06.05.2021
  188


Автор: Вальтер Скотт

Квентин Дорвард

І ТАРАУ


Аса ірі вассалдарға қарап желіккен ұсақ ленниктер де, өзінің король сарайынан қашықтығына, иелігіндегі жер көлеміне және қамал-сарайлары мен бекіністерінің беріктігіне орай ешкімге тәуелді болмауға тырысып бақты. Осы бір ұсақ қансорғыштар заң дегеніңізді аяқ асты етіп, әбден еркінсіп, қарамағындағы адамдарын айуандықпен қанап, қатал жазалап отырды. Сол кезде бір Овернидің өзінде ғана үш жүзден астам осындай тәуелсіз дворян бар еді. Тұқымбұзарлық, тонау мен зорлық-зомбылық бұлардың үйреншікті ісіне айналып кеткен-ді.


Осындай қырсықтардан кем соқпайтын тағы бір қасірет — Франция мен Англия арасындағы ұзақ жылға созылған соғыс зардабы да бақытсыздыққа душар болған бұл елді жегідей жеді. Қарулы топ боп құралып, шытырман оқиғаларға құмар батыл әрі епті адамдарды өздеріне басшы етіп сайлап алған көрші мемлекеттердің көптеген қашқын-пысқындары Францияны кернеп кетті. Бұл сатқын баскесерлер өздеріне ақыны кім көбірек төлесе, соған қалаған мерзімге жалданып жүрді; ал өздерін ешкім керек ете қоймаған жағдайда, өлген-тірілгендеріне қарамай қамал-сарайлар мен бекіністерді жаулап алып, оларды баспана ретінде пайдаланды, қисапсыз құн төлету үшін адамдарды тұтқында ұстады, қорғансыз селендер мен оларға жақын жатқан жерлерге алым-салық салуды кәсіпке айналдырды; не керек, әйтеуір, озбырлығымен өздеріне тағылған ұрыны торыған қарақшы деген лақап аттарын артығымен ақтады.


Мемлекеттің бишаралығынан туған күллі ауыр ахуал мен бақытсыздықтың үстіне жері аз ұсақ дворяндардың ортасын даңғой ысырапқорлық пен даңғаза астамшылық жайлады, олар ірі феодалдарға еліктеп, онсыз да қайыршылықтан әбден титықтап, берекесі кеткен халықтың ең соңғы сөлін сығып алып отырды.


Әйелге көзқарас романтикалық серілік сарында болды. Бірақ ол да жиі-жиі жүгенсіздікке ауысып кете барды. Ел кезбе серілердің сызылма сөз мәнері қолданудан қала қоймағанымен, сырт сипаты мен рәсімі сол күйінде сақталғанымен, ізгі, асқақ махаббат сезімі мен сол махаббаттан бастау алатын мәрттік мүлде дерлік жойылып біткен-ді және қанша майын тамыза сөйлесе де, көпірме сөздің ендігі жерде ешқандай әсері болмады.


Ірілі-ұсақты феодалдық әулеттер толассыз өткізіп тұратын жекпе-жектер мен сайыстарды, мерекелер мен думандарды аңсап, қызық іздеп желіккендер Францияға қаптап келіп жатты. Мұнда осынау күллі арамза-алаяқтардың бұл елден гөрі бақыттырақ өз отандарында пайдаға асыра алмаған ақылға сыйымсыз өжеттіктері мен айла-шарғыларына барынша кең жол ашылды.


Сол тұста ғажайып Францияны жан-жақтан төнген кесепаттан құтқарып қалу үшін келгендей боп, оның күні бітіп құлайын деп тұрған тағына XI Людовик отырды. Жеке басының жағымсыз қасиеттеріне қарамастан, ол өз заманының қасірет-наласын сезе білді, сөйтіп, белгілі бір дәрежеде оған тежеу салып, тосқауыл қойды. Медициналық көне кітаптарда айтылатынындай, кейбір улар бірінің зәрін бірі жояды екен, бұл да сол сияқты болды.


Қара басының қамы яки саяси мақсат талап еткен сәттерде, барынша-ақ батыл Людовик табиғатында бос қиялға беріле қоятындай аңғал емес-ті: оның бойында абырой мен намыс жолын қуатын асқақ ерліктің нышаны да жоқ-ты. Жымысқы да айлакер ол алдымен өз мүддесін ойлайтын, осы жолда ар-намысын ғана емес, сонымен бірге нәпсіқұмарлығын да құрбан етіп жүре беретін. Ол өз ойындағысын, жан сыры мен ішкі сезімін тіпті өзіне ең жақын адамдарға да жария еткен емес. «Мекерлене білмеген адам мемлекет басқара алмайды; ал мен болсам — құпиямды сезіп қойғанын білсем, қалпағымды да ойланбастан отқа өртеген болар ем» дегенді жиі айтып жүретін. Өзгенің осал жағын тап басып танып, бас пайдасына жарата өз кемшілігі мен осалдығын ешкімге сездірмейтін мұндай алаяқ адам бұрын-соңды болған емес.


Людовик жаратылысынан кекшіл де қатыгез еді. Сондықтан да сансыз адамның өз әмірімен өлім жазасына ұшырағанына оның жаны жадырап, шын рақат табатын. Қанына қарайған кезінде ол, аяушылық, кешірім дегенді әсте білмейтін, сөйте тұра кекшілдік ниетпен ақылға сыймайтын, ойға қонбайтын әрекетке де бара бермейтін. Біреуді құртқысы келсе, құрбандық өзінің ашса алақанында, жұмса жұдырығында болып, ешқайда сытылып кете алмасына көзі әбден жеткен кезде ғана тап беретін; сөйтіп не істесе де аса сақтықпен, ептілікпен, астыртын істейтін, құпия қылықтарының мәні ол өз мақсатын іске асырғаннан кейін ғана төңірегіндегілерге аян болатын.


Беделді адамды немесе өзіне дұшпан мемлекеттің қайсыбір министрін арбап, төніп тұрған қатердің алдын алуға немесе қарсы одақты бұзуға келгенде, Людовиктің бойындағы туа біткен сараңдығы оған еш бөгет болмайтын да, шашып-төгіп жомарттық жасайтын. Қыздырма сезімге берілуге, сауық-сайран құруға да әуестігі бар еді, бірақ ең құмар ләззаты: әйелдер мен аңшылық та, негізгі міндеті — мемлекетті басқару ісін мінсіз орындаудан алаңдата алмайтын. Ол адам табиғатын өте нәзік түсінетін, қоғамның қай әулетінен шықсын, мейлі, бір пендеге де алалап қараған емес. Өзі тәкаппар, өр көкірек бола тұра, қоғамды жоғары және төменгі топқа бөлуді жөн санамайтын, оның мұнысына ақсүйектер жағы қатты назаланатын. Және де ең жоғары деген қызметтерді қоғамның төменгі тобынан өзі іріктеп алған адамдарға іркілместен сеніп тапсыра беретін; ол, шынында да, адамдарды тани білетін, сондықтан да өте сирек қателесетін.


Бір тума тұлғалар өмірден көп кездесе бере ме — ақылы мен дарыны бір басына жетіп артылатын осы қайраткердің бойында да қайшылықтар көп еді. Өзінің елден өткен екіжүзділігі мен жырындылығына қарамастан, Людовик кейде басқалардың ақкөңіл адалдығына сеніп қалып, бармағын тістеп те жүрді. Бұлай сан соғып қалуының себебі, өзі алдамақ болған адамының шексіз сеніміне кірем деп, әртүрлі жымысқы әрекетке баруында болса керек; ал тірі жанға сенбейтіндігі әрі күдікшілдігі жағынан сол дәуірде ғұмыр сүрген әміршілердің бір де біреуі оның шаңына ілесе алған емес.


Осы бір тиіп-қашты мінездемені толықтыра түсу үшін — бірде тапқырлығымен, бірде ағыл-тегіл ашыққолдығымен, енді бірде қаталдығымен және мейірімсіздігімен сол кездегі соғысқұмар, рақымсыз әміршілер арасынан суырылып шыға білген, солардың — өз ырқымен билігіне бағындыра алмаса, парша-парша ғып талап тастайтын жыртқыш аңдардың — ортасында үйретуші іспетті орынға ие болған осынау тажал адамның тағы да екі қасиетіне тоқтала кеткен жөн болар.


Людовикке тән қасиеттердің ең бастысы — әбден қанына сіңген ырымшылдығы еді, онысы дін үкімін орындамаушыларды шықпыртып отыру үшін құдірет қолына ұстатқан қару іспетті болды. Өзі ұстанған макиавеллишіл саясатына2 титтей де болса опасыздық жасап, күнәкар болу Людовиктің ойына кіріп те шыққан емес, бірақ діни әдет-ғұрыптарды қалтқысыз қадағалау, тәңірге жығыла жалбарыну, сондай-ақ дін иелеріне сый-сияпат үлестіру арқылы ар азабынан арылуға барынша тырысып бақты. Оның бойына біткен екінші қасиет — сол алғашқы қасиетімен таңғаларлық түрде сабақтасып жатқан зинақорлығы мен құшаққұмарлығы болатын. Өзімен тұстас монархтардың ішіндегі ең ақылдысы, тіпті олай болмаған күнде де, ең айлакері Людовик жеңіл жүріске әуес еді. Өз басы тапқыр да айтқыш адам болған ол, өзімен сұқбаттасқан кісінің де тапқырлығы мен ақылдылығын жоғары бағалайтын, мұның өзі оған жараспайтын сияқты боп та көрінетін. Соншама секемшілдігіне қарамастан, небір күдікті жортуылдар мен махаббат машақатына таңғаларлық жеңілтектікпен көзді жұмып күмп беретін. Құмарлыққа шамадан тыс салынғаны сонша, ақырында әзіл-шыны аралас ащы анекдоттардың тууына себепкер болды, ол анекдоттар құрастырылып, жеке кітап етіп шығарылды. Бұл жинақ библиофильдерге жақсы таныс, олардың ойынша (неге десеңіз басқалардың қолына бұл тектес кітаптар тие бермейді ғой) алғашқы жарық көрген басылым өте-мөте бағалы болып шыққан.


Сонымен осынау сауысқаннан да сақ, әрі епті, бірақ өте бір сүйкімсіз әміршінің арқасында тағдырдың жазмышы Людовик таққа отырар алдында мүлде құрып бітуге айналған мемлекеттік тәртіптің игіліктерін ұлы француз халқына қайта оралтты. Тағдыр дегеніңіз қызық қой, кейде осылай жазғы жылы жаңбырды ғана емес, сонымен бірге алапат, аласапыран дауылды да адам игілігіне қызмет етуге мәжбүр етеді.


Таққа отырмай тұрып-ақ Людовик жақсылығынан гөрі жаманшылығымен көбірек танылған еді. Оның алғашқы әйелі Маргарита Шотландская, күйеуінің сарайдағы малайлары таратқан өсектің құрбаны боп кетті, алайда өсекті Людовиктің өзі өршітпеген болса, мейірімді де бақытсыз ханымның сыртынан сөз жүгіртуге ешкімнің батылы бармас еді. Людовик пәтуасыз да қатыгез ұл болды: ол алдымен туған әкесіне астыртын қастандық ұйымдастырды, одан кейін ашықтан-ашық көтеріліске шықты. Алғашқы қылмысы үшін ол өзінің дербес иелігі Дофинге жіберілді, осы жерде ол тұңғыш рет өзінің шебер билеуші екенін көрсетті, екінші қылмысы үшін — мемлекеттен біржола қуылды, сөйтіп, Бургундия герцогы мен оның ұлының аяғына жығылып, өзіне баспана беруін өтінді: 1461 жылы әкесі дүние салғанға дейін Людовик әкелі-балалы герцогтардың меймандостығын пайдаланып-ақ бақты, бірақ ақырында олардың жақсылығын жаманшылықпен қайтарды.


Бургундия герцогы, дәлірек айтқанда, оның ұлы — граф де Шароленің басшылығымен Францияның аса ықпалды вассалдары құрған лига Людовик патшалық ете бастаған кезде-ақ оны тақтан тайдыруға әрекет жасаған еді. Лиганың жетекшілері қалың қол жинап, Парижды қоршап алды да, астананың іргесінде шешуші шайқасқа шықты, сөйтіп, француз монархиясының күлі көкке ұшуға сәл ғана қалды. Бірақ әдеттегідей, жауласушылардың ішіндегі ең жылпосы бүкіл даңқ пен абыройды иемдене алмаса да, осынау шүбәлі шайқастан өз кәдесіне жаратуға болатынның бәрін пайдаланып қалды. Монлери3 маңындағы ұрыста ерекше ерлік көрсеткен Людовик барлық жайды өз пайдасына шешіп жіберді де, осынау алмағайып айқаста еңсесі көтеріліп шыға келді. Ол өзіне қолайлы кезеңді күтумен болды, ал лига қаруын тастаған сәтте өздерін Ортақ игілік лигасы (шын мәнінде олардың түпкі мақсаты француз монархиясын құлату болса да) деп атаған оның жетекшілері арасында алауыздық туғызуды өте шебер жүргізе білді, нәтижесінде лига лезде быт-шыт болды да, бар құдіретінен айрылып, енді қайтып бас көтере алмады. Өз ішінде Йорктер мен Ланкастерлер4 өзара қырқысып жатқанда Англиядан келер қауіп жоқтығын сезген Людовик енді өз мемлекетінің әл-қуатын арттыру ісімен шұғылдануға кірісті. Ол білгір, бірақ қатал дәрігер тәрізді, бірде сөзімен, бірде білектің күшімен, найзаның ұшымен ұзақ жылдар бойы әрекет етіп, Францияның саяси организмін жегідей жеп, құртып бара жатқан ауыр дерттің таралуына тосқауыл қоюға тырысты. Еркінсіп кеткен қарулы қарақшылардың тонауына және дворяндардың заңсыз әрекеттеріне тыйым салуды көздеді, сөйтіп, шыдамдылық пен табандылықтың арқасында там-тұмдап болса да оған корольдік өкімет билігін нығайтудың және өзінің қуатты вассалдарының қарсылығын біржолата басып-жанши алмаса да, едәуір әлсіретудің сәті түсті.


Әйтсе де француз королі тұс-тұстан төніп келген қауіп-қатердің қыспағында қалды. Рас, Ортақ игілік лигасы мүшелерінің арасын алауыздық жайлағанымен, Лига әлі құрып біткен жоқ еді, сондықтан шала-жансар жыландай қайта тіріліп, бұрынғысындай зәрін шашуы ықтимал болатын. Алайда оған бәрінен де күштірек қауіп — Европадағы қуатты әміршілердің бірі Бургундия герцогы жақтан төнді. Франция короліне шартты түрдегі тәуелділігі оның тасып тұрған қуаты мен құдіретіне зәредей де көлеңке түсіре алған жоқ.


Бұл кезде Бургундия герцогтігі иесі өжет атанған (оны қайсар деп атаған абзал болар еді, өйткені оның ерлігі долылықпен әм ызақорлықпен ұштасып жатушы еді) Карл5 еді. Оның көкейін тескен бірден-бір арманы: өзінің герцогтік тағын тәуелсіз король тәжіне алмастыру болды. Мінез-құлқы жағынан Карл XI Людовиктен мүлде басқаша жаралған жан еді.


Сабырлы да ақылды әрі әккі Людовик тәуекелдің адамы емес-ті, оның есесіне ойлаған ісінің, әйтеуір, күндердің күнінде бір жүзеге асатындығына көзі жетсе, алған бетінен қайтпайтын-ды. Ал герцог болса, бұған керісінше, қандай қауіпті іс болса да бас жоқ, көз жоқ қойып кететін, өйткені оның жаны қауіпке құмар еді және кедергі, бөгет дегендердің ешқайсысынан қаймықпайтын. Людовик пайдалы жерінде өзінің ең бір қимас құштарлығын да құрбандыққа шалып жіберетін; Карл пайданың жолына өзінің құмарлығы түгіл болмашы тілегін де айырбастамаған адам. Аталастығына, герцог пен әкесінің Людовикті қуғынға ұшыраған дофин6 кезінде паналатып, қол ұшын бергендігіне қарамастан, бұл екеуі бір-біріне ит пен мысықтай өш болатын. Король жүргізген ұстамды саясатты Бургундия герцогы ұнатпайтын, Людовиктің мақсат-мұратына түлкі бұлаң, жымысқы әрекеттермен, алдау-арбаумен, тағы да басқа қитұрқы тәсілдермен жету мәнерін табиғатынан су жүрек қорқақтығынан туған құбылыс деп санайтын, ал өз басы алдына қойған мақсатына жету үшін әрқашан да қолына қару ұстап, қаһарланып шыға келер еді. Ол корольді өзіне көрсеткен жақсылықты білмегені үшін, Людовиктің елшілері әкесінің көзі тірі кезінде-ақ Карлге қара күйе жағып өсек таратып, сөккені үшін ғана емес, Генттің, Льеждің және Фландрияның басқа да қалаларының герцогқа наразы азаматтарына көрсеткен астыртын көмегі үшін өлердей жек көріп кеткен-ді. Өздеріне берілген кеңшіліктерін сақтап қалуға бар жанын салып әрі байлықтарының буына мастанған осынау бүлікшіл қалалар Людовикке арқа сүйеп, өздерінің әміршілеріне, Бургундия герцогтарына қарсы ашықтан-ашық айқасқа шығып тұрды, ал Людовик өзінің аса күшті вассалының қолы астында наразылық дүрбелең туғызуға қолайлы жағдайды қалт жібермеді.


