16.12.2021
  2730


Автор: Қабдеш Жұмаділов

ЖЕТІ АТА

Сонау бір жылдары Семей облысының бір ауданы- нан менің атыма жеделхат келді. Аудан болғанда, біздің елден, біздің ауылдан... Жеделхатта былай


делінген: «Жақыннан бері біздің елдегі ағайын арасында бір үлкен дау туып тұр. Біздің арамыздан шыққан оқы- мысты, білімпазымыз – сенсің ғой. Мүмкіндігің болса, ауылға келіп, дау-дамайдың түйіншегін шешіп қайт» деп, соңына мен құрметтейтін туыстардың бірі қол қойыпты.


Сөз ләміне қарағанда, ондағылар төтенше қайғы-қасі- реттен, өлім-жітімнен аман сияқты. «Дау-дамай» дейді. Не жетіспей қалды екен оларға? Ел жаққа бармағалы да екі-үш жылдың жүзі болып қалған. Шаруабасты болып, кезекті кітаптың үстінде отыр едім. Амал жоқ, барып қай- туға тура келеді. Сол күні «Алматы-Семей» пойызына бе- лет алдым да, ел жаққа жүріп кеттім. Алайда, жол бойы бір сұрақ мазалап келеді. «Алақандай ауылда өздері шеше алмайтындай қандай дау тууы мүмкін? Ұрлық-қарлық, ұрыс-керіс болса, сол жақты милиция бар, сот бар. Оларға менің не қажетім болды екен?».


Осындай жіп тағуға болмайтын әрі-сәрі көңілмен көз- деген жеріме де жеттім-ау. Мен бетке алған елді-мекен – Аягөзден ары, Семейден бері, теміржол бойындағы ауыл- дардың бірі болатын. Ауыл болғанда, біздің туып-өскен байырғы мекеніміз емес, 1962-жылы ұлы көшпен бірге келген (сол жылы көктемде Шәуешек төңірегінен – Қа- зақстанға 200 мыңдай адам өткен) біздің елдің бір бөлімі осы ауданда қоныстанып қалған-ды. Арғыбеттен қопары- ла қозғалған жеті зәңгі (болыс) төртуыл мұнда келген соң бір облысқа, не бір ауданға сия ма, шекара бойындағы үш облысқа бөлініп, әр совхозға 50-60 үйден таралып кеткен- ді. Жұптарын жазбай топтана көшкен бір зәңгі ел Қара- менде мен Жұмықатаңа осы мен келе жатқан Жарма ауда-


 


ны бұйырыпты. Зымырап өтіп бара жатқан заман... Міне, содан бері де он неше жыл аттай шауып өте шығыпты-ау! Мен Алматыдан шығарда қай пойызбен келетінімді ай- тып, жеделхат жібергенмін. Мені жақсы білетін екі жас жігіт «Жигули» машинасымен келіп, пойыздан қарсы алды. Аман-сәлемдері түзу, қабақтары жадыраңқы. Соған қарағанда бәлендей алып-жұлып бара жатқан ештеңе жоқ


сияқты.



  • Ауылдарың аман ба? Сендер дауласып, бүлініп жатыр дейді ғой. Не болды аяқастынан? – дедім жас жігіттерден сыр тартып.

  • Жәй, шалдардың істеп жүргені ғой, – дейді әлгілер ыржалақтай күліп. Ауылдарында болып жатқан оқиғаға жастардың разы еместігі сезілді. Содан ары мен де қуза- мадым.


Сол беті бір кезең астындағы ауылға да келіп қалдық. Мұнда да бейбіт тірлік, адамдардың қас-қабағынан жа- бырқаған ештеңе байқалмайды. Менің келетінімді біліп, ауылдың біраз үлкендері аулада күтіп тұр екен. Бірта- лайдан көріспеген ағалар мен жеңгелер шұрқырай қарсы алды. Өң-шырайлары ашық-жарқын, менің келгеніме қуа- нып қалғандары байқалады. Туыстармен қауқылдасып, аман-сәлем жасаған соң бәріміз үйге кірдік.


