициясының анықтаушылық ролінің күшеюі;

3. 1950-1980 жылдар - дербес, өзіндік, кеңестік философияның қайта тууы.

1950-1980 жылдардағы кеңестік философияның айналысқан мәселелері:

1. құндылықтар мәселесі

2. марксизм-ленинизмге жаңа түсіндірме беру, "нағыз Маркс", "нағыз Ленинге" қайта оралу

3. таным, сана мәселесі

4. идеалдылық мәселесі

5. мәдениет мәселесі

6. философиялық әдістер мәселесі

Кеңестік философияның көрнекті өкілдері:

• Н.И.Бухарин (сана, психика мәселесі)

• А.Богданов (жүйелер теориясы - «тектология»)

• А.Ф.Лосев (адам, тарих мәселелері)

• А.М.Деборин (материализмге творчестволық түсінік)

• Л.Гумилев (тарих, этногенез сұрақтары)

М.Мамардашвили (адам, мораль, адамгершілік мәселесі)

В.Асмус (кең ауқымды зерттеулер)

• Ю.Лотман (қоғам, философия, тарих)

Кеңестік өкімет орнаған КСРО-да өз шығармашылық ізденістерін жалғастыру мүмкіндігі болмаған философтардың эмиграциялануы (1922 жыл, "Философиялық кеме") нәтижесінде түрлі елдерде "шетелдік орыс философиясы" қалыптасты. Көрнекті өкілдері:

• Д.С. Мережковский

• Н.А.Бердяев

• Л.И.Жестов

• П.А.Сорокин т.б.

Д.Мережковский (1864-1941) - адам және Құдай арақатынасы мәселесін қарастырды. Мережковский пікірінше, адамның тұлғалық калыптасуы 3 кезеңнен өтеді:

1. мәжусилік (языческий)

2. христиандыққа ену

3. христиандықпен біртұтастыру, адамның толық ішкі гармониялық үйлесімі Мережковский көксеген адам және қоғам идеясы - мемлекетсіз діни бірлестікте ізгіге абзал христиандармен бірге өмір сүруші тұлға.

Л.Шестов (1866-1938) философиясы экзистенциализмге жақын. Басты тақырыптары: адам, оның өмірі, әрекеттері, құқықтары.

Шестов пікірінше, адам және оның өмірі бірегей, адам өмірі сыртқы жағдайларға тәуелсіз, әрбір адам өз мүддесін қорғауға, іске асыруға, ал "ержүректер" өзін қоғамға қоюға құқылы.

Л.Н.Бердяев (1874-1948) философиясы көпқырлы. Оның шығармашылығына діни сарын тән.

Бердяев философиясының басты кағидалары:

1. қоршаған дүниедегі басты құндылық - бостандық, еркіндік, азаттық;

2. бостандық, еркіндік, адам тіршілігінің негізін құрайды;

3. адам бостандығына ішкі қатер төнуде;

4. ол қатерді жалпы ерік пен қысым механизмінің объективтендірілген түрі -мемлекет пен қоғам әкелуде. Қоғам және мемлекет адамның индивидуалдылығын жойып, өзіне бағындыруға ұмтылуда. Әрбір адам міндеті - оның қоғам мен мемлекеттің ассимиляциялануына жол бермей, өздігін сақтап қалу;

5. дін адам өмірінде өзекті роль атқарады;

6. Құдай мен адам арасында тең қатынас болуы тиіс: Құдай – қожайын, адам - оның қүлы рөлінде болмауы керек;

7. адам Құдайға ұмтылуы тиіс, бірақ Құдайды өзімен алмастырмауы қажет.

Саяси-әлеуметтік көзқарастарында Бердяев Ресей және орыс халқының тарихи тағдыры мәселесіне көп көңіл бөледі. Бердяев пікірінше, КСРО-да кұрылып жатқан социализм (коммунизм) орыстың ұлттық сипатымен үндес (мысалы: қауымдастық, өзара көмек пен қолдау, теңдік, әділдік, коллективизм).