Герцогты Людовиктің де суқаны сүймейтін, жек көретін, бірақ онысын сырт көзге сездірмейтін. Иә, Людовик секілді көреген адам герцогтың әлгіндей оспадар мінездерін — күндердің күнінде өз басына сор болып тиерін ойламай қойып кететін қояншықтығын, басына төнген қатерді, алдындағы мықты тосқауылды елемейтін есерсоқтығын қалай ұнатсын. Ол Карлды жай ғана жек көріп қойған жоқ, әбден қастасып алды, осынау бір қатерлі жауы неғұрлым зәресін алған сайын, мұның оған деген ызасы мен өшпенділігі соғұрлым өрши берді; Людовик Бургундия герцогын әдетте сүзеген бұқаға теңегенді ұнатушы еді, өйткені айуанның аты айуан емес пе, тіпті көзін жұмып сүзсе де, мерт қылып кетуі мүмкін ғой. Оның зәресін ұшырған Бургундияның шалқыған дәулеті мен орасан күш-қуаты, герцог иелігіндегі ер жүрек әрі көнбіс халықтың қара құрым көптігі ғана емес, мінезі шәлкес герцогтың өз басы да ол үшін қауіпті жау болды. Көзсіз батылдығымен, дүниені оңды-солды шашып жүретін дарқандығымен аты шыққан, өз төңірегі мен сарайын үлде мен бүлдеге орап, жарқырата жайнатқан Өжет Карлдың қасына онымен мінез-құлқы жағынан егіздің сыңарындай ұқсас, сол кездің ең батыл, ер жүрек адамдары топтасып алған-ды; сондықтан Өжет Карл іспетті жүрегінің түгі бар жолбарыс бастаған мұндай хас батырлардың небір қияметтер жасай алатынын Людовиктің түсінбеуі мүмкін емес-ті.


Людовиктің бақталас вассалына деген өшпенділігін күшейте түскен тағы бір жағдай бар еді: ертеде герцог оған жақсылық жасаған, бірақ бұл жақсылықты өтеу Людовиктің ойына кіріп те шыққан емес; Карлдың алдында өзінің қарыздар екенін, әрине, оның іші сезді, осы бір жағдай оны герцогпен қарым-қатынаста ілтипат сақтауға, сонымен бірге, өзінің корольдік мәртебесіне дақ түсіретініне қарамастан, кейде герцогтың ашу шақырған оспадар қылықтары мен тентектіктеріне де кешірімді болуға мәжбүр етті, сөйтіп Карлге «бургундік сүйікті бауыры» ретінде қарамауға тағы да лажы болмады.


Олардың арасында уақытша әрі дәйексіз бітімге қарамастан, 1468 жылдың шамасында екі ұлы әміршінің бір-біріне деген өшпенділігі тіпті асқынып кетті. Әңгімеміздің бастапқы бөлігі нақ осы дәуірге қатысты еді. Бәлкім, оқырман бұл хикаяның басты кейіпкері өзінің қоғамдық орны жағынан тым қораштау екен, сондықтан оны сипаттау үшін соншама жоғарғы дәрежелі әрі күш-қуаттары айрықша жандардың өзара қарым-қатынастарын тәптіштеп жатудың не қажеті бар еді деп те қалар: ал біз осынау мәртебелі мырзалардың көңіл құштарлығы, наразылықтары, араздықтары немесе татулықтары олардың төңірегіндегі адамдардың тағдыр-талайына қалай әсер ететіндігін еске салғанды мақұл көреміз, сөйтіп, келесі тараулардан кейіпкеріміз өміріндегі көптеген оқиғаларды дұрыс түсіну үшін осы бірінші, кіріспе тарауда баяндалғандардың қаншалықты маңызды екеніне әрқайсыңыз айқын көз жеткізетін боларсыздар деп үміттенеміз.


II ТАРАУ


ЖОЛАУШЫ



Мен әлемді қақыратам қылышпен.


Лейтенант Пистоль



Күннің ыстығы әлі сезіле қоймаған, таңғы шық тазартқан жұпар ауасы жан сергітер жаздың бір тамылжыған таңғажайып шағында, теріскей-шығыс жақтан келе жатқан жас жігіт айнала тұтасып кете баратын ну орманның үстінен қисапсыз сұрғылт мұнаралары асқақтай көрініп тұратын король қамал-сарайы Плесси-ле-Турге жақын маңдағы Шер дариясына құятын шағын өзеннен, дәлірек айтсақ, жайыла аққан жылғадан өтетін өткелге маңдай тіреді. Ну тоғайлы осы бір жерде la noble chaise яғни корольдің аң аулайтын қорығы бар-ды. Айналасы шарбақпен қоршалған еді. Ол орта ғасырлық латынша plexitium деп аталатын, осыдан барып көптеген француз деревнялары Плесси атанып кеткен. Басқа деревнялардан айырмашылығы, біз сөз етіп отырған қамал-сарай мен деревня Плесси-ле-Тур деп аталады, өйткені бұлар Францияның миуа бағы саналатын гүлжазира жазық даласы бар ежелгі Түрен аймағының үлкен әсем астанасы — Тур шаһарының түстік жағынан екі-ақ миль жерде орналасқан-ды.


Жолаушы таяп келген өзеннің арғы бетінен екі адам көрінді, алыстан қарағанда олар өзара қызу әңгімелесіп тұрғанға ұқсайтын еді, ал, шынында, өзеннің биіктеу жағасында тұрған бұл екеуі өздері бағана байқап қалған жас жігіттің әр қимылын жіті қадағалауда болатын.


Жолаушы жігіт көп дегенде он тоғыз-жиырма жастар шамасында-ақ болар, сірә; оның жергілікті тұрғын емес, шетелдік екендігі белгілі боп тұрса да, келбеті мен бүкіл кескіні көзге бір түрлі жылы ұшырайды. Қысқалау сұр камзолы мен шалбары француздан гөрі фламанд үлгісіне көбірек келіңкірейді, ал гүл сабағымен және бүркіт қауырсынымен әшекейленген көгілдір түсті сәнді бас киімі, сөз жоқ, шотландық екенін аңғартады. Киім киісінде жастыққа тән жарасты сүйкімділік бар. Ұсақ-түйек заттар салған жол сөмкесін иығына асып алыпты. Сол қолына аңға шыққанда сұңқар қондыратын биялай киген, бірақ сұңқары жоқ; оң қолына жуантық таяқ ұстаған. Сол иығына қызыл күрең мақпалдан тіккен кестелі бауы бар дорба асынып алған. Сұңқардың жемін және сол заманда жұрттың көбінің сүйікті кәсібі болған аңшылық өнердің тағы басқа керек-жарақтарын салатын мұндай дорба тек аңшыларда ғана болушы еді. Кеудесіне айқастыра буынып алған былғары белбеуден аңшының селебесі салбырайды. Аяғына етіктің орнына бұғы терісінен тіккен башмақ киіпті.


Өрімдей жас жігіттің күш-қайраты әлі толыса қоймаған тәрізді, соған қарамастан бойы сұңғақ та сымбатты көрінеді. Аяғын сергек басуы жаяу жүруге әбден дағдыланып алғандығын байқатады. Тумысынан ашаң жүзі сәл-пәл тотығыпты — мұнысы, әлі үйрене қоймаған ыстық жақтың әсерінен, болмаса өз елінде таза ауада көп жүргендіктен болу керек.


Бет әлпетінде елден ерек ештеңе жоқ, бірақ адамды өзіне тартып тұратын бір жылылық бар. Езуінде балғын күлкі үйіріліп, жымиғанда күріштей аппақ тістері жарқырай көрінеді, айналадағыны жіті шолатын көгілдір көздерінде бір түрлі мейірімділік, аңғалдық әрі батылдық бар.


Сол бір қатерлі заманда сирек те болса ұшырасып тұратын жолаушылардың ишараты мен сәлемдеріне сай лайықты ізет көрсетіп келеді. Қарақшы ма, әлде солдат па, қару асынған әлдебір қаңғыбас кезігіп: оңай олжамысың, әлде ә десең мә дейтін сабаздың өзімісің дегендей бұған тесірейе қараса, жас жігіт те оған тайсалмай көз тігетін. Сол кезде анау да лезде өзінің арам пиғылынан айнып: «Аманбысың, достым!» деп жәдігөйлене бас изейтін. Жас шотландық оған даусын жұмсартыңқырап, салмақты да салқын үн қататын. Пилигрим7 мен қайыршы монахқа кездескенде ілтипатпен жылы шырай көрсетіп амандасатын, есесіне олар да жас жігітке өз баталарын беріп жататын; ал көзі қарақаттай мөлдіреген жап-жас шаруа қызына кездескенде жігіттің есі шығып, майысып-ақ қалатын, бойжеткеннің риза болатыны соншалық, көпке дейін артына бұрылып жалтақтап қарай беретін, жігіт қарасы үзілгенше күлімсіреп шығарып салатын. Не керек, жас жігіттің бойында көрген жанның көзі тоятын бір сиқыр бар еді: өжеттігі, жайдарылықпен жалғасқан туралығы мен кірбіңсіз айқын көзқарасы, әм сүйкімді тұрпаты кімді болсын еріксіз баурап алар еді. Оның мінез-құлқынан өмір табалдырығын жүрексінбей еркін аттауға бел буған, бірақ бұл жолда кездесер зұлымдық пен қауіп-қатер атаулыдан мүлде бейхабар, жамандық атаулымен күресу үшін жіті ақыл мен жас жігерден басқа ешқандай да қаруы жоқ жан екені сезілетін. Жастарды еліктіріп сүйсіндіретін, ал өмір көрген, ысылған адамдардың жанашырлығын туғызатын оның осы қасиеттері болатын.


Қазір біз әңгімелеп отырған жолаушыны, жан-жағын орман қоршаған қамал-сарайы бар өзеннің арғы бетінде әңгіме шертіп тұрған екеу баяғыда-ақ байқаған еді; жас жігіт құлама жарқабақтан төмен қарай суатқа құлаған киіктей лып етіп, қарғып түскенде, әңгімелесіп тұрған екеудің жасы кішісі ересектеуіне:


— Япыр-ау, мынау өзіміздің сыған болды ғой. Егер ол бірден суға қойып кетсе, онда құрығаны: өзен тасып жатыр, өте алмайды, — деді.


— Байқап көрсін, — деді үлкені, — өте алмасына өзінің де көзі жетеді, бауырым. Бәлкім, ол, «Ажалы оттан болатын пенде суға кетпейді» деген ескі мақалды расқа шығарар.


— Бұл арадан мен оның дидарын анық көре алмай тұрмын, тек сол екенін басындағы көгілдір телпегінен таныдым, — деді алғашқысы. — Тыңдаңызшы, әнеки, ол айғай салып тұр: өзен терең бе деп сұрайды.


— Әуелі өзінің көзі жетсін, — деді ересектеуі алғашқы сөзін тағы да қайталап, — дүниеде өз басыңнан өткергеннен артық ештеңе жоқ.


Арғы беттегі екеудің өзенді кешіп өтпек болған бұған жайбарақат қарап тұрғанын, тіпті сұрауына жауап та қатпағанын көргесін жас жігіт көп ойланбай башмағын шешіп тастап, өзенге қойды да кетті. Тек сол кезде ғана әлгі екеудің үлкені жігітке абайла деп дауыстады, сонан кейін серігіне қарап:


— Mort dieu8, бауырым, сен тағы да қателестің, мынауың мүлде сыған емес, — деді.


Бірақ сақтан деген сөз кеш айтылды: жас жігіт оның не дегенін ести алмады ма, әлде абайлауға мұршасы келмей қалды ма, суға аяғы тиісімен-ақ бірден иірімге тап болды. Шеберлігі мен ептілігі кемдеу кез келген жүзгішіңнің опатқа ұшырауында сөз жоқ еді, өйткені өзен өте терең, ал ағысы тым қатты болатын.


— Әулие Аннаның атымен ант етемін, мынауың азамат екен, — деп дауыстады бейтаныс екеудің үлкені. — Жүгір тезірек, достым, өз кінәңді жуып шайып, қолыңнан келсе оған көмектес барып. Олжа өзіңдікі болатын шығар, өйткені ескі мақалға сенсең, ол суға кетпеуге тиіс.


Расында да, жас жігіт асау толқынмен арпалысып керемет қайрат пен ептілік көрсетті, бұрқыраған асау ағысқа бой бермей, суға өзі түскен жердей көп ауытқымастан бергі жағаға жүзіп өтті.


Бейтаныс екеудің жасырағы жүзгіш жігітке қол ұшын бермек боп төмен ылдилап өзенге қарай жүгipe жөнелгенде, ересегі маң-маң басып оның соңынан ілесе жүрді, өзінен өзі бір нәрселерді айтып, күбірлеп келе жатты.


«О, тәңірім-ау, ол, әнеки, жағаға шығып та үлгерді және шыға сала таяғына жармасты. Егер тездетіп қастарына бармасам, кім білсін, өмірінде тұңғыш рет кісіге қайырым жасамақ болған серігімді сойылға жығып жүрер».


Әрине, оның бұлай ойлауына негіз жоқ емес еді, өйткені сол сәтте ер жүрек шотланд қасына жүгіре басып таяп келіп қалған самаритянға ашулана айқайлап тап берген-ді.


— Өй, ит неме! Өте алам ба деп жөн сұрағанда, неге үн қатпадың? Саған сырттан келген жұртқа қалай қарау керек екенін үйретпесем шайтан алсын мені!


Жас жігіт осылай деді де, қолындағы таяғын аспанға шиыра лақтырып, қайта қағып ап, оны ортасынан ұстаған күйі шыр көбелек айналдырып, сес көрсетті. Бұл тәсіл «диірмен» деп аталатын-ды, өйткені шыр көбелек айналған таяқ жел диірменнің қалағын көзге елестететін. Мынадай зілді сөзді естісімен, жас жігіттің дұшпаны шап беріп семсерін суырып алды: мұнысы оның сөздің емес, істің адамы екенін танытқандай еді. Бірақ осы кезде екі бейтаныстың үлкені де келіп үлгеріп, серігіне доғар деп әмір етті. Сөйтті де, жас шотландқа қадала қарап тұрып, оның ай-шайға қарамастан суға қойып кетуі, онымен қоймай өзіне көмектесуге ұмтылған адамға қызбалықпен дүрсе қоя беруі жөн емес екенін айтты.


Сырт қарағанда салиқалы көрінген егде адамнан мынадай сөз естігесін жолаушы жігіт қолындағы қаруын түсіре берді, егер кінәлі болса кешірім етуін өтінді; бірақ, өз ойынша, олардың өзенді кешіп өту қатерлі екенін ескертпей, қауіпке итермелеуі дұрыс болмағанын айтты. Ал мұндай қылық әрбір адал адамға да, қайырымды христианға да, әсіресе түрлеріне қарағанда қадірмен шаһар тұрғынына жататын бұл екеуіне де лайықты емес қой.


— Жә, балам, — деді ересек бейтаныс, — бет-әлпетіңе, сөз саптауыңа қарап, сенің сырт жұрттың адамы екеніңді біліп тұрмын, бірақ бөгде тілде тәп-тәуір шүлдірлегеніңмен, оныңды ұға қою бізге оңайға соқпасын сенің де білуің керек емес не еді.


— Жарайды, әке, — деді жігіт. — Сенсеңіз, суға шомылып шыққаныма қайғырып тұрғаным жоқ, киім-кешегімнің малмандай болғанына сіздер кінәлі болсаңыздар да, киімімді қай жерге барып кептіріп алуға болатынын айтсаңыздар кешіре-ақ салайын, өйткені бұдан басқа лыпам жоқ, сондықтан күтіп кимесем болмайды ғой.