Бұл – маған аталас туыс болып келетін Қалибектің үйі. Жаңадан қора-жәй салып алған екен, бөлмелері мол, қо- нақ күтетін залы кең, терезелері самаладай жарық, еңселі үй. Бұлар әлі үстел-орындыққа көше қоймаған. Төрге те- кемет, оюлы сырмақ жайып, оның үстіне көрпе төселген. Соған жайғасып болған соң, туыстар тағы бір рет хал-жағ- дай сұрасып, тиіп-қашып тіл қатысты да, тосырқағандай тоң-торыс отырып қалды. Ауыл адамдары асықпайды. Үйге келген қонақтың бұйымтайын бірден сұрамай, атта- нарда бір-ақ сұрайтын сол баяғы әдет. Бүгінгі отырысқа еш қатысы жоқ, басқа ұсақ-түйек бірдеңелерді сөз қылып отыр. Өзімнің мұнда неге келгенімді біле алмай тықыр- шып отырған мен шыдай алмай кеттім:



  • Ал, ағалар, бұл не жағдай? «Тез келіп қайт» деген же- делхатты алысымен көңілім күпті болып, тағат таппай, тездетіп келген бетім осы. Не боп қалды? Тыныштық па, әйтеуір? – дедім отырғандарға жағалай көз тастап.


 


Менің сұрағыма аз-кем үнсіздіктен кейін үй иесі Қали- бек жауап берді. Бұл күнде елудің ішін мол аралаған, қы- зыл шырайлы, сұлу қара мұртты ағамыз арғыбетте ерте атқа мініп, ел басқарған кісі:



  • Ауылымызда бәлендей бүлініп қалған ештеңе жоқ. Әйткенмен, сен араласпасаң болмайтын бір шаруаның шығып тұрғаны тағы рас, – деді ежелгі сырбаз мінезімен асықпай байыппен сөйлеп. – Былай қарасаң, ағайын-жұрт- ты тойға шақырып, қуанышты бөлісетін-ақ жағдай. Амал не, өзіңді тойға емес, дауға шақырып отырмыз. Қысқар- тып айтқанда, мәселе былай, – деп бастады да, бастарына түскен жағдайды аз сөзбен баян етті.


Қалибектің кенже ұлы Қажыбек әскерге барып келген соң, ауданда шопыр болып, автобазда қызмет істеп жүреді. Мінезі орнықты, жұмысқа шөгел, ешкіммен қақ-соғы жоқ, тәртіпті жігіт таяуда осы ауылды тұтқиыл дүрліктірген. Онда да ел шошитындай бұзақылық іс емес, кешке қарай аудан орталығынан бір қызды «алып қашып» келеді ғой. Бұрыннан уәделері бар ма, қалай, қызды өзі айдап жүр- ген жүк машинасының кабинасына отырғызған да, ауылға тартып отырған. Ауыл жастары мәре-сәре. Әйелдер жас келінге шашу шашып, басына жаулық жауып, босағадан оң аяғымен аттатып, ішке кіргізіп әкетеді. Ешқандай зор- лық, жылап-сықтау жоқ, қалыңдықтың өзі мәз болып, күліп жүр дейді... Әйткенмен, алғашқы ап-сап басылған соң, үлкендер жас келінді оңашалап, жөн сұрамай ма:



  • Атың кім, айналайын?

  • Айтбала...

  • Қай ауылдансың?

  • «Скотовод» совхозынан...

  • Қажыбекті бұрыннан білетін бе едің?

  • Екі-үш ай болды танысқанымызға... Мен ол істейтін автобазда бұғалтырмын ғой. Сонда жүріп таныстық.

  • Е-е, жөн-жөн... «Скотоводта» кімнің қызысың, айна- лайын?

  • Қасым деген шопанның...

  • Қай Қасым? – дейді Қалибек осы арада әлденеден се- кем алып. Қыз аз-кем ойланып қалады:

  • Білмеймін... Әйтеуір, арғыбеттен келгендер «Қиық- байдың Қасымы» дейді ғой менің әкемді...


 


«Қап! Құдай ұрды...». Осы араға келгенде, Қалибек са- нын бір-ақ соғады.



  • Әй, естідіңдер ме, мына Айтбала – өзіміздің Қиық- байдың Қасымының қызы екен! – дейді жиналғандарға әлдебір қайғылы хабарды естірткендей. – Енді қайттік? Мынаны Қасым естісе, бізді өлтіреді...


Абыр-сабыр лезде басылып, ауыл адамдары не істерін білмей аңтарылып қалған.



  • Сендердің мұнда келгендеріңді үй-ішің біле ме? – дейді әлдекім қызға сұрақ қойып.

  • Жоқ, білмейді... Әке-шешеме айтайын деп едім, Қа- жыбек қой – «артынан бір-ақ көреміз» деп айтқызбаған...

  • Әй, бәсе, жүрегім бірдемені сезіп еді-ау! – деді Қа- либек жанын қоярға жер таппай. – Өздерің қараңдаршы, мына Айтбала – Қасымның әйелі Күлшайдан аумайды ғой...