Ресей Шығыстың да, Батыстың жағына да аумауы тиіс, Ресей Шығыс пен Батыс арасындағы аралық рөлде қалып, өзінің тарихи миссиясына орындауы қажет. Ал Ресейдің тарихи миссиясы - Жердегі "Құдай Патшалығын" (яғни, мейірбандылық пен махаббатқа негізделген қоғамды) құру.

Бердяев философиясы эсхатологиялық сипатта (алда "ақырзаман'' тұрғанына сенді).

П.Сорокин (1889-1968) — АҚШ-та өмір сүріп, адам және қоғам тақырыбын зерттеген орыс философы. Сорокин Батыс қоғамына аса маңызды теорияларды берді. Олар:

1. стратификация;

2. әлеуметтік мобильділік.

Стратификация — қоғамның (ұлты, кәсібі, кірісі, ықпалы бойынша) көптүрлі әлеуметтік топтарға - страттарға жіктелуі. Қоғамның тұрақтылығы мен демократияның маңызды көрсеткіші - ел-жұрттың әлеуметтік мобилділігі - бір страттан екінші стратқа оңай өту мүмкіндігіне байланысты болып табылады.

 

 

ХУШ-ХХ ғғ. орыс философиясының бағыттары мен ағымдары Материализм (Ломоносов, Радищев, Ленин)

Масондық (Елагин, Шварц, Лопухин, Лабзин)

Батысшылдар (Грановский, Бакунин, Герцен, Огарев, Белинский) Славянофилдер - (Киреевский, Хомяков, Самарин, ағайынды Аксаковтар) Жершілдер - (Григорьев, Страхов, Данилевский, Леонтьев, Достоевский) Революцияшыл-демократтар - (Чернышевский, Добролюбов, Писарев) Халықшылдар - (Ткачев, Лавров, Бакунин, Кропоткин)

Діни философия - (Сковорода, Толстой, Федоров, Соловьев, Бердяев, Булгаков, Франк, Лосский, Шестов, Флоренский, Андреев).

Орыс марксизмі - (Плеханов, Ленин)

Орыс космизмі - (Одоевский, Сухово-Кобылин, Федоров, Батаев, Соловьев, Блаватская, Умов, Циолковский, Флоренский, Чижевский, Рерих, Манеев)

Теософия және Тірі Этика - (Блаватская, Рерихтер, Абрамовтар)

Марксизм-ленинизм - (Аксельрод, Деборин, Митин, Ильенков, Мамчур, Степин, Келле, Барулин т.б.)

Әдебиеттер:

Антология мировой философии В 4-х т. М., Мысль 1969-1972

Ницше Ф. Веселая наука М., 2002.

Шопенгауэр А. Афоризмы жительской мудрости М., 1990.

Қосымша:

Алтай Ж., Қасабек А., Мұхамбетәли Қ. Философия тарихы. Алматы 1999

Нысанбаев Ә., Әбжанов Т. Философияның қысқаша тарихы. Алматы, 1999

Тұрғынбаев Ә. Х. Философия Алматы 2001.

С.Мырзалы Философия Алматы, 2009.

НАЗАРЛАРЫҢЫЗҒА РАХМЕТ!!!


Материалдың толық нұсқасын қалай жүктеймін?

Мақала ұнаса, бөлісіңіз:


Қарап көріңіз 👇



Жаңалықтар:
» Үздік оқытушыға 6 млн теңге беріледі 26.10.2021, 0
» Қазақстанда тоғыз банк таратылады 23.10.2021, 0
» Ұстаздардың жұмысын жеңілдететін жаңа платформа іске қосылды 20.10.2021, 0

Пікір жазу



Келесі мақала, жүктелуде...
Біз cookie файлдарын пайдаланамыз!
Біздің сайтты пайдалануды жалғастыра отырып, сіз сайттың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ететін cookie файлдарын өңдеуге келісім бересіз.
Жақсы