— Сен осы бізді кім деп тұрсың, достым? — деді бейтаныстың үлкені жауап берудің орнына.


— Қаланың ауқатты азаматтары шығарсыздар, әлбетте. Бөтен кім болушы едіңіздер? — деп жауап қатты шотланд жігіт. — Жә, жоқ, сәл сабыр етіңіздер!.. Сіз, мырза, өсімқор немесе нан сатушы сияқтысыз, ал серігіңіз — алыпсатар, не қасапшы болуы керек.


— Дәл таптың, — деді бейтаныстардың үлкені күлімсірей түсіп. — Солай екені, солай! Менің кәсібім, шынында да, ақшамен байланысты; сондай-ақ серігім жөнінде де қателескен жоқсың; кәсібі жағынан ол қасапшыға жақын. Саған құрмет көрсетуге екеуміз де әзірміз. Қош, сонымен өзің кім боласың, қайда барасың, қандай жұмыспен жүрсің, жөніңді айтшы. Бұл күнде не көп, ар-ұяттан да, құдайдан да безген аттылы-жаяу ағылып жүрген қаңғыбастар көп қой.


Жас жігіт бұларға сенуге болар ма дегендей әлгі әңгімелесіп тұрған кісі мен оның үндемес серігіне қадала көз тастап өтті, сөйтіп өз байыптауынша мынадай байламға келді.


Екеудің үлкені, әрі байсалдылауы сырт пішіні мен киім киісіне қарағанда көпеске ұқсайды. Бір түсті қоңыр матадан тігілген қамзолы, шалбары мен сулығы әбден тықырланып кеткен, сондықтан аңғарымпаз шотланд мұндай киімді әдетте — не шіріген сасық бай не сіңірі шыққан тақыр кедей киеді, бұл осының алғашқысы болар деп ұйғарды. Мынадай етегі шолтиған қып-қысқа, әрі тар киімді сол кездегі дворяндар да, ауқатты қала тұрғындары да киген емес, олар мол пішілген әрі етектері тізеден төмен түсіп тұратын ұзын қамзол киетін.


Бейтаныс бұл адамның жүзінен жылылық пен салқындық лебі қатар есіп тұрғандай еді, оның ат жақты кескінінде, шүңірейген көздерінде біздің жас жігітке де тән қуақылық пен мысқыл да жоқ емес. Сонымен бірге салбыраңқы қалың қара қастың астындағы шүңірек көзден әлдебір қаһар мен өктемділіктің суық ызғары белгі беретіндей. Бәлкім, маңдайын бастыра киіп алған жапырайған былғары бөркі көздерін әдеттегісінен гөрі айқындай көрсетуінен де әлгі бір әсер күшейе түсіп тұрған шығар, бірақ та бейтаныс адамның қарапайым кейпімен үйлесіңкіремейтін осынау көзқарасы жолаушы жігітті қатты таңдандырды. Оның бөркі көзге тіпті қораш көрініп тұрды. Ауқатты адамдар сол бір заманда өз бөріктерін алтын немесе күміс жіппен зерлеп қоюшы еді; ал мына сорлының бас киімінде жарлы-жақыбайлар Лоретоға барғанда ала келетін тәңір-ана бейнеленген қалайы қаптырмадан басқа ешқандай әшекей жоқ.


Одан он жастай кіші жолдасы тапал бойлы, төрт ақ кісі еді. Оның тұнжыраған жүзінен анда-санда ғана зәрлі күлкінің елесі білініп қалады; айтса да бейтаныстың үлкені өзіне қарап жұмбақ ишарат білдіргенде ғана езу тартқандай болады. Ол семсер мен қанжар асынып алған-ды. Жұпыны киімі астынан сол бір қатерлі кезеңде тек сарбаздар ғана емес, сонымен бірге кәсібіне орай жиі-жиі сапар шегіп тұруға мәжбүр бейбіт адамдар да киетін ұсақ темір шығыршықтардан жасалған жұқалтаң сауыты барын шотландтың көзі шалып қалған. Осыдан кейін бұл адамның қасапшы, өсімқор, яки осы тақылеттес басқа бір кәсіптің адамы екендігіне шотландиялық жас жігіттің бұрынғысынан да гөрі көзі жете түскендей болды.


Шетелдік жас жігіт біз манадан бері суреттеп отырған көріністерді көзінің астымен бір қарағанда-ақ байқап үлгеріп, бір минуттай үнсіздіктен соң ілтипат білдіре тіл қатты:


— Кіммен кездесіп тұрғанымды білмеймін, бірақ кім болсаңыздар да, өзімнің шотланд екенімді, бір әулеттің кенжесі екенімді, жерлестерімнің әдет-ғұрпы бойынша, Франциядан немесе басқа бір кез келген елден өз бақытымды іздеп жүргенімді еш қысылмай да, қорықпай да айта аламын.


— Әдет-ғұрыптарың ғажап екен, сайтан алғыр! Сен өзің де мақтауға тұрарлық жігіт екенсің! Қазір сен жігіттерге ғана жұғымды болып қоймай, әйел білкеннің де есін алатын шағың... Мәселе былай: мен — көпеспін, маған қолғанат керек... Бұған қалай қарайсың? Бәлкім, мұндай елеусіз кәсіпті өзіңе қораш көретін боларсың?


— Бұл ұсынысты шын пейіліңізбен айтып тұрғаныңызға шүбәм бар, егер шын болса, онда сізге адал көңілден алғысымды білдірем — рақмет, тақсыр; ал, расын айтсам, сізге қолғанат болуға жарамаймын-ау деп қорқам.


— О не дегенің! Сенің есеп-қисаптан гөрі садақты мүдірмей тарта білетініңе, ал қаламнан гөрі қанжарға бейімірек екеніңе кәміл сенемін. Солай емес пе?


— Мен тау халқының перзентімін, тақсыр, ал «тау ұлының мерген болмасқа хақысы жоқ» деген мәтел бар біздің жақта, — деп жауап қатты жас ұлан, — Бірақ мен әдияратты көп паналағам, сөйтіп, шарапатты монахтар мені хат танып, оқып-жаза білуге, керек десеңіз, есеп-қисапқа да үйреткені бар.


— Сайтан алғыр, бұл керемет қой! — деп қуанышы қойнына сыймай кетті көпестің. — Әулие Эмбренская бибінің атын аузыма алып айтайын, сен кереметтің нақ өзісің.


— Көңіліңіз қош көрсе, мысқылдай беріңіз, тақсыр, — деді шотланд, жаңа танысының сайқы мазақ сөздерін жаратпаған сыңаймен. — Ал үсті-басымнан су сорғалап тұрғанда сіздермен қылжақтасып тұрар жайым жоқ. Киім-кешегімді кептіріп алатын орын іздеуім керек.


Бұл сөздерге жауап берудің орнына көпес қарқылдап кеп күлді.


Сайтан алғыр, — деді ол, — әлгі бір «Fіеr comme un Ecossois!»9 дейтін мәтел бекер айтылмаған екен! Жә, достым, ашуыңды бас енді. Сенің елің маған жақсы таныс және еліңді жақсы көремін, өйткені менің шотландтармен талай мәрте істес болғаным бар. Сендер жұпыны тұрасыңдар, бірақ барынша адалсыңдар... Жүр, деревняға апарайын. Оразаңды аш, ықыласымды көр, суға малшынып шыққаның үшін бір стақан тәуір шарап тартып жібер... Уа, мынау не пәлесі тағы, сайтан алғыр? Аңшының биялайы ма? Король меншігіндегі жерде сұңқар салып, аң аулауға рұқсат жоқ екенін білмеуші ме едің әлде?


— Бұдан бейхабар едім, оның үстіне Бургундия герцогының оңбаған орманшысы мені тақырға отырғызып кетті, — деді жас жігіт. — Бұл оқиға Перонна түбінде болған-ды: қолымдағы құсымды көкқұтанға жіберуім-ақ мұң екен, әлгі оңбаған садағын тартып қалып, табанда мерт қылды. Сұңқарыма үміт артып, сонау Шотландиядан өзіммен бірге ала шығып ем.


— Қош, ол үшін сыбағасын бердің бе?


— Мен оны сілейтіп салдым, — деді жігіт қолындағы таяғын бір сермеп, — өйткені христиандар бірін-бірі өлтіріп, обалына қалмауы керек, тек көк ала қойдай қылып, көзіне көк шыбын үймелету лазым.


— Ал, сен жазатайым Бургундия герцогының қолына түссең, сол заматта-ақ дарға асылатыныңды білесің бе?


— Неге білмейін! Француз королі сияқты мұндай іске ол да шапшаң деседі ғой. Бірақ бұл оқиға нақ Перонна түбінде болғандықтан, мен шекарадан өттім де тартып тұрдым. Ол мұндай қызу қанды болмаса, оның қол астына барып қызметке орналасуым да мүмкін еді.


— Егер уақытша бітім бұзыла қалса, өзіңдей қас батырдан айрылып қалғанына герцог қатты өкінетін шығар, — деді көпес мырс етіп, сөйтті де өзінің томсырайған серігіне қарады, осы сәтте түнгі аспанда жарқ етіп өте шыққан аққан жұлдыздай оның жүзінде де ызғар шашқан күлкі елесі байқалып қалды.


Шотландиялық жігіт қалт тоқтап, бас киімін жалма-жан оң жақ шекесіне қондыра салып, кәрлене тіл қатты:


— Бері қараңыздар, мырзалар, әсіресе сіз, сэр, өйткені естияры да, естірегі де өзіңіз сияқтысыз ғой: абай болыңыздар! Мені мазақ қылудың сіздерге онша оңайға түспейтінін дәлелдеудің қажеті жоқ шығар. Маған сіздердің сөз сыңайларыңыз ұнап тұрған жоқ. Мен әзілді түсінетін кісімін, ал егер айыбым болса, жасы үлкендердің артық-ауыс сөзін де көтеремін, онда рақметтен басқа айтарым жоқ. Бірақ мені жас баладай әжуа қылғандарыңызға төзе алмаймын, жыныма тие беретін болсаңыздар, құдайға шүкір, екеуіңіздің де сазайларыңызды беруге құдіретім жетеді.


Мына сөзді естігенде бейтаныстың үлкені күлкіден ішегі түйіліп, өліп кете жаздады, ал серігі семсерін жарқ еткізіп суырып алды; шотланд жігіт аса бір ептілікпен оның қолын қағып жібергенде семсері анадай жерге ұшып кетті, оны көріп бейтаныстың үлкені одан бетер қарқылдай күлді.


— Тоқта, шотланд батыр, тоқта! — деп дауыстады ол. — Өз еліңе деген сүйіспеншілігің үшін сабыр етші ең болмаса... Бауырым, сен де шаптыға берме. Сайтан алғыр... Сауда-саттықпен кәсіп ететін адамдар келісімпаз болуы керек, ал жас жігіттің ғажап соққысын мұздай суға шомылып шыққаны үшін кегін қайтарғаны деп ұққан жөн... Ал, сен, достым, сөзіме құлақ ас: бір ашуыңды бер! — деді ол шотландты жасытқан өктем үнмен, содан соң сөзін әрі қарай жалғады. — Менің жыныма сен де тие бермегін, ал серігім онсыз да сыбағасын алып болды, жетер енді. Өзіңнің есімің кім осы?


— Сыпайы сауалға лайықты жауап беруге мен қарсы емеспін, — деді жігіт, — егер қылжақтап, қытығыма тимесеңіз, жасыңыздың үлкендігіне орай сізге құрмет көрсету қолымнан келмейді емес. Ылғи да иығыма асып жүретін дорбама қарап, менің Франция мен Фландрияда Мақпал қоржынды Паж атанып кеткенім бар. Ал ата-анамның қойған аты — Квентин Дорвард.


— Дорвард деймісің? Сонда сенің ата-тегің Дворян болғаны ма? —деп сұрады бейтаныс.


— Болса болар, — деп жауап қатты жас шотланд. — Оған ата-бабамыздың он бес ұрпағы айғақ. Менің басқа кәсіпті емес, әскери кәсіпті қалауымның түпкі себебі де осында жатыр.


Нағыз шотландтың өзі екен! Ата-бабалары да текті адамдар болды ғой, паңдығы да жетіп жатыр, бірақ қалтасының түбі тесік екеніне күмәнім жоқ. Бері қарашы, бауырым, — деді егде бейтаныс өзінің түнеріп тұрған серігіне қарап. — Кәнеки, ана жаққа бар да, тұт бағының ішіне дастарқан әзірлесін деп әмір ет; дайын асты кергенде майға ұмтылған аш тышқандай қуанарына кәміл сенемін. Ал, сыған жөнінде... кәнеки, құлағыңды тосшы, бір нәрсе айтайын...


Серігінің айтқандарын құлағына құйып алған көңілсіз бейтаныс астарын болжап болмастай зымияндықпен мырс етті де, адымдай аяңдап кете барды, ал егде көпес Дорвардқа қарап: —Кәнеки,. біз де аяңдайық, жолшыбай Губерт әулиенің ғибадатханасына соғып, құдайға құлшылық ете шығайық — әйтпесе шыбын жаннан гөрі құлқын қамын көбірек ойлағанымыз күнә болар, — деді.


Әуелі үсті-басын кептіріп, аз да болса жүрек жалғап алу қамын ойлап тұрса да, ақ пейіл католик Дорвард оған қарсылық білдіре қойған жоқ. Осы екі арада әлгі түнерген бейтаныс қара үзіп те үлгерген еді, сол кеткен жолға түсіп, оның серігі мен жас жігіт қалың орманға келіп кірді. Орманды ит тұмсығы батпайтын қалың жыңғыл жайлап алғаны байқалады және ұзындығы мен ені ат шаптырымдай ашық алаңдар көзге түседі, бұл жерде шағын бұғы табыны қаннен-қаперсіз бытырап жүр, тегі, олар өздерін осы орманның еркесіміз деп есептейтін болса керек.


— Мергенбісің деп сұрап едіңіз ғой, — деді жас шотланд. — Маған екі жебесімен садағыңызды беріңізші. Түстікке бұғы етін жегізейін.


— Сақ болғайсың, достым! Саған айтар ақылым: абай бол. Серігім осы маңның тағы аңдарын қызғыштай қориды, аңдарды күзету соған жүктелген; шын сөзім: оның өзі ашуы қатты адам.


— Қалай десеңіз де ол ақ жарқын орманшыдан гөрі қасапшыға көбірек ұқсайды, — деді Дорвард. — Бет пішіні баскесерден айнымайтын адамды аңшылық сияқты керемет өнерге қатысы бар дегеніңіз әншейін сөз ғой.


— Оның рас, достым, алғаш көрген адамға серігім пәлендей ұнай қоймайды. Ал жанына жақын келіп, сырлас болғандар ол жайында бір ауыз ғайбат сөз айтқан емес.


Мына сөздер әлдебір астарлы мәні бар тәрізденіп, Квентин Дорвардтың құлағына тосын естілді; ол жалт етіп бейтанысына қадала көз салды, сөйтті де оның бет әлпетінен, жымысқы күлкісінен, сығырая қараған өткір көздерінен өзінің секем алған әсерін одан бетер күшейте түскен бір нышанды байқағандай болды.


«Қарақшылар, алаяқтар мен өтірікшілер хақында естігендерім бар еді, — деп ойға шомды ол. — Бәлкім, анау нақұрыс — қарақшы болар да, ал мына қақбас алаяқ қу — соның оң қолы, құйыршығы шығар. Сақтықта қорлық жоқ дегендей, сақ болу керек... Бірақ немді алмақ бұлар? Көп болса, бірер төмпеш сыбаға етермін!»


Дорвард осындай ойда келе жатқанда олар үлкен кәрі ағаштар әр жерде қадау-қадау өскен ашық алаңқайға шықты. Тырбиған түбірлер мен бұтақтардан аршылған алаңқайға көкшіл кілем төсеп тастаған тәрізді. Ағаш жапырақтары оңтүстіктің шыжыған күнінен қалқалап тұрған мынадай көкорай бүкіл Францияда сирек ұшырасатын құбылыс. Айналада өздерінің жасыл алып күмбездерін асқақтата аспанға көтерген, жүз жасаған шамшат пен шегіршін ағаштары сап түзеп тұр. Табиғаттың осынау алып перзенттері ортасында, ағысы қатты жылғаға жақын маңдағы ашық алаңқайға сымбаты көзге қораш көрінетін жұпынылау шағын ғибадатхана орналасқан. Оған жалғас жапырайған құжыра — осындағы дін қызметшісінің міндетін атқарушы тақуаның мекені көзге түседі. Ғибадатхананың доға тәрізді есігінің үстіндегі ойықтан әулие Губерттің шағын мүсіні көрінеді, ол иығына аңшының мүйіз кернейін асынып алыпты, ал аяқ жағында екі тазы жатыр. Сыңсыған қалың орман мен тағы аң-құстардың арасында жападан-жалғыз тұрған ғибадатхана аңшылық кәсіптің иесі, әулие Губертке10 бағышталған.