Міне, бұлар үшін шешілмес дау осы арадан басталған. Қайтпек керек? Дереу ауылдағы үлкендер жиналып кеңес құрады. Істің бұлай қиынға айналып тұрған себебі, Қали- бек пен Қасым – Төртуыл ішіндегі Қараменде дейтін бір ғана рудан. Өз ішінде Ақкісі және Табылды болып екі ата- ға бөлінгенімен, өзара қыз алыспайтын, жақын ағайын- дар... Сол арада ақсақалдар саусақтарын бүгіп, Ақкісі мен Табылдыдан тарайтын аталарды ал кеп санасын. Жоғары- дан төмен қарай да санап көрді, төменнен жоғары қарай да санап көрді. Бірақ қанша рет санаса да Қалибек пен Қасымның арасы алты атадан аспайды. Оны былай қой- ғанда, бір Қараменденің баласы бір-бірінен қыз алысты деген не сұмдық?!


Үлкендер ақылдаса келе, әлі ешкім құлақтанбай тұрған- да, Айтбаланы аудан орталығына қайтадан апарып таста- йық дескен-ді. Бірақ үлкендердің бұл шешіміне Қажыбек үзілді-кесілді қарсы болды.



  • «Жеті аталарың» өз алдына, біз енді өлсек те бір- бірімізден айрылмаймыз! – деген-ді шорт кесіп. – Егер бізді бұл шаңыраққа енгізгілерің келмесе, Айтбала екеуіміз шамаданымызды аламыз да, басқа бір облысқа тартып отырамыз.


Жастармен санаспасқа тағы амал жоқ. Әсіресе, қызу қанды Қажыбек бірдемеге ұрынып қала ма деп қорқады.


 


Сонымен, бұлар әзірше қыз бен жігітті бір-біріне қоспай, бөлек бөлмелерде ұстап отырған көрінеді.



  • Қорытып айтқанда, біздегі жағдай осындай, – деді Қалибек сөзін аяқтап. – Қазір ауылдағы жастар бір жақ, үлкендер бір жақ. Жастар «Махаббатқа жол ашық» дейді. Үлкендер: «Халқымыздың салт-дәстүрін аттамаймыз. Арамыз әлі жеті атаға толған жоқ» дейді... Айтыса-айтыса біраз жерге барыстық. Біздің елде озып оқыған, көп бі- летін, аузы дуалы азаматымыз – өзіңсің ғой. Осы даудың төрелігін айтып, бізді бір адаспайтын тура жолға салып кет.

  • Бұл істен Қасым ағалар хабар тапты ма? – дедім ол жақтың нендей ойда екенін білгім келіп.

  • Әй, солар әлі хабарсыз жатқан болар-ау! – деді үлкен- дердің бірі болжам айтып. – Қасым байқұс білсе, ендігі өкіріп-бақырып жетсе керек еді...

  • Сенің келетініңді білген соң, Қасымға кеше кісі жі- бергем, – деді Қалибек маған қарап. – Онда да іс мәнісін анық айтпай, «ақылдасатын шаруа бар, біздің ауылға келіп қайтсын» деп қана сәлем жолдадым. Амандық болса, ол да бүгін келіп қалар.


Жаңа бір малға бата жасалған. Соның арасынша дас- тарқан жайылып, шай құйыла бастады. Шай үстінде де уақытты босқа жібермей, Ақкісі мен Табылдыдан тарай- тын аталарды қайтадан санай бастадық. Қалай санасақ та сол баяғы алты ата. Жетінші буын Қажыбек пен Айтбала- ның өздері екен. Бірақ олар ұл үйлендіріп, қыз ұзатқанша атаға саналмайды. Қазақ салты бойынша, тек сегізінші атада ғана құдаласуға рұқсат етіледі.


Сонымен, үлкендердің аужайын түйдік. Менің енді қыз бен жігітті көргім келіп еді.



  • Онда, мен Қасым аға келгенше жастармен сөйлесіп көрсем қайтеді? – дедім шай дастарқаны жиналған соң үй иесіне тілек білдіріп.

  • Оның жөн. Негізгі даугер – сол жастар ғой, – деді Қа- либек мені қостап.


Біраздан кейін қыз бен жігітті бір оңаша бөлмеге ша- қыртып алдым. Менің үстіме алдымен Қажыбек, сонан соң Айтбала кірді. Екеуі де – қарасаң көз тоймайтын өрім- дей жастар. Қажыбекті кішірек кезінде бір көріп едім, қазір ұзын бойлы, қол-аяғы серейген, алпамсадай азамат.


 


Әкесіне тартқан сұлу өңді, сүйкімді жігіт боп өсіпті. Қыз- дар ғашық болса болғандай... Ал, Айтбала... Ол да – түр- тұлғасы шешесі Күлшайға келетін сұлу да, сұңғақ, әсем бойжеткен. Ұзаса, он сегіз – он тоғыз жас шамасында. Мектепті бітірген соң бір жылдай бухгалтерлік курстан өтіп, қазір аудандық автовазда есепші көрінеді. Жастар- дың осы ауылға келген соңғы төрт-бес күнде көріскені осы болар, екеуі бірі мен бірі сүйісе жаздап, құшақтарын жазбай, қол ұстасып, қатар отыр. Бұлар менің келгенім- нен хабардар сияқты. Бізді бұл азаптан бір құтқарса, осы кісі құтқарар дегендей, жалынышты көзбен жапақтап қа- рай береді... Қажыбектің тағаты әбден таусылған секілді. Мен сұрақ қоймай-ақ, сөзді жігіттің өзі бастап кетті.



  • Аға, сіздің келгеніңіз қандай жақсы болды. Біз мына Айтбала екеуіміз бір-бірімізді ұнатып, қосылуға бел бай- лағанбыз. Осындағы шалдар «Жеті ата» дей ме, «әлі қыз алыспаған ағайынбыз» дей ме, қайдағы пәлені ойлап тауып, бізді бір жұмадан бері қамауда ұстап отыр. Шал- дарға түсіндіріп айтыңызшы: біз, бәрібір, қосыламыз. Енді бізге шегінетін жер жоқ! – Қажыбек осы сөздерді жаттап алғандай бір демде айтып шықты.

  • Сен де осылай ойлайсың ба? – дедім мен енді Айтба- лаға қарап. Қыздың әдемі ақша жүзіне арай жүгіріп, сәл қызарып кетті де:

  • Біздің ойымыз да, мақсатымыз да бір ғой, аға, – деді төмен тұқыра сөйлеп.

  • Араларыңда күш көрсету, қорқыту, зорлап алып қашу сияқты әдепсіздік болған жоқ қой?

  • Құдай сақтасын, аға! Біз – өз еркімізбен қосылған жандармыз, – деді Айтбала әлгіден гөрі батылдау тіл қа- тып.

  • Мен, әрине, сендерге тілектеспін, – дедім жастарға қарап. – Бірақ сен, Қажыбек, «шалдар жеті ата деген пә- лені ойлап тапты» дегеніңді қой бұдан кейін. Ол – осы ауылдың шалдары ойлап тапқан «пәле» емес, халқымыз- дың мың жылдан бері жалғасып келе жатқан салт-дәстүрі. Оны өкімет те, ешкім де бұза алмайды. Санап көрдік, сендердің араларың әлі жеті атаға толмапты. Екеулерің оданда үлкендерден кешірім сұрап, бір жолға қайырым етуін тілеңдер. Сендердің тағдырларыңды басқа емес, сол


«шалдар» шешеді!


 


Соны айттым да, жастарды босатып қоя бердім. Аңдып тұрған адамдар екеуін екі жаққа алып кетті. Мен үлкендер тобына қайта келіп қосылдым. «Иә, қалай болды» деген- дей, бәрі менің бетіме қарайды.



  • Жастар өз уәделеріне берік, – дедім мен жауап күт- кен ауыл адамдарына қарап. – Қосыламыз деген сол баяғы сөздерінен қайтар емес. «Үлкендер біздің білместігімізді кешіріп, осы жолы бізге рұқсат етсін» дегенді айтады.

  • Онда не істейміз? Ендігі әңгімені Қасым келген соң бір-ақ жалғастырмаймыз ба, – деді Қалибек көпшілікке қарап. – Ет те пісіп қалған шығар. Оған дейін далаға шы- ғып, бой жазып келгеніміз дұрыс болар.


Бәріміз біртіндеп далаға шықтық. Мен мана пойыздан күн шығар-шықпаста түсіп едім, уақыт түске тармасып қалыпты. Бұл ауыл айнала қоршаған биік таулардың қой- науында болатын. Дәл іргеден Қандығатай мен Байжан- тасы бой көтерсе, сонау батыста Арқат таулары қылаң береді. Шығыста – Биесимас пен Қайрақты қыраттары. Қайрақтыда Ақтайлақ бидің кесенесі бар. Ол заманда бүгінгідей білместік болмайды ғой. Ал, бола қалған күнде қазақтың ең соңғы ұлы биі Ақтайлақ мұндай дауды екі-ақ ауыз сөзбен шешер еді. Ал біздің түріміз мынау – ойдағы- қырдағымыз жиналып, болымсыз шаруаға бола бір бәтуа- ға келе алмай отырмыз. Биліктен бедел, ауыздан дуа кетті деген осы...