Қасына Дорвардты ерткен бейтаныс бірден ғибадатханаға беттеді. Олар ғибадатханаға таяна берген сәтте өзінің діни киімін киіп құжыра ішінен шыққан тақуа да солай қарай аяңдады, сірә, дұға оқуға келе жатқан болуы керек. Қастарына жақындап келгенде, діни дәрежесіне құрмет көрсету ишаратын жасап, Дорвард оған иіліп тәжім етті, ал қарындағы серігі діншілдіктің биік парызын өтеген іспеттеніп бір тізесін бүкті, сөйтіп, діндар әкесінің батасын алған соң жай басып, тәңірге барынша тәнті түрмен соңынан ілесті.


Ғибадатхананың ішкі безендірілуі әулие Губерттің бұл дүниеде не істеп, не қойғандығынан мағлұмат беретіндей еді. Қабырғаларға әр алуан аңдардың қымбат терілері ілінген; меһраб алдындағы шымылдық та осындай терілерден тігіліпті. Қабырғаға салынатын әшекей-өрнектердің орнына аңшы кернейлері, қорамсақ пен садақтар, олардың ара-арасына бұғының, қасқырдың және басқа да аңдардың бастары қойылған — қысқасы, қайда қарасаң да аңшылықтың иісі аңқып тұр. Мінажат ету рәсімін де «аңшы дұғасы» деп атауға болар еді, өйткені мұндағы дұғалар да қысқартылып ықшамдалған, сөйтіп, өздерінің аңсары ауған ісіне кіріскенше асығып тұратын ақсүйек төрелердің шыдамын тауыспау үшін аң аулауға аттанар алдындағы мінажат рәсімі жедеғабыл атқарылатын.


Осы бір қысқа ғана мінажат рәсімін атқару үстінде Дорвардтың серігінің тұла бойын діндарлық біржолата билеп алғандай болып көрінді; ал, діндарлық деген ойына онша кіре қоймаған Дорвард нақ мынадай ізгі де момын адамды әлгінде өзінің ең пасық күдіктермен кінәлағанын іштей ыңғайсыз көрді. Ол енді өз серігін қарақшылармен дос-жар және сыбайлас деп санамақ тұрмақ, керісінше, оны әулие деп мойындауға да бар еді.


Құдайға құлшылық қызметі атқарылып біткеннен кейін, олар ғибадатханадан сыртқа шықты, содан соң серігі Дорвардқа бұрылып:


— Енді деревняға дейін таяқ тастам ғана жер қалды, сонымен сенің күнәдан пәк күйіңде оразаңды ашуыңа болады. Тек маған ілесіп отыр, — деді.


Тауды қиялай тартқан оң жақ беттегі соқпаққа түскен ол серігіне енді ұқыптырақ, сағырақ бол деген ақылын айтты, соқпақтан оңға, не солға сәл қия басушы болма, керісінше, оның қақ ортасымен жүріп отыруға тырыс деп ескертті. Үнсіз ілесе беруге шыдамы жетпеген Дорвард мұнша сақтық жасаудың қанша қажеті бар, деп сұрады.


— Мәселе былай, жігітім, біз енді король меншігіндегі жерге жеттік, — деді жол бастаушы, — сондықтан бұл өңірде сіздің жан баспаған таулы алқаптағыдай емін-еркін жүре беруге болмайды. Бұл маңда қазір біз жүріп келе жатқан соқпақтан басқа әр сүйем жер қауіпке толы, сондықтан ол жерлерден етуге де болмайды, өйткені бағбанның қайқы пышағы — долананың бұтақтарын сырт еткізіп қырқып түсетін тәрізді, байқамаған адамның да аяғын солай оп-оңай қырқып түсетін ұстарадан өткір пышақтары немесе қысқаштары бар арандар мен тұзақтар құрулы жатыр; бұл маңда кісіні жер қаптыратын қақпандар бар; сондай-ақ адамды тірідей жұтып қоятын шыңырау зындандар да осында. Қысқасы, біз король иелігіндегі алқаптың нақ кіндігінде тұрмыз, қазір қамал-сарайды да көреміз.


— Францияның королі болсам, — деді жігіт, — бүйтіп айналама арандар да, қақпандар да құрмас едім, өйткенше өз мемлекетімді қара ниетті бірде-бір пенде маған қарай аяқ баспайтындай етіп басқарған болар едім. Ал өз патшалығымдағы атырапқа бейбіт немесе достық пиғылмен келемін деушілер болса, оларды әманда құшақ жайып қарсы алар едім, өйткені неғұрлым досың көп болса, соғұрлым өзіңе жақсы емес пе.


Дорвардтың серігі үрейленген кейіппен айналасын шолып өтті.


— Абайла, абай бол, Мақпал Қоржынды Паж мырза! Бұл жердегі ең үлкен қауіп туралы ескертуді ұмытып барады екенмін: бұл ормандағы әр жапырақтың құлағы бар, ауыздан шыққан сөзің сол қалпында корольге жетеді.


— Тәйірі-ай, сол да сөз болып па! — деді Квентин Дорвард. — Мен тегіннен-тегін шотланд болып жаралыппын ба, өз ойымды, тіпті керек десеңіз, жаратқан ием жар бола гөр оған, Людовик корольдің өзіне де батыл айта аламын. Ал жаңағы саққұлақ жайына келсек, аңшының пышағымен қырқып тастайын, көзіме көрсетші өзің!


IІІ ТАРАУ


ҚАМАЛ-САРАЙ



Қақ алдыңнан қарсы қарап тұр қорған
Қақпасы оның көк темірмен шырмалған,
Жан-жағынан орлар қазып тастаған,
Қара құрым жау келсе де саспаған,
Ағып жатыр су сылдырап, бұл кезде,
Шылым шегіп күзетші тұр күмбезде.


Белгісіз автор.



Әңгімелесе жүріп, Дорвард пен оның жаңа танысы қарсы алдарында қасқиып тұрған Плесси-ле-Тур қамал-сарайына таяп қалды. Ақсүйек атаулы сенімді бекіністе тұруға мәжбүр болған қауіп-қатерге толы осынау дәуірдің өзінде де бұл қамал-сарайдың күзеті айрықша қатаң болатын.


Қалың жыныс ішінен шыққан Дорвард пен оның серігі қамал-сарайды анықтап көруге тоқтады. Орман шетінен бастап қамал-сарайдың қабырғаларына шейін тақтайдай жазық алаңқай екен. Алаңда жылдар мүжіп, жарым-жартылай қаусаған алып еменнен басқа көз тоқтатарлықтай қылт еткен не бір бұтақ, не бір шыбық жоқ. Қамал қабырғаларының үстінде тұрған күзетшінің көзіне түспей тірі жан өте алмасын деп, бұл алаң барлық дәуірлердің қорғаныс ережесіне сай, әдейі ашық қалдырылған-ды.


Қамал-сарай бүкіл өне бойы мен бұрыш-бұрыштарында бекініс мұнаралары бар үш қатар аранды қабырғамен қоршалған. Екінші қатардағы қабырға біріншіден сәл еңселілеу, ал үшінші, ішкі қабырға екіншіден де биік. Сыртқы қабырғаны қапелімде дұшпан басып алғанның өзінде де ішкі жақтан сыртқы қабырғаларды қорғауға болатын. Француз өзінің жас серігіне бірінші, сыртқы қабырғаны қоршап тереңдігі жиырма фут ор қазылып тасталғанын айтты (олар орды көре алған жоқ, өйткені қамал қабырғасының етегіндегі еңісте тұрған еді), оған шлюздер арқылы Шер дариясынан, дәлірек айтқанда, осы дарияның бір тармағынан су келіп құйылып, орды шүпілдете толтырып тұратынын түсіндірді. Оның сөзіне қарағанда, нақ осындай терең орлар, екі ішкі қабырғаны да қоршап тұрады. Үш қатарлы осынау орлардың ішкі және сыртқы жағалауларына қаз-қатар тізілген темір қазықтар қағылған. Әр қазықтың басы екі айрылып, найзадай үшкір етіп ұшталып қойылған, сөйтіп, орлар тірі жан өте алмастай бекініске айналдырылған: одан өтемін деп әрекет жасау — өз басын өлімге тігумен пара-пар еді.


Үш қатар етіп өрілген қабырғалардың қақ ортасында қамал-сарайдың өзі орналасқан. Сарай дегеніміз әр заманда салынып, бір-біріне жанаса ірге тепкен бір шоғыр үйлер еді. Осы құрылыстардың ішіндегі ең көнесі бойымен көк тіреген ежелгі эфиоптың қара дәуі тәріздес ерте заманғы сұрғылт түсті биік мұнара болатын. Дұшпаннан қорғану мақсатымен мұнараның қалың қабырғаларынан терезе орнына әр жерден ұзынша ойықтар жасалған. Соқыр адамның көзіне ұқсап үңірейген ол ойықтар тұла бойыңды тітіркендіреді. Басқа құрылыстар да сәнді де жайлы тұрғын үйлерге онша ұқсамайтын: олардың терезелері ауланың ішкі жағына қаратылған, демек, өзінің сыртқы көрінісі жағынан қамал король сарайынан гөрі көбіне-көп түрмеге ұқсайтын. Сол бір заманда патшалық құрған король өзі орнатқан жаңа бекіністердің көзге түсіп қалмауын көздеп (күллі сезікшіл адамдар тәрізді, король де сезікшілдігін мейлінше мұқияттылықпен бүркемелеп отырды), іргесі жаңадан қаланатын барлық үйлерді бұрынғы үйлерден айыруға болмайтындай етіп салу жөнінде әмір берді, сөйтіп, сарайдың түрмеге ұқсастығын одан бетер күшейте түсті. Осы мақсатта жаңа құрылыстар әдейі қоңыр кірпіш пен тастан салынды, цементке күйе қосылды, сондықтан қаншама жаңа ғимараттар көтерілсе де, король сарайынан баяғы заман бедері білініп тұратын.


Осынау тас қамалдың ішіне бір есіктен ғана кіру мүмкін еді — сарайдың алдынан қарағанда Дорвардқа осылай көрінген-ді; бұл — сонау заманда екі жақ қапталында биік мұнарасы, аспалы темір торы және жиналмалы көпірі болуға тиіс ең сыртқы қабырғаға ойып жасалған қақпа болатын; темір тор түсіріліп, көпір жоғары көтеріліп қойылған екен. Мұнаралары бар дәл осындай қақпалар ішкі екі қабырғадан да көзге шалынып тұрды. Бірақ қақпалардың үшеуі де, бір-біріне тұспа-тұс шықпайтын-ды, өйткені олар солай әдейі бір сызықтың бойымен орналаспаған-ды; сөйтіп, бір қақпадан өткен соң екіншісі мен үшіншісіне тікелей шыға алмайсың, яғни, екінші қақпаның тұсына бару, үшін екі қабырғаның арасымен отыз ярдтай қиғаштап жүруің керек. Алда-жалда дұшпан тәуекелі жетіп осы тұсқа келіп қалса — онда ол екі жақ қанаттан өзіне ерсілі-қарсылы жаудырылған оқтың астында қалар еді. Сондай-ақ, дұшпан сәті түсіп екінші қақпадан да өтіп кетсе, тағы да бораған қалың оқтың астында қалмағы сөзсіз, қысқасы, қамал-сарай орналасқан түкпір жақтағы аулаға жету үшін, сөйтіп, берік бекіністермен нығайтылған және көздің қарашығындай күзетілген үш қақпаны да басып алу үшін дұшпан екі бүйірден оқ борайтын өте-мөте қауіпті екі тар жолдан өтуі керек болады.


Дорвард сыртқы жаулар мен өзара қырқысулардан зардапты Франциядан аз шекпеген елде, тамаша табиғи бекініс саналатын таулы, о шетінен бұ шетіне дейін түпсіз шыңыраулар мен асау өзендер тілгілеген елде туып-өскен жігіт болғандықтан, сол бір аласапыран заманда адамдар өз шаңырақтарын жау ойрандап кетпес үшін қолданатын сан алуан айла-тәсілдермен жақсы таныс еді; бірақ ол табиғат жасампаздығы жетіспеген өңірде өнер бірдеңе жетістірер деп ешқашан ойламағанын қасындағы серігіне ашық мойындады. Шынында да, жоғарыда айтып өткеніміздей, іргесінен басталып, орман шетімен астасып жатқан аласа ғана еңісті есептемегенде қамал-сарай мидай дерлік жазықтың үстіне орналасқан еді.


Дорвардты одан сайын таңдандыру үшін серігі қамал-сарай төңірегінің жаңағы өздері келген соқпақтан өзге жерінің бәріне, орман ішіндегідей арандар, тұзақтар мен қақпандар жағалай құрылып тасталғанын айтты; олардың бәрі қамал-сарайға жетекшісіз жетпекші болған бишараға төніп тұрған өлім қаупі екенін түсіндірді; оның сөзіне қарағанда, қамал-сарай іргесін қуалай қарлығаш ұясы деп аталатын, темірден жасалған күзет үйшіктері қойылған; ұдайы алмастырылып тұратын сақшылар сонда жайғасып, шартты белгі бермей, әрі күн сайын өзгеріп отыратын парольді білмей, қамал-сарайға маңайлап келуге тәуекел еткен кез келген жанды өзіне байқатпай мүлт жібермей оққа ұшыра алады; қамал-сарайды күндіз-түні күзету, деді бейтаныс, құрметті атақтарын және басқа да игіліктерін есепке алмағанда, өздерінің әскери қызметі үшін король Людовиктен көп мөлшерде айлық алып тұратын король гвардиясының атқыштарына жүктелген.


— Ал енді, жігітім, — деп әңгімесін сабақтай түсті ол, — сен өзің маған шыныңды айтшы: нақ осындай берік бекіністі бұрын-соңды көргенің бар ма және тіке шабуылмен осы қамалды алуға болады деп ойлайсың ба?


Өзіне айрықша күшті әсер еткен қамал-сарайға Дорвардтың тамсана қарағанына бірсыпыра уақыт болды; жас адамға тән құмарлықпен бар зейінін сала қызықтағаны сонша, тіпті ол үсті-басының малмандай су екенін де ұмытып кетті. Өзіне әлгіндей сауал қойылғанда іштей бір батыл ерлікке бекінгендей, көзінде ұшқын ойнап, жүзі бал-бұл жайнап кетті; әлден уақытта ол:


— Қамал-сарайдың берілместей дерлік берік екендігі даусыз, бірақ батырлар аспас асу болушы ма еді, — деп жауап қатты.


— Ондай хас батырлар, әлбетте, сенің отаныңда да бар болар? — деді қасындағы серігі ұнатпаған пішінмен.


— Ол жағына кепілдік бере алмаймын, — деді жас жігіт. — Жалғыз-ақ білетінім — менің отанымда әділдік жолындағы күрестен еш уақытта тайынбайтын мыңдаған адам табылады.


— Оған дау бар ма! — деді бейтаныс насаттана. — Бәлкім, өзің де сондай хас батырлардың бірі боларсың?


— Қисыны жоқ жерде мақтанбай-ақ қояйын, — деп үн қатты Дорвард. — Бірақ әкем атақты батыр болған адам, ал мен оның перзентімін, әрі заңды мұрагерімін.


— Олай болса, несі бар, — деді бейтаныс күле сөйлеп, — бұл жерде сенімен күш сынаса алатындар жоқ емес. Осынау қабырғаларды күзетушілер, король Людовиктің гвардиясы түгелімен сенің отандастарың — шотландиялық атқыштардан жасақталған. Сенің отаныңдағы аса ізгі әулеттерден шыққан үш жүз дворян осы гвардия құрамында қызмет атқарады.


— Егер мен король Людовиктің орнында болсам, — деп қызбалана іліп әкетті жас жігіт қасындағы серігінің сөзін, — онда күзет қызметін тек қана осы шотландиялықтардың мойнына жүктеп қояр едім. Мен мынау алынбас қабырғаларды бұздырып, орларды көмдіріп тастар едім, бектерім мен батырларымды сарайға алдыртып, өнер салыстыратын ғажайып сайыстар ұйымдастырып, той тойлап, ұзақ таңға арулармен би билеп, өмірдің рақатына бөленер едім. Ал дұшпандарымды шыбын құрлы кермес едім.