Біз үйге кіріп, отырар отырмаста сырттан дабыр-дұбыр дауыс естіліп, әлдекімдердің келгені байқалды. Бұл кел- ген – қыз әкесі Қасым еді. Бұлардың әзірше алыс-жуық ағайынға айтпай қоя тұрамыз, білдірмейміз дегені бекер. Тәйірі, ауыл арасында сөз жата ма, Қасым бәрін естіп- біліп келе жатқан секілді. Қалибек пен Қасым түйдей құр- дас. Арғыбетте құлын-тайдай тебісіп, бірге өскен адамдар ғой. Екеуінің арасында жарастықты әзіл-қалжыңдар болу- шы еді. Енді не десетіндері белгісіз. Міне, қазір де Қасым сонау кіреберістен бастап сөйлеп келеді:



  • Әлгі Қалибек қу қайда? Біреудің баласын ұрлап алып келіп, інге тығылған суырдай түк білмегенсіп жатыр ма үйінде? Көрсетейін мен оған – бала ұрлағанның қандай болатынын!


Қасым дембелше келген, палуан денелі, бұжырлау, қара кісі болатын. Аузы сөзден босамай ішке кіріп келді де,


 


алдында самсап тұрған адамдарды көріп, аңырып тұрып қалды. Қол қусырып, қалбалақтап алдынан шыққан Қа- либекке қараған жоқ. «Тұра тұр, сенімен сөз басқа» деп ұсынған қолын қағып тастады да, төр жақта тұрған маған қарай бет алды. Келе құшақтап, беттен сүйіп жатыр.



  • Сен де келіп қалғансың ба? Қол-аяғың сау, бала-шағаң аман ба? – деп, есен-саулық сұрасып алған соң, аяқасты- нан көңілі босап, еңкілдеп жылап жіберді. – Міне, көрдің бе, сен жоқта жаман ағаңды кім көрінген басынады. Бала- сын ұрлап әкетіп, іргекүш көрсетеді...


Соның арасынша, үйдегілер жан-жақтан кеу-кеулеп, басу айтып, Қасымды төрдің төбесіне зорға отырғызды. Қасымның мені көргенде көңілі босап, мұң шағатын се- бебі, екеуіміз де – Қараменденің Табылды тармағынан- быз. Арғыбетте ауылымыз аралас, қойымыз қоралас, бірге отырушы еді. Көңілі босауына тағы бір себеп, жаңа құшақтасқанда байқадым, Қасекең ашу үстінде аздап ішіп алған секілді. Сөзге енді Қалибек араласты:



  • Сен, Қасым, өкпең қабынып, желікпей тұра тұр! – деді арадағы аз үзілістен кейін ес жия бастаған үй иесі, – әзір- ше бүлінген ештеңе де жоқ. Екі бала білместікпен осында келіп қалған екен. Айтбаланың сенің қызың екенін осын- да келген соң бір-ақ білдік. Содан бері екеуін бір-біріне жолықтырмай, бөлек үйлерде қамап отырмыз... Не істе- мек керек? Ақылдасайық. Міне, өзің келдің. Мына жазу- шы ініміз де сонау Алматыдан сол үшін келіп отыр. Бұл



  • бәріміздің басымызға түскен ортақ әңгіме. Сен, Қасым, құрдан-құр даурықпай, бізге ақыл қос. Не істейміз бұл екі ақымақты? Екеуін қосамыз ба, әлде көз жастарына қара- май айырып жібереміз бе?


Бұл кезде істің байыбына барған Қасым да біртіндеп са- басына түсе бастаған.



  • Әйтеуір, зорлап әкелген жоқсыңдар ғой? Қызым өз ризалығымен келіп пе? Мен Айтбаламен сөйлесуім керек!



  • деді сәл бәсеңсіп.

    • Ойбай-ау, Айтбала ризалығымен келмесе, сол келген бетте-ақ қайтарып жібермейміз бе?! – деді Қалибек істің беті бері қарай бастағанын сезіп. – Жастардың уәделері тастай берік көрінеді. «Бізді енді өлім ғана айырады» деп қасарысып отыр.

    • Анық қой осы сөздерің?




 



  • Анық! – дедім мен осы тұста әңгімеге араласып. – Жаңа сіз келердің алдында мен екі жаспен оңаша сөй- лестім. Екеуі бірін-бірі шын сүйеді екен. Бұлардың дос- тасып, бірге жүргендеріне бірнеше айдың жүзі болыпты. Олар өздерінің бір рудан екенін білмеген...


Қасым ағам осы тұста маған бір бүйірден қадала қарап сәл отырды да:



  • Айналайын, бауырым, көңіліңе келмесін, осы былық- пайға ең алдымен сен кінәлісің! – деді мәймөңкені біл- мейтін әдетімен. – Ана жылы арғыбетте тып-тыныш жат- қан елді қозғап, Қазақстанға көшіріп әкелген сен едің. Біз сенің етегіңнен ұстап едік. Бірақ осында әкелдің де қалың Төртуылды тарыдай шашып жібердің. Қазір Төртуыл әу- леті осындағы үш облыста шілдің боғындай бытырап жүр. Жастарымыз кімнің бауыр, кімнің туыс екенін білмейді... Баяғыдай Барқытбелдің бөктерінде айрандай ұйып отыр- сақ, балаларымыз өстер ме еді? Енді не болды, міне? Бір атаның баласы баба салтын бұзып, бір-бірімізбен құда бо- луымыз керек пе? – деді бар кінәны маған қарай аударып. Мына сөз маған тым ауыр тиді. Шекем де шытынай қалған. Бұл – жалғыз Қасымның ғана көкейінде жүрген сөз емес, мына отырған ағайындардың бәрі де солай ой- лауы мүмкін ғой. Мәселенің басын ашып, түбегейлі жауап


беруге тура келеді.



  • Атажұртқа көшіп келгеніңізге өкініп отырсыз ба, Қасеке? – дедім туысымның бетіне тура қарап. – Баяғы- да біреу «Қонағым, өз үйіңді де ойлай отыр» деген екен тым бәлсініп, алдына келген асты ұнатпай, шіреніп қал- ған қонағына. Сол айтқандай, арғыбетте бір тілім нанға зар болып, «коммунаның» қазанына телмірген аш-аламан күндеріңді ұмытып қалдыңдар ма? Тілге тиек, ауызға қақ- пақ қойған, бір ауыз сөз үшін айдалып кететін күндерді ше? Қазір ондағы қазақтардың көрген күні бұрынғыдан да жаман. Басқаны былай қойып, бала табуға дейін шек- теулі. Қазақ әйеліне екі баладан артық тууға рұқсат жоқ. Байқамай жүкті боп қалған әйелге зорлап түсік тастатады. Уақытынан өтіп кетсе, іштегі баласын жарып алады... Біз бүгін ағайын арасында білместікпен адасып келген бір ба- ланы сөз қылып отырмыз. Ал, арғыбетте қазақтың дүние- ге келетін жас төлін қанға бөктіріп, көктей орып жатыр...


 


Мен соны айтып, сөзімнің әсері қалай болар екен деп, отырғандарға жағалай көз тастадым. Біреулері, «шынын- да солай екен-ау» дегендей бас шұлғыса, енді біреулері ештеңе естімегендей бедірейіп отыр.



  • Иә, Атажұртқа келген соң ағайындар әр тарапқа бөлініп, шашырай қоныстанғанымыз рас, – дедім сөзімді одан ары жалған. – Төртуылға қарасты сондағы отыз мың шаңырақ бір аймаққа, не ауданға сия ма? Амал жоқ, әр совхозға елу-алпыс үйден бөлініп кеттік. Бірақ Совет өкі- мет көшіп келген жұртқа жаман қараған жоқ. Осы отыр- ған барлықтарыңды бір айдың ішінде жұмысқа орналас- тырып, екі айда қолдарыңызға «Совет азаматы» деген қып-қызыл паспорт берді. Балаларымыз тегіс оқуда, жас- тарымыз техниканың құлағында ойнайды. Мал баққан шопандардың табысы жаман емес, үй басы жеңіл маши- на... Айтыңыздаршы, осы жаман ба? Арғыбетте жүргенде осындай тұрмыс түсімізге кіріп пе еді? – дедім туыста- рымның бетіне қадала қарап. – Қасеке, қазір неше бала- ңыз бар?

  • Сегіз-тоғыз боп қалды ғой. Бірақ біздің үйдегі жеңгең баланың санын онға апармай тоқтамаймын деп отыр! – деді ақкөңіл Қасым ағынан жарып.

  • Міне, көрдіңіз бе, арғыбетте жүрсеңіз осының бірде- бірі болмас еді ғой! – дедім айтқан сөзімнің нысанаға дәл тиіп жатқанын сезіп.


Соның арасынша, төрге дастарқан жайылып, алдыға ет тартыла бастаған. Осы елдің салтына бейімделіп, біздің ағайындар да ішімдікке үйрене бастапты. Етпен бірге көк мойын шөлмектер де келіп қалды.



  • Бүгін алыстағы Алматыдан жазушы бауырымыз келді. Өзіміз де жақсы тілеудің қарсаңында отырмыз. Осы заманның төл асы ғой, мынадан да аздап алып отырайық,



  • деді үй иесі Қалибек мезіреті жасап.