Дорвардтың серігі күлімсіреп қойды да, өздерінің қамал-сарайға тым тақау келіп қалғандарын айтты; содан соң күрт кейін шегініп, орманға қарай «бет түзеді, бірақ бұрынғы соқпақпен жүрмей басқа кеңіректеу жолға шықты.


— Бұл жол Плесси деревнясына апарады, осы жерден сен өзіңе ыңғайлы, әрі арзан нарықпен пәтер жалдап тұруыңа болады, — деді бейтаныс мән-жайды түсіндіріп. — Әсем қала Тур осы арадан екі-ақ миль жерде, мынау дәулеті шалқыған әрі гүлденген ғажайып өңір сол қаланың атымен аталады. Бірақ менің ойымша, сенің қаладан гөрі Плесси деревнясына жайғасқаның жөн; оны корольдік аң аулайтын қорығына көршілес орналасуына байланысты, қорық жанындағы Плесси деп те атайды.


— Ақыл-кеңесіңіз үшін рақмет, мырзам, бірақ мен бұл арада көп бөгеле қоймаспын, сондықтан, егер Плесси деревнясында, — қорық жанындағы Плесси ме, әлде тоған жағасындағы Плесси ме, мейлі, — маған бір кесім ет пен бір тостаған судан гөрі дәмдірек бір стакан бірдеңе жетеді, сонан соң бұл арамен қош айтысып кете бармақпын.


— Солай де. Ал мен бұл жерде іздеп келген достарың бар шығар деп ойлап едім, — деді Дорвардтың серігі.


— Оныңыз рас, менің нағашым, шешемнің туған ағасы осы жерде тұрады, — деп жауап қатты Дорвард. — Ертеректе ол өз өлкесінде құрметке бөленген әрі көркем жігіт атанған адам.


— Нағашыңның аты-жөні кім? — деді бейтаныс. — Мен ол жайында сұрастырып, хабарын біліп берер едім, өйткені біле-білсең... қамал-сарайға өзің баруың қауіпті, ондағылар сені тыңшы деп қалуы мүмкін.


— Мені тыңшы демек пе, — деп Дорвард шамданып қызарақтап қалды. — Құдай біледі, бар ғой, мені тыңшы атауға аузы барған адамның, мейлі кім болса да, сазайын беремін! Ал нағашыма келетін болсақ, ешқандай жасырып-жабарым жоқ, оның аты — Лесли; адал да, аяулы есім.


— Бұған менің зәредей күмәнім жоқ, бірақ шотландтардың гвардиясында осы аттас үш адам бар.


— Менің нағашым Людовик Лесли, — деді жас жігіт.


— Бірақ әлгі үш Леслидің екеуінің есімі — Людовик.


— Менің нағашым Тыртық Людовик аталып кеткен еді, — деді Дорвард. — Шотландияда есімдері мен фамилиялары бірдей адамдардың жиі ұшырасатындығы соншалық, қарауында жері жоқ адамдарды жер атымен айыруға болмайтындықтан, әйтеуір, бір лақап ат қоя салатын әдет бар.


— Лақап ат емес, әскери атақ демексің ғой. Айтып тұрған кісіңді білетін сияқтымын... Бетіндегі тыртығы үшін біздегілер солай атап кеткен Таңбалы Людовик туралы айтып тұрсың-ау деймін... Оның өзі адал азамат әрі сенімді сарбаз. Маған салса, екеуіңді жолықтырғым-ақ келіп тұр, бірақ бұл оңай шаруа емес, өйткені король гвардияшыларының тәртібі қатал және тікелей корольдің қасына еріп жүрген кездерін айтпағанда, олар қамал-сарайдан анда-санда сыртқа шығады. Алайда сүйікті досым, сен әуелі менің бір сауалыма жауап берші. Егер сен нағашыңның қол астында шотландық гвардия қатарында қызмет атқаруға келмеген болсаң — мұрнымды кесіп берейін. Ал, менің ойымша осы рас болса, онда өзіңнің әлі уыздай жастығыңа қарамастан, — мұның өте батыл жоспар: мұндай қызмет атқару үшін көп тәжірибе керек.


— Бәлкім, бір кезде ондай ойым болған да шығар,—деп Дорвард самарқау жауап берді, — ал қазір менің бұған мүлде ықыласым жоқ.


— Бұның қалай, жарқыным? — деді француз қатқылдау үнмен. — Отандастарыңның ішіндегі ең ізгі де ең асыл тектілері құлшына баратын бұл қызметке неге мұрныңды шүйіре қарайсың?


— Мейлі, құлшынса құлшына берсін, — деді Дорвард аспай-саспай. — Шынымды айтсам, француз королінің қол астында қызмет атқаруға өз басым қарсы болмас едім; бірақ ол, мейлі, менің аузымнан ақ май ағызып қойсын, үлде мен бүлдеге орап, алтынға малындырып қойсын, өзімнің бас бостандығымды корольдің темір торларына, өзіңіз «қарлығаштар ұясы» деп атаған анау қарғыс атқыр тас сауыттарға айырбастай алман. Бұларын былай қойғанда, — деді Дорвард бәсең үнмен сөзін сабақтап, — шынымды айтсам, айналасында мәселен, анандай жаңғағы бар емендер өсетін қамалда тұруға пәлендей зауқым жоқ.


— Мен сені ұққан тәріздімін,— деді француз,— бірақ ойынды әлі де болса айқынырақ айтшы.


— Қаласаңыз, айқынырақ та айта аламын. Әнеки, қамал-сарайдан оқ бойындай жерде жапырағы жайқалған кәрі емен тұр,— деді Дорвард,— осы еменнің бұтағында нақ менің қамзолымдай, сұр қамзолды бір кісі асулы тұр. Енді түсінікті ме?


— Иә, айтқаның рас болып шықты. Жас адамның көзі қырағы деген осы-ay, сайтан алғыр,— деді француз.— Бұтақтардың арасынан қараңдаған бірдеңені мен де көріп тұрмын, бірақ бұл қарға шығар деп ойлағанмын. Алайда мұнда таңқаларлық не бар, сүйікті досым? Жаз өтіп, күз келеді, айлы түн ұзарып, жол бойында қауіп-қатер көбейе түседі. Сөйтіп, сен бұл еменге асылған бір ғана емес, он шақты, тіпті жиырма шақты емен жаңғағының куәсі боласың. Осы да таңсық болып па? Бұл секілді байрақтар нақұрыстардың зәресін ұшыру мақсатымен әдейі ілініп қойылады, сөйтіп, осылай асылып қалғандар арқылы әр жолы Францияда бір қарақшы немесе бір алаяқ болса да, бір тонаушы немесе халыққа қарсы бір қаскүнем болса да азая түседі. Былайша айтқанда, бұл біздің әміршіміздің тек әділдігін көрсетеді, сүйікті достым, бар болғаны осы ғана.


— Егер мен король Людовик болсам, мұндайларды қамал-сарайымның іргесінде дарға асуға тыйым салар едім, — деді жас жігіт. — Менің отанымда өлі қарғаларды әдетте, тірі қарғалар үймелеп жүретін жерлерге асып қояды, еш уақытта оларды бау-бақшалардың ішіне, не көгершін мекендеріне маңайлатқан емес. Нақ мынадай жидіген өлексенің сасық иісі... тфу, мүңкуін қарашы. Сасық иіс тіпті осы араға да келіп тұр.


— Жарық дүниеде жүре берсең, әміршіңнің шын берілген, адал пақыры бола білесің — күллі әлемде дұшпанның, сатқынның немесе опасыздың өлексесінен асқан жақсы иістің жоқ екендігіне көзің жететін болады, достым, — деді француз.


— Мұрның иіс сезбейтін, көзің көрмейтін көзге дейін, қысқасы, түк білмейтін меңіреу болғанға дейін өмір сүруден құдай сақтасын, — деді шотланд. — Көзі тірі дұшпанға әлде сатқынға қарсы бетпе-бет қойыңыз да мені сынап көріңіз; ал, бірақ өлікке деген өшпенділікті, не жауыздықты өз басым естіп-білген емеспін... Қош, мінеки, деревняға да, келіп қалыппыз. Мұздай суға малшынғаным да, әлгі қолқаны атқан сасық иіс те тәбетімді жоя алмағанын іс жүзінде көрсетемін ғой деп үміттенемін. Қазір ең алдымен мейманханаға барып түсейік, неғұрлым тезірек жайғассақ, соғұрлым нұр үстіне нұр... Айтпақшы, меймандостығыңызды қабылдаудан бұрын есіміңізді білуге рұқсат етіңіз.


— Мені Пьер ағай дейді жұрт. Атақ-дәреже іздеуші мен емес, өйткені өзім қарапайым адаммын, азын-аулақ табысты қанағат етіп, жұпыны тірлік кешемін.


— Күн, мақұл, Пьер ағай болсаңыз бола-ақ қойыңыз, — деді Дорвард. — Қалай болған күнде де, сізді жолықтырғаныма өзімді өте бақыттымын деп санаймын.


Осы кезде ағаш тасасынан шіркеу мұнарасы мен кіреске керіп тастаған ағаш адам бейнесі көзге шалынған, өйткені бұлар селенге жақындап қалған еді. Көп ұзамай жолаушылар даңғыл қара жолға келіп шықты, бірақ бұл жолмен жүрмей Пьер ағай басқа жаққа бұрылды, содан соң серігіне өздері беттеп келе жатқан, әрі барлық салауатты адамдар түсетін мейманхана деревнядан жырағырақ жерде орналасқанын айтты.


— Егер салауатты адамдар деп қалтасы қалың адамдарды айтып тұрсаңыз, — деп үн қатты шотланд, — онда мен олардың санатына жатпаймын және тонаушымен әлдебір трактирде емес, осындай жол бойында жолығуды қалаймын.


— Пай-пай-пай, сендер, шотландтар, шеттеріңнен сараң халықсыңдар ғой, сайтан алғыр. Шайқап жүретін ағылшындар ғой: бас-көзге қарамай трактирге ұмтылады, ең дәмді деген тағамдарды алдырады, тыңқия тойып алған соң ғана барып ішіп-жегендерінің нарқын сұрап жатады. Бірақ, мистер Квентин, — сенің есімің Квентин емес пе еді? — мұздай суға шомылдырып алған күнәм үшін саған қонақасы беретінімді ұмытып қалғанбысың? Менің айыбым осылай өтелсін.


— Шынында да, солай екен-ау, суға шомылып шыққанымды да, бұған сіздің айыпты екеніңізді де, айыбыңызды жумақ боп уәде еткеніңізді де ұмытып барады екенмін, — деді Дорвард жайдары пішінмен. — Ұмытқан себебім, үстімдегі киімім жолшыбай кеуіп те үлгерді. Әйткенмен де, сіздің ілтипатыңызды қабыл алуға дайынмын, өйткені кеше ішкен түскі тамағым да жұмырыма жұқ болмап еді, ал кешкісін нәр татқан жоқпын... Мен білсем, сіз айрықша салиқалы адам сияқтысыз, сондықтан ілтипатыңызды қабылдамай тастайтындай себепті көре алмай тұрмын.


Француз сәл езу тартты. Ол жас шотландтың қарны шұрқырап тұрғанын, сондықтан басқа біреудің есебінен тамақ ішуге ықтиярсыз көнгенін жақсы сезіп келеді. Оның тәкаппарлығын сөзбен тежеп, ілтипатқа ілтипатпен жауап бергенін, қонақасы жөніндегі ұсынысты амалсыз қабылдағанын қалтқысыз түсінген еді.


Олар ә дегенше-ақ екі жақ қанатында биік бәйтеректер жайқалған мейманхананың қақпасына апаратын тар аллеямен өтіп, аула ішіне кірді. Қонақтарға айрықша қошемет көрсететін бұл мейманхана қамал-сарайға қатысты шаруамен келген, әулетті адамдарға арналған-ды, меймандостық парызы мәжбүр еткен жағдайларда ғана болмаса, Людовик әдетте қамал-сарайда түнеп шығуға ешкімге рұқсат етпейтін және ешқандай себеппен санаспайтын. Осынау бір зәулім де өңкиген үйдің кіре беріс маңдайшасына лала гүл11 бейнеленген қалқан ілініп қойылған-ды. Не аула ішінде, не мейманхананың өзінде, не оған қанаттас орналасқан қосалқы мекен-жайларда ешқандай асығыстық пен әбігерлік аңғарылмайды; ал ол жылдарда жеке меншік үйлерде де, сондай-ақ қоғамдық ғимараттарда да малай-даяшы дегендерін қаптап жүретін, мұның өзі меймандардың қисапсыз көптігін, әрі алыс-берістің қызу жүріп жатқанын байқататын. Сол тұстағы әдет-ғұрып бойынша арақ-шарабы мен дәмді тағамдары ағыл-тегіл болып жататын осы бір жерге іргедегі қамал-сарайдың тұнжыраған көңілсіз кейпі өз салқынын тигізген тәрізді.


Орталық сыртқы есіктен өткен Пьер ағай тіс жарып ешкіммен сөйлеспестен бүйір жақтағы бір есіктің ілгегін ашты да, Дорвардты пешінде от лаулаған, мол дастарқан жайылған кең бөлмеге ертіп кірді.


— Серігім айтқанымыздың бәрін тап-тұйнақтай ғып қойыпты ғой, — деді ол, Дорвардқа қарап. — Тоңып қалған шығарсың — әнеки, от жанып тұр, киім-кешегіңді кептіріп ал, бойың жылынсын; қарның да ашқан шығар — қазір тамақ та дайын болады.


Ол ысқырып қалған бойда, лып етіп мейманхананың иесі де жетіп келді. Пьердің сәлеміне төмен иіліп ілтипат көрсетті, әдеттегі француз трактиршілеріндей мылжыңдасып жатпады.


— Тамақ дайындатып қой деп бір кісі жіберіп едім... Қалай, ас әзір ме?


Мейманхана иесі тағы да үн-түнсіз иіліп ілтипат білдірді де, жалма-жан аяқ-табақтарын тасып, дастарқанға не бір ғажап тағамдар қоя бастады, ал оның дәмділігі жайында тіпті ләм деп ауыз ашқан жоқ. Әдетте мылжың француз трактиршілері мақтанға құмар ғой, ал, шындығында, бұл таңғы тамақ мақтаса мақтауға тұрарлық еді: келесі тарауда оған оқырманның көзі жететін болады.


IV ТАРАУ


ҚОНАҚАСЫ



О тәңірім, жақтарының түрін көр
Мына нан да таңырқауға тұрарлық!


«Йорик саяхаттары»



Сонымен, біздің шетелдік жиһанкезіміздің ежелгі Галлия12 жеріне аяқ басқалы тұңғыш рет жолы болып, жұлдызы оңынан туды.


Осының алдындағы тараудың соңында айтылғанындай, қонақасы керемет болды. Гомердің лотосқа тойып алған соң туған отанын да, ағайын-туыстарын да, өздерінің қоғамдық қызметтерін де ұмытып кететін белгілі кейіпкерлері сияқты, мұнда да қомағайлар ашқарақтана жейтін атақты перигор самсасы қойылған еді. Самсаның қызара піскен қыртысы әлдебір бай шаһардың шексіз қазынасын күзету үшін қаланы шыр айналдыра қалаған қамал қабырғасын көзге елестеткендей еді. Дастарқанда гаскондардың ұлттық тағамы, сондай-ақ шотландтар да жек көре қоймайтын, тұздығын сарымсақ қосып жасаған, дәмі ауыздан кетпейтін қуырдақ та тұр. Осы маңдағы Монришар орманында ғана кездесетін, жаңа ғана сойылған жабайы шошқаның еті де қойылыпты. Ақ тоқаштардың дәмділігі сондай, тіпті жай су мен жылжытсаң да таңдайыңа балдай татиды. Стол үстінде судан басқа, ішіне шамасы бір литрдей шарап сыятын, «етікше» деп аталатын былғары құты және тұр. Мынадай дәмді тағам тірі түгіл өлінің де тәбетін ашып жіберерліктей еді. Сондықтан (егер шынын айтсақ) соңғы екі тәулік бойы жолшыбай кездескен шикі жеміс-жидек пен арпа ұнынан пісірген бір жапырақ нанды талшық етіп келген алпамсадай жиырма жасар жігітке әлгі тағамдардың қандай әсер еткенін көзге елестету онша қиынға соға қоймас. Ол шу дегенде қуырдаққа шүйілді де, табақ түбін тез тақырлап тастады; бұдан соң ғажайып самсаға кезек келді, қонағымыз сызылып отырмай, оны бірден қақ ортасынан опырып жей бастады. Сөйтіп, ол трактирщикті таңдандырып, ал Пьер ағайдың есін шығарып, самсаға қайта-қайта көз сатып, оны әр жолы бір стақан шараппен ысырып отырды.