«Жақпаушы еді» деп бас тартқан бір-екеуі болмаса, қалғандары тамақ алдында ащы заһардан тартып жіберді. Бұл аудан Дегелеңдегі ядролық сынаққа тұспа-тұс, жа- қын. Мұндағы халық көбінше радиациядан қорғану үшін ішеді...


Түскі астан кейін арадағы әңгіме қайта жалғасқан. Қа- либек менің бетіме бір-екі рет жалтақтап, қарап алды да:


 



  • Ал, бауырым, біздегі жағдайды көріп отырсың. Жас- тармен де ауызба-ауыз сөйлестің. Мына Қасым екеуіміздің басымызға осындай шешуі қиын іс түсіп тұр. Біз ғана емес, саған бүкіл қазақ елі, дүние жүзі жақсы таныс қой. Осыған төрелігіңді айтып, біздің арадағы дауымызды бітіріп кет! – деді өтініш білдіріп.


Мен үшін жауапты сәт енді туды. Не айтуым керек? Таразының бір басында – бүгінге дейін ата салтын бұл- жытпай сақтап келген ағайындар. Оларға «сендер енді туыстықты қойып, өзара құда болыңдар» деп қалай ай- там? Құдалық – туыстықтан әлдеқайда алыс. Таразының екінші басында – бірін-бірі шын сүйген жастар, адал ма- хаббат тұр. Ата салтын қатал сақтаймын деп, сүйіскен жастарды қалай жылатасың? Қай жағына шығу керек?


Шынымды айтсам, менің ықыласым жастар жағында. Көз алдымнан бір бастарына сауға сұрап, жазықсыз жау- дыраған қыз бен жігіт кетпейді. Олар мына бетінде ақ ба- тасыз да басы ауған жаққа қол ұстасып кете беруі мүмкін. Одан гөрі екі жақтың берекеге келіп, табысқанын қалар едім. Бірақ соны үзілді-кесілді, түйеден түскендей етіп айта салмай, алдымен бұл мәселеге шариғаттың қалай қарайтынын, басқа түрік жұрттарының құдалықты қалай шешіп жүргенін әңгімелеп, алыстан орағыттым.



  • Өздеріңіз білесіздер, ислам шариғатында құдалық кезінде жеті ата қарастырылмаған. Мәселен, Әзіретәлі – Мұхаммет пайғамбардың Әбутәліп дейтін ағасының ба- ласы яғни немере бауыры. Соған қарамастан, пайғамба- рымыз сол Әзіретәліге өзінің жалғыз қызы Бифатманы беріп отыр. Арабтарда әлі күнге дейін сол үрдіс сақтал- ған... Тек, арабтар ғана емес, қазақтан басқа бізбен тілі бір түрік халықтары да дәл сондай шариғат жолымен келе жа- тыр. Мәселен, ұйғырлар, өзбектер, әзірбайжандар, Стам- бул түріктері... Емшек сүті араласпаса болғаны, ағайынды адамдар бірінің қызын бірі ала береді...


«Шалатын палуанның бөксесі қисық келеді» дегендей, мені қайда тартып бара жатқанымды Қасым аға сезді-ау деймін, сөзімді орта жолдан бөліп жіберді:



  • Немере қарындасын алатын сол арабтардың да жетісіп кеткені шамалы ғой. Әлі күнге дейін бір-бірімен қырық пышақ болып, соғысып жатқандар – солар емес пе? Қа- сиетіңнен айналайын Мұхаммет пайғамбардың аруағы


 


демесек, мен сол арабтарыңды ұнатпаймын! – деді бір езулей қыжырта күліп.



  • Сіз ұнатасыз ба, ұнатпайсыз ба, мен сізге өзге халық- тардың әдет-ғұрпын айтып отырмын, – дедім Қасымның сөзімді бөлгенін ұнатпай. – Ал дүниеде құдалық кезінде жеті атаны толық сақтайтын бір ғана ұлт бар. Ол – біздің қазақ. Бұл – керемет нәрсе. Ұлтымыздың бойындағы ең асыл қасиет. Ұрпағың азбауы үшін, қаның бұзылмау үшін, жеті атаға дейін қыз алыспау өте қажет. Мұны қазір ғы- лым да мойындайды. Генетика ғылымы былай есептейді: әке жағынан келгенде, сенің қаның балаңда – 50 пайыз (жарымы – анасының қаны), немереңде – 25 пайыз, шөбе- реңде – 12,5 пайыз, шөпшегіңде – 6,25 пайыз, шөбелегің- де – 3,12 пайыз, туажатыңда – 1,55 пайыз, жұрағатыңда



  • 0,75 пайыз, ал сегізінші жамағайыныңда – 0,35 пайыз болып, қан туыстығы бітеді. Қазақтың тек сегізінші атада үйленуге рұқсат беретіні содан.