Ойда жоқта біреуге шапағаты тигеніне қуанғанынан болса керек, шотландтың мына сілтесіне Пьер жан-тәнімен разы болды. Әлден уақытта барып өзінің жас серігінің ар жағына ел қонғанын сезіп, оның тәбетін тағы да арттыра түсу үшін дастарқанға мұраппа, печенье және басқа тәтті тағамдар әкеліп қоюға әмір етті. Дорвард тамағын рақаттана ішіп отырғанда, одан көзін алмай қадағалаумен болған Пьердің жүзінен өзінің әдеттегі мысқылды да суық кескін-келбетіне онша үйлесе қоймайтын ақжарқын, тіпті мейірімділік аңғарылып тұрды. Егер іштарлық әлде парықсыз бақталастық көңіл тыныштығын бұзбаса, егде адамдардың уылжыған жас перінің қылығына әмісе қызыға қарайтын әдеті ғой.


Квентин Дорвардтың бар ниеті аста болғанымен, алғашында жүзі суық көрінген өзінің жаңа танысы, енді шарап қызуымен сүйкімді бола бастағанын да байқап отырды. Сондықтан ол Пьер ағайға қарап:


— Менің тамаққа тәбетім шабарына күмән келтіріп, жолшыбай келекелеумен болған едіңіз, ал өзіңіздің дәм алмағаныңыз қалай? — деп шын достық пейілмен өз ойын айтып салды.


— Мен қазір айып оразасын ұстап жүрмін — аузым берік, — деді Пьер ағай. — Түс ауғанша қант қосқан жеміс пен бір стақан судан басқа нәр сызбаймын... Дегенмен ана жоғарыдағы бәйбішеге айта салшы, — деп сөзін жалғады ол, мейманхана иесіне қарап,— маған тамақ әкеп берсін.


Мейманхана иесі шығып кеткесін Пьер ағай сөзін жалғастырды:


— Қалай, саған қонақасы берем деген уәдемнен шыға алдым ба?


— Глен-хулакиниен шыққалы тоя тамақ ішкенім осы болды, — деп жауап қатты жас жігіт.


— Глен?.. Қалай дедің? Қайталап айтшы. Сен өзі сиқыр сөздеріңмен жын-пері шақырғалы отырғаннан саумысың?


— Глен-хулакин — арғы бабаларымыздың ескі қонысы, сударь, — деп жауап қатты Дорвард жайдары сөйлеп, — сіздің тілге аударсақ «Шыбынды сай» болып шығады. Ал егер атамекеніміздің осылай аталатындығына күліп, мазақ етемін десеңіз, өз еркіңіз: мынадай қонақасы беріп отырған адамға не айтуға болады.


— Сені ренжітейін деген ойым жоқ, — деді Пьер ағай. Қонақасым ұнағаны рас болса, онда король гвардиясында қызмет атқаратын шотланд атқыштардың күнде осылай тамақтанатынын айтайын дегенім ғой.


— Бұл маған онша таңсық емес, — деді Дорвард. — Ана бір «қарлығаштар ұясында» қамалып өткізген түннен кейін олардың тәбеті қандай болатыны белгілі ғой.


— Оның есесіне, олардың тамағы тоқ, — деді Пьер ағай. — Бургундтар сияқты ішсе тамаққа, кисе киімге жарымайды емес. Олар төрелерше киініп, аббаттарша ауқаттанады.


— Ендеше, олардың бағы жанған-ақ екен, — деп салды Дорвард.


— Ал саған неге солардай болмасқа, жігітім-ау? Нағашынның сені босаған орынға бірден орналастыра алатындығына шүбәм жоқ. Шынымды айтсам, менің де ондағы кейбіреулермен ептеген байланысым бар, сондықтан бір қажетіңді өтеуге дайынмын. Садақты мүлт жібермейтінің сияқты, сені ат құлағында ойнайтын нағыз шабандоз болар деп те ойлаймын.


— Дорвардтар әулеті ат жалын тартып мінгендердің қай-қайсынан да ешқашан олқы түсіп көрген емес. Ал сіздің маған жасаған ұсынысыңыз, әлбетте, қызығарлық-ақ ұсыныс: тамақ та, киім де — тұрмыста өте-мөте зәру дүниелер ғой; бірақ біле білсеңіз, мен секілді адамдар әдетте сый-құрметті, абырой-даңқты және әскери ерліктерді аңсайды. Сіздердің короліңіз Людовик — жаратқан ием жар болғай оған — Шотландияның досы, әрі одақтасы ғой. Өз қамал-сарайынан аттап шықпайды, бір қамалдан екінші қамалға бару үшін ғана атқа мінеді, ал қалалар мен провинцияларға қан-жоса жорықтар арқылы емес, келіссөздер мен одақтастық жолы арқылы ие болады. Мейлі ғой... Бірақ өз басым әмісе жекпе-жек ұрыс даласын аңсайтын, үй тышқанының шиқылынан гөрі бозторғайдың сайрағанын артық көретін Дугластардың13 дәстүрін ардақ тұтамын.


— Патшалардың іс-әрекеті туралы бұлай ұшқары сөйлеуге болмайды, жігітім! — деді Пьер ағай қатқыл үнмен. — Людовик қол астындағылардың қанын текке төккісі келмейді, бірақ қорқағың ол емес. Ол мұны Монлери түбіндегі ұрыста дәлелдеген.


— Солайы солай ғой, бірақ одан бері арада он екі жылдай уақыт өтті емес пе, — деп жауап қатты жігіт. — Маған салса, жеке басының даңқы қолындағы қалқанындай жарқыраған, ұрыс даласына әрқашан бірінші болып өзі бастап шығатын патшаның қол астында қызмет атқаруды көбірек қалаймын.


— Олай болса, Брюссельде, Бургундия герцогының қол астында неге қалмадың? Оның қарамағында жүрсең, жоқ дегенде күніне бір мәрте қабырғаңды сындырып жүрер едің, ал егер мұндай мүмкіндікті пайдалана алмай қалсаң, онда герцогтың өзі-ақ қамқорлық көрсеткен болар еді, әсіресе орманшысын соққыға жыққаныңды естісе, оны тіпті де ескерусіз қалдырмауы кәміл.


— Оныңыз рас. Бірақ маңдайыма ондай тағдыр жазылмаған болса керек; ол маған біржолата жабылған жол, — деді Квентин.


— Әйткенмен, бұл дүниеде көзсіз хас батырларға сүйген ісін әрқашан тауып бере алатын көк соққандар аз емес қой, — деді Пьер ағай сөзін сабақтай түсіп. — Мәселен, сен өзің Гийом де ла Марк жайлы не дер едің?


— Ә, ардендік Қауға сақал Қабанды айтып тұрсыз ба? — деді Дорвард қызуланып. — Жаман шекпен үшін жан алуға әзір тұратын, сайланған сарбаздармен, айтулы атқыштармен кездескендей-ақ қарусыз діндарлар мен жолаушыларды аяусыз жайратып жүре беретін тонаушылар мен қанішерлердің атаманы туралы айтасыз ба? Жоқ, атай көрмеңіз, оған қызмет ету —туған әкемнің гербіне мәңгі-бақи дақ түсіру деген сөз.


— Жә, мақұл, қызбаланба, — деді Пьер ағай. — Егер сен сондайлық кінәмшіл болсаң, онда саған жас герцог Гельдернскийдің қол астында қызмет атқарып, өз бағыңды неге сынамасқа?


— Бұдан да сіз шайтанның қол астында қызмет атқар деп неге ақыл бермейсіз! — деді Дорвард ызаланып. — Әлдеқашан тамұқта шыжғырылуға тиісті ол әлі күнге қалай ғана жер басып жүр десеңізші. Туған әкесін түрмеге қамап отыр деседі ғой... сенсеңіз, ол тіпті әкесіне қол көтеруге дейін барған көрінеді...


Герцог Гельдернскийдің өз әкесі алдындағы арсыздығы туралы жас шотландтың аңғалдықпен жаны түршіге білдірген наразылығы әңгімелесіп отырған серігін сәл де болса ыңғайсыздандырғандай болды.


Атақты адамдардың қандас туыстыққа мән бере қоймайтындығын сен өзі, балақай, білмейтін сияқтысың ғой, — деп жауап қатты ол, сөйтті де сезімге берілуден іркіліп, дереу әзілге көшті: — Тіпті, егер, герцог әкесін бір салып қалған күнде де, мұның өзі бар болғаны әкесінен ескі өшін алғаны болып шығады, өйткені мұның бала күнінде әкесі оны талай рет сабады емес пе.


— Олай деуге аузыңыз қалай барады! — деп саңқ ете қалды шотланд ашуға булыға. — Сіздей көпті көрген кісіге бұлай қалжыңдау ұят, сударь. Егер тіпті кәрі герцогтың өз ұлын бала кезінде сабағаны рас болса, онда ол тым аз сабаған екен, өйткені күллі христиан әлеміне ұят келтіретін қылық көрсетіп тірі жүргенше, мұндай баланың дүре астында өліп кеткені жақсы еді!


— Байқауымша, патшалар мен қолбасшыларға келгенде өзің тым қатал екенсің. Менің ойымша, өзің тезірек қолбасшы болғаның дұрыс: әйтпесе сендей кемеңгерге лайық көсем қайдан табылсын.


— Мені мазақ қыла бастадыңыз ғой, Пьер ағай, — деп жайдары жауап қатты жас жігіт. — Бәлкім, дұрыс айтып отырған шығарсыз. Алайда сіз қол астында тамаша әскері бар және оның қарамағында адал қызмет етуге болатын тағы да бір батыр қолбасшының есімін атамай кеттіңіз.


— Кімді меңзеп отырғаныңды түсінсем бұйырмасын.


— Уа, әлгі Мұхамбеттің табыты тәрізді! — Қарғыс атсын да бұл жалған пайғамбарды! — Қос магнит қыспағында тұрған, не француздарға, бургундықтарға жатқызуға болмайтын, әйтсе де олардың екеуін де ептілікпен алдап соққан, екі ұлы патшаның да үрейін ұшыра білген, сөйтіп, екеуін де қуаттылығына қарамастан өзіне тізе бүктірген адам ше!


— Кім туралы айтып отырғаныңды сонда да біле алмадым, — деп қалды Пьер ағай ойға шомып.


— Әлбетте, қол астындағы шағын ғана әскерімен өз иелігін сақтап қала білген, сөйтіп, король Людовиктің немесе герцог Карлдың өзі іспеттес ешкімге бас имеген асыл адам — Люксембургтың Людовигі, граф де Сен-Поль, Францияның ұлы коннетаблін айтпағанда кімді айтушы едім. Өзінің серігі әткеншектің екі басында әупірімдеп түрегеп тұрғанда, оның нақ ортасында берік табан тіреп отырған ойын баласы сияқты граф туралы айтпағанда, кімді айтушы едім14.


— Оның есесіне бұл құласа, ана екеуіне қарағанда оңбай құлайды, — деп ескертті Пьер ағай. — Бірақ өзің бері қарашы, достым... Сеніңше тонаушылықтан өткен қылмыс жоқ сияқты, ал олай болса, өзің саясатқа шебер деп мақтап отырған граф де Сен-Поль өзі басып алған провинцияларында тонаушылық пен өртеп-қыру жөнінде бірінші болып үлгі көрсеткенін білесің бе? Ол жүрген жерін масқаралықпен жайпады, ал бұған дейін соғысушы екі жақ қарсылық көрсетпей өз еріктерімен берілгендерге немесе қорғансыз қалалар мен селендерге әрқашан аяушылықпен қарап келген болатын.


— Егер олай болса, онда арыммен ант етейін, атақты мырзалардың ішінде оңғаны жоқ болып шықты, сондықтан олардың қайсысын таңдасаң да — өзіңді асып қоятындар ағашын таңдау деген сөз. Бірақ сіз білсеңіз, әлгі граф Сен-Поль, коннетабль15, — менің жебеушім, әулие Квентин16 (осылай деп шотланд шоқынып алды) атындағы қалаға билік етеді, сондықтан осы қалада тұрсам, бәлкім, жебеуші әулиемнің маған рақымы түсер ме еді деген ой келеді басыма, өйткені мұндай есімі бар адамдар көп те емес және сіздің аты-жөндері әйгілі өзге әулиелеріңізден гөрі біздің әулиенің қолы да бостау. Әйтсе де, ол бишара Квентин Дорвардты, өзінің рухани төл перзентін есіне де алмайтын сияқты, әйтпесе оны күні бойы аш қалдырмас еді, ал келесі күні таңертеңгісін әулие Юлианның және өздерінің даңқты Шер дариясына немесе оның сағаларының біріне мұздай суға түсіп шығуына себепші болған айыбын өтеу үшін кездейсоқ жолыққан бір шетелдіктің мейірімен сеніп тапсыра салмас еді.


— Құдайға тіл тигізбе, достым, онан соң ешқашан әулиелерді әзіл-оспаққа айналдырма! — деді Пьер ағай қатулана сөйлеп. — Әулие Юлиан — барша жиһанкездердің жебеушісі, ал әулие Квентин саған, бәлкім, өзің ойлағаннан әлдеқайда көп шарапат тигізген шығар.


Ол осы сөзді айтып болмай есік ашылып, бөлмеге он алтылар шамасындағы қыз кіріп келді. Ол беті кестелі салфеткамен жабулы поднос көтеріп кірді. Поднос үстінде Тур шаһарының әрқашан даңқын шығарған қара өрік қосып пісірген тағам бар екен; оның қасына осынау нәзік өнер саласында бүкіл Франция ғана емес, сонымен бірге басқа елдердің шаһарларындағы шеберлерден де асып түсетін, тағы да осы Тур шаһарының шеберлерінің қолынан шыққан, әсем күміс кубок қойылыпты. Дорвард күміс пе, әлде қалайы ма, онысына мән бермей, аса шебер жасалған кубокқа қызыға қарап қалды, мұның қолындағы өзі сусын ішіп отырған кружкасының да күміс, не қалайы екенін айырып болмайтын еді, жылтырлығы сондай, күмістен аумайды.


Алайда даяшы болып жүрген өрімдей жас қызға кездейсоқ көзі түсіп кеткен бойда, бар бейілі соған ауды.


Шотланд қыздары сияқты жіңішке етіп мақпалмен тізбектей өріп қойған қою қара шашы көмкеріп тұрған уылжыған өңі Дорвардты бірден-ақ қызықтырып әкетті. Сүйкімді бет пішіні, мөлдіреген қоңыр көздері мен ойлы жүзі оны Мельпоменаға ұқсатып тұрды, ал жүзіндегі әлсін-әлі жалт ете қалатын қызғылт рең, езуінде үйіріліп, жанарында ойнаған күлкі шуағы, бәлкім, әмісе көңілді бола қоймаса да, оның жайдары, ақ жарқын мінезін аңғартып өткендей. Квентинге қыздың ішіне бүккен әлдеқандай қайғысы бардай, сол қайғы осынау кереметтей сұлу қыздың өңіне балғын жастық шақпен үйлеспейтін байсалдылық нышанын қалдырғандай көрінді; албырттық сезіммен алып ұшып, әрқашан да өз байламын шұғыл түрде түйіп тастауға әзір тұратын жас жігіт бейтаныс сұлудың өмірінде жұмбақ бір сыр барын аңғарып қалды.


— Мұнысы несі тағы да? Мұның қалай, Жаклина? — деді Пьер ағай, қыз ішке кіріп үлгерер-үлгерместен. — Таңертеңгі тамағымды маған Перетта ханымның өзі әкелетін болсын дегенім қайда? Сайтан алғыр! Әлде мені менсінбегені ме?


— Апатайым сырқаттанып қалып еді, — деп іле-шала, бірақ әдеппен жауап қатты Жаклина. — Ол кісі сырқат, төсек тартып жатыр.


— Төсек тартып жатқаны рас болса, бөлмесіне ешкім бас сұқпас еді ғой, — деді Пьер ағай, әрбір сөзін шегелей айтып. — Мен бала емеспін, сондықтан мені алдау да оңай болмас.


Жаклинаның өңі қуарып, тұла бойы қалтырап кетті, өйткені шынын айтқанда, Пьер ағайдың қатал да мысқылды сөз сарыны мен көзқарасынан, әдетте, ол ашуланған немесе сезіктенген кезде әлдеқандай бір ызғар мен айбар байқалып тұратын. Осы кезде Квентиннің бойындағы таулы өңірдің адамдарына тән жанашырлық сезім лап ете түсті. Ол жалма-жан Жаклинаға жетіп барып, қолындағы подносына ұмсынды, ал қыз ешбір қарсылықсыз подносты оған ұстата берді, бірақ өзі ашулы қартқа жүрексіне, үрейлене қараумен болды. Осы бір жан-жүйеңді тебірентетін, кешірім сұрап жаудыраған көзқарасқа жібімеу ешбір мүмкін емес еді, сондықтан да Пьер ағай жуасып, райынан қайтты, осыдан соң реніш білдіру былай тұрсын, қайта шамасы келгенше, барынша жылы шырай білдіре тіл қатты:


— Мен саған ашуланып тұрған жоқпын, Жаклина, сенің екі жүзді әрі өтірікші болатындай жөнің жоқ, уыздай жассың әлі, бірақ, өкінішке орай, күллі пәтуасыз әйел затындай, өсе келе сен де үйренесің оны. Бұл дүниеде азды-көпті ғұмыр сүрген әрбір пенденің көзі жетеді оған17. Мәселен, мына шотланд серісі де саған осыны айта алады.


Жаклина Пьер ағайдың әмірін екі еткісі келмеген кісіше, шотландқа кезінің астымен бір қарап өтті; жалт еткен осы көзқарасынан-ақ Дорвард қыздың өзінен шарапат, көмек күткен сыңайын аңғарғандай болды. Жастық қызбалықпен және балалық шағынан әйел адамның алдында ілтипатпен бас иіп тәрбиеленген әдетіне басып, Квентин үріп ауызға салғандай осындай перизатты қара ниет, зымиян деуге аузы барған кез келген өз дәрежемдегі және өзіммен құрдас адамды жекпе-жекке шақыруға әзірмін деп айтып салды.


Жас қыздың өңі құп-қу болып кетті, содан соң жүзінде жас жігіттің қылығын мысқылдаған күлкі табы ойнап тұрған Пьер ағайға үрейлене қарады. Әр сөзін өлшеп-пішіп алмай ойындағысын лақ еткізіп ақтарып салуға дағдыланған Квентинге әлгі айтқаны қауқарсыз да момын шалға күш көрсеткендей естілді ме, қалай, деген күдікті ой келіп, ұялғаннан жерге кіріп кете жаздады. Ағаттық жасап алғанын іштей сезіп, жас жігіт өз айыбын мойындағандай кейіппен Пьердің мысқылына мойын ұсынбаққа бекінді. Екі беті онан сайын дуылдап қызара түскен ол енді өзінің ыңғайсызданып тұрғанын жасыруға тырысып, күлімсіреген қалпы қолындағы кубогы бар подносты бәйек болып Пьер ағайдың алдына қойды.


— Сен былайша айтқанда, әлі жассың әрі ақымақсың, — деді оған Пьер ағай, — патшалардың жүрегі (осы бір тұста ол құдайға сиынғандай шоқынып алды) — құдайдың өз қолында болатынын білмей, оларды оңды-солды даттай беретінің сияқты, әйелдер жөнінен де мүлде бейхабарсың.


— Ал сонда сіздің ойыңызша, әйелдердің жүрегі кімнің қолында? — деп сұрады Квентин, осынау арамза адамның ырқына көніп, кішірейгісі келмей әрі оның өзінен артықшылығын мойындауға намыстанып, өйткені ол менменсіген кейіппен мұның мысын баса берген еді.


— Мұны білгің келсе, басқа біреулерден сұрастыра жатарсың,— деп жауап қатты Пьер ағай шімірікпестен.


Алайда бетін тағы да қайтарып тастағанына Квентин пәлендей қысыла қоймады.


«Тур шаһарының осы бір тұрғынына ықтиярымнан тыс неге ішім жылып тұр — қонақасы айтарлықтай болғанмен, берген тамағы үшін тәуір көріп қалған ештеңем жоқ қой», — деп ойлады жас жігіт. — Тамаққа тойғызып сұңқарды немесе итті қолға үйретуге болады, ал адамды өзіне баурап, оның сый-құрметіне ие болу үшін жүрегің де мейірімді болуы керек. Жоқ, қалай болғанда да мына шал тегін емес... Ал жалт етіп көрінген періштедей мына қыз жай бір даяшы да емес. Бұл осы атырапқа, мына меңіреу мейманханаға бөгде адам... Маңына кездейсоқ жуып кеткен адамның бәрін дереу билеп-төстей жөнелетін, белгілі дәрежеде мынау қызға да билігін жүргізіп тұрған шіріген бай саудагердің де бұған түк қатысы жоқ. Жалпы фламандтар мен француздардың қалың қалталыға табынатындығы таң қалдырады... Мысалға осы көпесті-ақ алайық: өзімнің оны жасы үлкендігі үшін сыйлайтынымды ол қалтамның қалыңдығынан деп түсінетіндігіне ешбір күмәнім жоқ. Сонда, қалай болғаны бұл, ата-тегім көне заманнан келе жатқан шотланд дворяны бола тұра, Тур шаһарының қайдағы бір алыпсатары алдында намысымды аяққа бастырып, құрдай жорғалағаным ба!»


Дорвардтың басына осындай ой келген сәтте Пьер ағай Жаклинаның басынан сипап, оған күлімсірей қарап:


— Маған бір нәрсе керек болса, мына жігіт бар ғой қасымда... Сенің бара беруіңе болады, Жаклина. Ал ана ұшқалақ апатайыңа сені бұдан былай жөн-жосықсыз көзге түсіріп, көрінген жерге жұмсай берме деп міндетті түрде тапсырамын, — деген еді.


— Япырау, ол кісі мені сізге қызмет етсін деген оймен ғана жұмсап отыр ғой, — деді қыз. — Ашуыңыздың өшін апатайымнан алмассыз деп үміт етемін, өйткені...


— Сайтан алғыр! — деп Пьер ағай оның сөзін бөліп жіберді, бірақ пәлендей кәрлене қойған жоқ, — Сенің осы менімен тайталаспақ ойың бар ма, балапаным? Әлде мынау жас жігіттің қасында тағы да болыңқырай түскің келе ме? Бар, жүре бер... Алаңдамай-ақ қой: ол — дворян тұқымынан, сондықтан оның көрсеткен қызметінен мен кеміп қалмаймын.


Жаклина ғайып болды. Қыз кеткен соң Дорвардтың ойы онға бөлініп, алабұртып қалды, сондықтан болар Пьер ағай абажадай креслоға шалқая жатып, ескі әдеті бойынша, өктем үнмен: «Подносты бері әкел», — деп әмір бергенде, Дорвард оның айтқанын екі етуге шамасы келмей қалды.


Көпестің қалың қабағы түйіле түсіп, жанары өткір көздері мүлде дерлік жұмылып кеткендей көрінді. Тек оқта-текте ғана бейне бір қою бұлт арасынан қалқып шыға келген күн шұғыласы тәрізді қалың қабағы астынан қос жанары от шашып, тесірейе қарап қалады.


— Шыныңды айтшы, керемет сұлу қыз емес пе? — деді ол әлден уақытта басын көтеріп, Квентинге қадала қарап. — Осындай сұлу қызды трактирде даяшы етіп қою обал-ақ. Ол, әлбетте, кез келген салауатты қала тұрғынына сүйікті жар бола алар еді, әттең тәрбие көрмеген әрі тексіз жерден.


Ауыздан оқыс шығып кеткен бір сөздің өзі жүрекке мірдің оғындай қадала кететіні болады, ол сөз мейлі зілсіз айтылса да, қапаланбай тұра алмайсың. Шалдың жаңағы бір сөзі Дорвардты абыржытып тастады, оның себебі не екенін өзі де біле қойған жоқ, алайда жаңағы қыздың трактирде қарапайым даяшы болып қызмет атқаратындығын айтқаны үшін шамданып қалғаны рас еді. Өйткені оның кім екені кәсібінен-ақ көрініп тұр ғой. Ең әрісі трактир иесіне бұл қыз немере немесе туыс болып-ақ келсін мейлі, мейманханаға келіп-кетіп сапырылысып жататын жолаушыларға қызмет көрсетуге, жолаушылардың әмірін екі етпеуге тиісті адамдардың бірі; мінезі шәлкестеу болғанымен, ойына келгенін орындауға дәулеті артығымен жететін қалтасы қалың мына Пьер ағайдың алдында әлгінде ғана бәйек қаққанындай, жолаушы біткеннің бәрінің көңілінен шығуға әрі жарамсақтануға міндетті болатын даяшыдан басқа ешкім де емес.


Әлеуметтік жағдайы жағынан екеуінің арасында жер мен көктей айырма бар екендігін, қанша бай болса да оның Глен-хулакиннен шыққан Дорвардқа тең келе алмайтындығын көпеске сездірмек болып Дорвард сан мәрте оқталды. Бірақ бір қайран қалдырғаны: жас жігіт Пьер ағайға қараса-ақ болғаны, жанарының солғын тартқанына, өңінің жүдеулігіне, үстіндегі жұпыны киімінің тозып біткеніне қарамастан, көпестің бойынан өзінің асыл тектен шыққанын білдірмек болған ниетінен айнытып жіберетін бір ерекше қасиетті аңғара берді. Дорвард оған неғұрлым көбірек зейін қоя түскен сайын, оның неткен адам екендігін білгісі келген құштарлығы да соғұрлым арта түсті, сөйтіп, Дорвардқа бұл шалың кем дегенде синдик18 немесе Тур шаһары магистратының мүшесі сияқты көрінді. Сый-құрметке бөленіп, соған үйренген адам екені аңғарылды.


Бір сәт көпес мүлгіп қалың ойға шомғандай еді. Дереу бойын жиып алып, құдайға сиынды, бұдан соң кепкен қара өріктің бірнешеуін кебу нанмен қосып аузына салды да, Квентинге қарап, енді кубокты әперіп жібер дегендей ишарат жасады. Жас жігіт әмірін орындаған кезде:


— Сен тегім дворян дедің бе осы? — деп сұрады.


— Дворян екендігіме зәредей де күмәнданбаңыз, өткенде айтқанымдай, он бес атамды санап берсем жеткілікті дәлел болатын шығар, — деп жауап қатты шотланд. — Бірақ, Пьер ағай, сізден сұрайтыным, менен қымсынбай-ақ қойыңыз: бала күнімнен жасы үлкенді сыйлап өскенмін.


— Мұның тамаша қасиет, — деді көпес міз бақпастан Дорвардтың қолындағы кубокты алып тұрып. Сөйтті де, аспай-саспай күміс құмырадан кубокқа толтыра су құйып алды және Квентин ойлағандай өзінің менменсіген астамшылығына зәредей де қысылған жоқ.


«Осыншама дандайсып кеткен неғылған көпес бұл, сайтан алғыр! — деп ойлады жас жігіт. — Шотланд дворяндығыма пысқырып та қарар емес, қайта мені Гленнен алдырған қосшы баладай малайына айналдырып барады».


Осы арада көпес кубоктағы суды сіміріп салды да:


— Әлгінде шараппен қосып, тамақты рақаттана жеуіңе қарағанда мен ішкен бұлақ суына зауқың соға қоймас деп ойлаймын. Айтса да, мен кәдімгі бұлақ суын балдай тәтті шарапқа айналдырудың құпиясын білем, — деді.


Сөйтті де, сусар терісінен тіккен әмиянын қойнынан суырып алып, кубоктың ішіне жартысынан асыра ұсақ күміс теңге салды. Рас, кубок пәлендей үлкен емес-ті.


— Сонымен, жігітім, жебеушің әулие Квентин мен әмбие Юлианға енді тіпті разы болатын жөнің бар, — деді Пьер ағай. — Солардың шапағаты тигені үшін кемтарларға қайыр-садақа бер демекпін. Таңбалыны осы арадан күт: түс ауа ол кезекшіліктен босайды. Ал менің қамал-сарайға барып қайтатын шаруам болып тұр — сені тосып отыр деп оған айта барамын.


Көпестің сыйынан бас тартудың жолын іздеп Квентин іштей ойланып қалды. Бірақ Пьер ағай ашу шақырғандай қабағын түкситіп, бойын тіктеп орнынан тұрды да, басын тәкаппарлана шалқайтып, өктем үнмен бұйыра сөйледі:


— Қарсылық етпе, жігітім. Онан да айтқанды істе.


Осы сөздерді келте қайыра сала ол Квентинге мені шығарып саламын деп әуре болмай-ақ қой дегендей ишарат білдіріп, бөлмеден шығып кетті.


Шотланд жігіт аңтарылып тұрып қалды. Әр түрлі ойлар жанын қинап, дел-сал күй кешті. Сасқанынан (бәлкім, бұл соншама ізгі әрекет бола қоймаса да, басқа амалы қалмаған еді) кубок ішіне көз салды. Ол ұсақ күміс теңгелерге толы екен. Ақшаның көптігі соншалықты, Квентин өз өмірінде мұның жиырмадан бір бөлігіне де ие болып көрмеген шығар, сірә. Ал, бірақ дворян басымен қаланың қалталы бір байының қолынан бұл сыйлықты алу өзін-өзі қорлағандық болмай ма? Ол үшін ең ауыры осы болды, өйткені тамаққа бір тойып алса да, не Дижонға (Бургундия герцогының кәріне ұшырауға тәуекел етіп, қол астында қызмет атқаруға ұйғарар болса), не Сен-Кантенге (егер коннетабль де Сен-Польге баруды жөн көрсе) жетіп алатындай қалтасында көк тиыны жоқ болатын. Гәп мынада еді, шотланд жігіт не француз королінің, не әлгі екі әміршінің қол астына барып қызмет атқаруға іштей берік бекінген-ді. Бұл мәселені ол өз нағашысымен ақылдасып қана түпкілікті шешпек, оның бұл жағдайда бар ойлап тапқан ақылы осы еді. Ал әзірше ақшаны өзінің мақпал сөмкесіне салып қойды да, мейманхана иесін шақыртты; күміс кубокты соған беріп және одан осынау жұмбақ, жомарт, сонымен бірге дандайсыған тәкаппар көпес жайында сыр тартпақ болды.


Мейманхана иесі тез келді, ол бұл жолы аңқылдаған ақ көңіл, әңгімешілдің нақ өзі бола қоймаса да, алғашқы жолғысына қарағанда сөзге сараңдық та жасай қойған жоқ. Ол кубокты алудан үзілді-кесілді бас тартты, өйткені бұл кубок оныкі емес, Пьер ағайдыкі екенін және бұл оның өз мейманына тартқан сыйы деп білу керектігін айтты. Рас, мұның да марқұм әжесінен мирас боп қалған төрт күміс кубогы бар екен, бірақ олары асылдығы жағынан аса көрікті бұл мүлікпен мүлде салыстыруға келмейтін болса керек, неге десеңіз, Тур шаһарында жасап шығарылған мына кубок, басқа қала түгіл, Париждің өзінде де оған ешкім тең келмейтін суретші Мартин Доминиктің шебер қолынан шыққан дүние.


— Шетелдік бейтаныс біреулерге осындай бағалы сыйлық тартатын жаңағы Пьер ағай кім сонда? — деп Дорвард оның сөзін бөлді.


— Пьер ағай деген кісі кім өзі? — деп мейманхана иесі әр сөзін айтып қайталап шықты.


— Иә, иә, Пьер ағайды айтамын. Ол кім өзі және нақ мынадай қымбат сыйлықты оңды-солды шашуы қалай? — деп қасақана қайталап сұрады Дорвард шыдамсызданып. — Сосын осы жерге тамақ әзірлетуге жұмсап жіберген, қасапшыға ұқсас тағы біреу бар еді, ол кім өзі?


— Арыммен ант етейін, сударь, кім екендігін Пьердің тікелей өз аузынан естіп-білгеніңіз дұрыс. Ал, таңертеңгі тамақ әзірлеткен кісіге келсек, құдай сізді оған маңайлатпай-ақ қойсын.


— Мына сөзіңізде бір астар бар сияқты. Пьер ағай маған өзін көпеспін деген болатын.


— Егер солай деген болса, шынында да, оның көпес болғаны, — деп жауап қатты мейманхана иесі.


— Қандай заттармен сауда жасаушы еді?


— Сізге қалай десем екен... әр алуан заттармен, сударь: осы жерде оның қол астында жібек мануфактурасы19 бар, бұл фабрикада жасалып шығарылатын маталар венециялықтар Үндістан мен Қытайдан алдыратын маталардың өзінен де кем түспейді. Бәлкім, сіз осылай келе жатқанда тұт бағын көрген боларсыз? Бұл өзінің жібек құрттарын өсіру үшін Пьер ағайдың әмірімен отырғызылған бақ.