    • Ал, мына Қажыбек пен Айтбала нешінші ата болып тұр? – деді Қасым тағатсызданып.

    • Оны біз манадан бері неше мәрте санадық, – дедім мен сөзді ұзартпау үшін. – Қажыбек пен Айтбалаға кел- генде алтыншы ата бітіп, жетіншісі басталады екен. Де- мек, арадағы қан туыстығы бұлардың немересі туғанда бітеді. Баяғыда қазақтар сегізінші атаға толғанда, бір көк- қасқаны айтып сойып, ұлан-асыр той жасап, ақсақалдар бата беріп, алғашқы құдалыққа жол ашады екен... Ал Қа- жыбек пен Айтбаланың жетпей тұрғаны – небәрі екі ата ғой. Маған салсаңыздар, екі жастың білместігін бір жолға кешіріп, қосылуға рұқсат еткеніміз жөн сияқты. Бірін-бірі жан-тәнімен сүйіп тұрған жастардың обалына қалып, қа- лай жылатамыз? – дедім отырғандарға жағалай қарап өтіп.




Әр тұстан мені қостаған сөздер естілді:



  • Сол жөн ғой...

  • Екі жасты бір-бірінен айырып, жылатқанда не марха- дам табамыз?

  • Жастардың білместігін бір жолға кешіріп, батамызды берейік! – десіп жатты.

  • Ол ақымақтарды біз кешіреміз-ау, ата-баба аруағы кешіре ме? – деді Қасым әлі де болса көңілдегі күдігі тар- қамай.


 



  • Кешіреді... Аруақтар да ұрпақ қамын ойламас деймісің! – деді жастау жігіт тағы бір шөлмектің аузын ашып жатып. – Келіңіздер, жаңа басталған құдалық үшін алып қоялық!


Осы ұйғарымға басқалар да бірауыздан келіп отырса керек, алдындағы ыдыстарын лезде босатып қойды. Орта стакан арақты Қасым да тартып жіберген. Бірақ кенет түсі бұзылып, кемсеңдеп жылай бастағаны.



  • Жұртым-ау, айтыңдаршы, осымен, шынымен-ақ, туыстығымыз біткені ме? – деді көпшілікке қарап. Сонан соң есік жақта отырған Қалибекке бұрылып: – Ит-ай, бір ауылда, бір жылы туған төл едік, туыс едік... Енді сенің төріңде «құда» болып қалай отырам?! – деп ал кеп еңкіл- десін: – Тумай туашөккірлер-ай, басқа қыз, басқа жігіт құ- рып қалғандай, бізді ақыры осыған жеткіздіңдер ме?


Әйткенмен, бұл отырыстың арты қуанышқа, тойға ай- налып кетіп еді. Жұрт кеу-кеулеп, Қасымға бір ақсарбас ісекке бата жасатты. «Ақ қой сойып, ақ бата беру» деген осы. Тек арты қайырлы болғай!


Ертеңінде мені Алматыға бет алған пойызға бір топ жастар шығарып салды. Сол топтың ішінде Қажыбек пен Айтбала да бар. Кешегідей емес, екеуі де гүл-гүл жайнап көңілді жүр. Жастардың түсінігінде, ғашықтарға азаттық әперген – мына мен сияқтымын. Бәрі дуылдап, мені жүр- гелі тұрған пойызға көтеріп мінгізді. Ұзамай пойыз да орнынан қозғалып кеткен. Сермелген қолдар, қимас жүз- дер... Бірнешеуі вагонмен жарысып келеді...


Бірақ, амал не, ақыры сол екі жастың жолы болмады. Арада бір жыл өткенде Айтбала алғашқы баладан қайтыс болды да, Қажыбек соның артынан көп ұзамай жол апа- тынан қаза тапты. Мен осы күнге дейін таңғалам. Бұл не сонда? Кездейсоқ бақытсыздық па? Әлде ата салтын ат- таған жастарға Жаратушының жіберген зауалы ма? Жал- пы, дана халқымыз «жеті атаны» өз салтына жәйдан-жәй енгізбеген шығар. Онда санаспаса болмайтын бір тылсым күш бар-ау, сірә... Кейде мен осы некеге жол ашқаным үшін, өзімді кінәлы сезінем. Бірақ менің ойымда ешқан- дай қаралық жоқ, бар болғаны, махаббатқа жол ашқым келді ғой. Өзіме соны ғана жұбаныш етем.


 


2014 – ақпан.


 




Әлеуметтік желілерде бөлісіңіз:
Facebook | VK | WhatsApp | Telegram | Twitter

Пікір жазу