— Жә, Пьер ағайға тамақ әкеп берген әлгі бір уыздай жас қыз кім болады, достым? — деп сұрады жігіт.


— Мейманханамның тұрғыны, сударь. Ол қыз осында өзінің апасы ма, әлде басқа туысы ма, о жағын анық білмеймін, әйтеуір, бір қамқор әйелмен бірге тұрады, — деді мейманхана иесі.


— Мейманханаңыздың тұрғындары бір-біріне қызмет көрсететін тәртіп бар ма еді? — деді Дорвард. — Менің байқауымша, әлгі Пьер ағай өзіңіздің де, адамдарыңыздың да қызмет еткенін қалаған жоқ қой.


— Қалтасы қалың адамның ойына келгенін істейтін әдеті емес пе, сударь, өйткені қалай төлеймін десе де ақшасы жетіп жатыр, — деді мейманхана иесі. — Сондықтан ана қыз алғашқы да, соңғы да жалшы емес, Пьер ағай өзіне малай етіп ата-тегі жағынан атақтырақ біреулерді де көндіріп ала береді.


Мына бір астарлы сөздер жас шотландтың жүрегіне тікендей боп тиді, алайда ол сыр бере қойған жоқ, сөйтті де мейманхана иесінен бір күнге бөлме беруін өтініп, бәлкім, тіпті одан да ұзағырақ тоқтауы мүмкін екенін ескертті.


— Құп болады, сударь, — деді мейманхана иесі, — қанша мерзімге әмір етесіз, оны еркіңіз білсін.


— Болашақ көршім болатын ханымдарға, тұрғындарыңызға жолығып, оларға ілтипатымды көрсете алар ма едім? — деп сұрады Дорвард.


Мейманхана иесі мүдіріп қалды. Бұл жағы оған беймәлім екен, өйткені «әйелдердің өздері де ешқайда шықпайды және өз бөлмелеріне ешкімді қабылдамайды».


— Пьер ағайдан басқа адамды ма? — деді Дорвард ойын анықтай түсіп.


— О жағын біле алмадым және бөтен біреулердін істерінде шаруам қанша, — деген ізетті, бірақ нық жауап естіді Дорвард.


Қалтасы қалың болмаса да, соның салдарынан бағасын асыра алмаса да, Квентин өзінің дворяндық ар-намысын әмісе жоғары қойып үйренген адам: мейманхана иесінің әлгі бір жауабы оның шымбайына батып кетті, сондықтан да сол бір заманда қалыптасқан сыпайыгерлік әдет-ғұрыптарды жақсы білетіндігін көрсетіп, оның алдында абыройын арттырғысы келді.


— Сіз,— деді ол мейманхана иесіне, — ханымдарға барып мына құтыны қолдарына тапсырып тұрып, менің дұғай сәлемімді жеткізіңіз, сөйтіп, Глен-хулакиннен келген Квентин Дорвард, шотланд дворяны, әм өздерінің меймандос көршісі сәлемдесіп шығуға рұқсат сұрайды деп айтыңыз.


Мейманхана иесі шығып кетті де, көп ұзамай қайта оралып, ханымдардың шотланд жігітке рақмет айтқанын, бірақ оның ыстық көңілінен жолдаған сәлем-сауқатын қабылдай алмайтынын және өздері ешкіммен қатыспайтын болғандықтан, өкінішке орай, оның өзіне де жолыға алмайтынына кешірім өтінгенін хабарлады.


Мейманхана иесі стол үстіне әкеп қойған, ханымдар қайтарған бір стақан шарапты Квентин тістене тұрып тартып жіберді. «Өтірік айтсам ант ұрсын, ғажап ел екен бұл! — деп ойлады ол. — Көпестері нақ бір төрелерше өздерін маңғаз ұстайды, ақшаны судай шашады, ал жолаушылап келіп, трактирге түскен қыз-келіншектері, нақ бір патшайымдай паңданады. Айтқаным айтқан, қасы-көзі қиылған сол сұлуды көрмей тынбаспын, сірә!» Осы шешімді көңіліне медеу еткен ол мейманхана иесінен өзіне тиісті бөлмесін көрсетуін өтінді.


Мейманхана иесі Квентинді жыланша ирелеңдеген басқыш арқылы жоғары қабаттағы, әдияраттағы тәрізді жыпырлаған есіктері бар ұзын дәлізге ертіп апарды. Таяуда ғана әдиярат қабырғасында өткізген келеңсіз күндері әлі ұмытыла қоймаған Квентинге осынау ұқсастық онша ұнамады. Мейманхана иесі дәліздің түкпіріне жетіп бір-ақ тоқтады да, белбеуіне таңулы бір буда кілттердің ішінен біреуін алып, есікті ашып, Дорвардты шағын мұнараға орналасқан бөлмеге бастап кірді. Бұл өзі аядай бөлме еді, оның есесіне іші жып-жинақы әрі басқа бөлмелерден оқшау орналасқан-ды. Ішінде шағын бір кереует және соншалық талғаммен қойылған тап-таза мебель тұр. Дорвардқа бұл бөлме кең сарайдай көрінді.


— Бөлмеңіз ұнайтын болар, деп ойлаймын, сударь, — деді мейманхана иесі. — Пьер ағайдың меймандарының көңілін тапқанды борышым деп білемін.


— Осы тамашаның бәрі өзенге сүңгіп шыққанымның арқасы! — деді Квентин Дорвард масаттанып, мейманхана иесі бөлме ішінен шыққаннан кейін. Тіпті қуанғанынан балаша секіріп те алды. — Үсті-басым малмандай су болса да, өз басым бұрын-соңды мұндай олжалы болып көрген емеспін. Тағдыр деген мырза ғой, жарылқайын десе өстіп ағыл-тегіл төге салады.


Өзінен-өзі күбірлеп жүріп, ол бөлмесінің жалғыз терезесі алдына барды. Мұнара үйдің фасадынан ілгері озыңқырай шығып тұрғандықтан, терезесінен мейманхананың иелігіндегі құлпыра өскен, әрі әжептәуір аумақты жеміс бағы ғана емес, оған жапсарлас орын тепкен, Пьер ағай жібек құрттарын өсіру үшін әдейі отырғызды деген тұт ағаштары да көзге жақсы шалынады. Бұдан басқа, егер терезеден алға қарай емес, үйдің қабырғаларын бойлай көз тіксеңіз, мейманхананың екінші жақ бөлігінде нақ Дорвард бөлмесінің терезесіндей терезесі бар екінші бір мұнараны көресіз. Жас жігіттің құлпырған жеміс бағы мен тұт ағаштарынан гөрі әлгі терезеге неге көбірек назар аудара бергенін, әрине, жас мөлшері одан жиырма жастай ересек кісінің түсінуі оңай болмас еді. Салқын самал соқсын деп саңылау қалдырып, пердесін түсіріңкіреп қойған терезеге күйдіріп тұрған күн сәулесінен (бәлкім, кейбіреулердің сұқтана қараған көзінен) қорған болсын деп қақпағын көлегейлеп жауып қойса да, тіпті жақтауында үлбіреген жасыл шалмамен жабулы лютня ілулі тұрса да, қырықтан асқан адамның мұндай терезеге қызыға көз тіге қоюы екіталай. Егде тартқан кісі есіне түсіп кеткен сәттерде біресе күлімсіреп, біресе күрсініп қоя салатын, нақ мына секілді сирек көрініс жалын атқан Дорвардты, ақын айтатындай, алып ұшқан мың тарау нәзік сезімдер мен терең сырлы жұмбақ тебіреністерге ұрындырмай қойсын ба.


Біздің досымыз Квентин лютня мен шалманың иесі — ғажайып көрші туралы әлдебір сыр тартуға барынша құштар болғанын байқаймыз; ол көрші — Пьер ағайға айрықша кішіпейілділікпен қызмет көрсеткен жаңағы жас қыз емес пе екен деп ынтық болды-ау деген жорамал жасауымызға да негіз жоқ емес; сондықтан ынтықтығын сездірмеуге тырысып, терезеден ұмсына қарамағанына таңдануға да болмас. Дорвард қыбын білдірмейтін әккі тұзақшы болған еді: сол әдіспен ол терезе алдына жасырынып, тор көзді темір қақпақтың саңылауынан сығалай қарап тұрды, көп ұзамай әлдебір ақ білектің терезе жақтауында ілулі тұрған лютняны ағытып ала бергенін көзі шалып қалды. Арада тағы бір минут өтер-өтпесте осы бір қулығының арқасында жас жігіттің құлағына күміс көмейден төгілген әдемі әуен келді.


Мұнараға қоныс тепкен бейтаныс сұлу қыз — лютня мен шалманың иесі — сол бір рыцарлар заманындағы арулардың өздеріне пейілі ауған — рыцарлар мен трубадурлерге арнап айтатын ескі бір әнді тамылжыта жөнелді. Мұндай әндердің сөзі не тапқырлығымен, не терең сезімталдығымен, не асқақ қиялшылдығымен даралана қоймайтын, сондықтан да сүйемелдеумен шырқалатын музыка әуезінен алысқа ұзап кете алмайтын, сондай-ақ әні де сөзінен асып түсетіндей тереңдігімен оқшауланбайтын; әні мен сөздері бірін-бірі демеп, толықтырып тұрушы еді. Сөзінен бөлек әні, әнінен бөлек сөзі еш нәрсеге татымайды десе де болатынды, сондықтан тасқа басып оқуға да, тақпақ етіп айтуға да келмейтін, тек тамылжыта шырқауға ғана арналған осындай бір әннің сөзін біздің тізбектеп келтіргеніміз, бәлкім, әбестік те болар. Бірақ көне заманғы поэзия біз үшін белгілі бір дәрежеде әрқашан айнымас асылдығымен қымбат саналып келді, ал әннің әуезі мәңгі-бақи ұмыт болуы себепті, оқырманның көз алдында өз беделімізге де, лютняның ғажап иесіне де дақ түсіруіміз. мүмкін екендігіне қарамастан, осынау әннің қарапайым сөзін тұтастай келтіріп отырмыз.


О, жарығым, таяуда,
Көрісер күн болар-ау.
Көктем келіп маңайға,
Жұпар гүлге толар-ау.
Сайрамайды бұлбұл да,
Мулгиді бақ ақырын.
Күйдіреді махаббат,
Қайда менің батырым?
Бақташы жүр әндетіп,
Барады оған ғашығы.
Ұйықтамайды бозбала,
Терезеге асылып.
Махаббаттың жұлдызы,
Сен — иесі бәрінің.
Жасырдың ба нұрыңмен,
Қайда менің жарығым?


Осы бір ән жайында оқырман не ойлайтынын кім білсін, ал сол кезде айрықша бір тамылжыта, жан тебірентерліктей құйқылжыған бұл әуен бөлме ішін гүл-бақтың жұпар иісіне толтырып, самал желмен жібектей желпіп, Квентиннің тұла бойын балқытып жіберді; әнші арудың өзі көрінбегені құштарлықты одан сайын күшейте түсті.


Ән аяқталды. Әнші арудың бейнесін көруге құмартқан Дорвард қолын оқыс қимылдатып қалды. Лютня әуезі пышақ кескендей тыйылып, терезе тарс жабылды, қоңыр шымылдық түсірілді, сөйтіп, ынтызар көрші өзінің жалғыз медеуінен біржолата айрылып қалды.


Әнтек қимылының салдарынан болған осы бір күтпеген жәйтке Дорвард қатты күйінді, әрі қайран қалды, бірақ ән перісі өзі шебер ойнаған лютнясынан ұзақ уақыт бойы қол үзе алмақшы емес, әрі бұл ғажап музыканы көршісінің естуін қаламағаны үшін ғана терезені ашпай қоятын, сөйтіп, мөлдір ауаны рақаттана сіміруден мәңгі-бақи бас тартатын соншалықты бір қатыгез емес шығар деген үмітпен өзін-өзі жұбатты. Бәлкім, көңілге медеу еткен осынау ойлар менмендікпен іштей астасып кеткен де болар. Қарсы жақ беттегі мұнарада, бұған Дорвард титтей де күмәнданған жоқ, қолаң шашы өкшесіне түскен сұлу қыз тұрып жатса, екінші мұнараны — бұған оның кәміл көзі жеткен-ді — өзі әрі сымбатты, әрі келбетті, әрі ер жүрек деп санайтын ақ құба өңді жас батыр мекен етіп жатыр. Уыздай жас қыздардың әуесқой болуына, сөйтіп, көршілес жігіттерге аңсары ауып, олардың қимыл-әрекеттерін қызықтауына жалтақтығы да, ұялшақтығы да бөгет бола алмайтынын ол жас өспірімдердің майталман ұстазы болып саналатын романдардан санасына құйып алғаны бар еді.


Квентин осылайша терең ойға шомып отырғанда, бөлмеге малай кіріп келіп, оған әлдебір рыцардың жолыққысы келетінін баян етті.


V ТАРАУ


ЖАУЫНГЕР



Қарғыс атқан қабылан ғой қашанғы
Атақ іздер мылтығының аузынан.


«Сізге ұнай ма бұл»



Квентин Дорвардты, әлгінде ғана таңғы асын ішкен бөлмеде тосып отырған рыцарь Францияның тағдырын өз қолында ұстап тұрған адамдар деп XI Людовик сүйсіне айтатын ерлердің бірі еді; корольдің жеке басын қорғау және күзету соларға сеніп тапсырылған-ды.


Өзі таққа отырған кезінде жат елдік, жалдамалы әскерлерді төңірегіне үйір етуге мәжбүр болғандықтан шотланд гвардиясы деп аталатын даңқты атқыштар отрядын құрған VI Карл20 еді. VI Карлды Францияның жартысынан астам жерінен айрылып қалуға душар еткен ел ішін толассыз жайлаған аласапыранмен, әлі де қол астында болып келген дворяндардың күдік туғыза берген адалдығы жағдайында өзінің жеке басын күзету сияқты қызметті қарамағындағыларға сеніп тапсырса, бұл король үшін үлкен ағаттық болар еді.


Англияның ата жауы шотландтар Францияның байырғы, тіпті табиғи достары мен одақтастары болып келген-ді. Кедей, бірақ қайсар да адал шотландтар сан жағынан көп тараған халық болғандықтан, өз әскерлерінің қатарын сирексітпей ылғи толықтырып отыратын, сондықтан да не бір қауіп-қатерлерден тайсалмайтын батырларын өзге елдер қызметіне жіберу жөнінде Шотландияға Европаның бірде-бір елі пара-пар келе алмады. Шотланд дворяндарының басым көпшілігі бекзадалар әулетінен шыққандықтан басқа әскерлердің өкілдеріне қарағанда патша ағзамға жақынырақ жүретін, бірақ шотландтардың сан жағынан аз болуы себепті әлдеқалай бүлік жасап, малайдан мырза болып шыға келу мүмкіндіктері жоқ еді.


Мұның сыртында, француз әміршілерінің өздері де осынау жат елдік бірегей отрядтарға сый-құрметті барынша аямай-ақ көрсетіп әрі ақшаны алдарына үйіп-төгіп, олардың өздеріне берілгендігін нығайтып отыруға тырысып бағатын-ды, ал жат елдік жауынгерлер өздерінің биік атақ-дәрежелеріне дақ түсірмеуді көздеп, жауынгерге тән мінезбен ақшаны суша шашып дағдыланған еді. Шотланд атқыштары дворяндық артық жағдайлармен пайдаланды, оның бер жағында корольге жақындықтары оларды өздерінің де, сондай-ақ француздардың да көз алдында мерейлерін асырып тұрды. Олар шетінен кереметтей жақсы киініп, жақсы қаруланды, әрқайсысына жүйрік ат бекітіліп берілді, әрқайсысының өз қарамағында атқосшы, қолбала, малай және екі қорғауыл ұстауына хақысы да, мүмкіндігі де болды. Қорғауылдардың бірін қожайын ұрыс кезінде мұрттай ұшырып түсірген шала-жансар дұшпанды пышақтап өлтіру үшін тағып жүретін қаруына қарап қанжаршы деп атайтын. Қастарына керемет нөкерлері еріп жүретін шотланд атқыштары атақты да беделді адамдар санатына жатқызылатын-ды, ал олардың отрядтарындағы босаған орындар, әдетте, өздерінің қарамағында қолбала немесе атқосшы болып қызмет атқарып жүргендердің есебінен толықтырылып отыратын болғандықтан, ұзамай өзінің жоғарылайтынынан үміттеніп, атақты шотландтар әулетіндегі жас жағынан кішілері осы қызметтерге ұмтылатын.


Қорғауылдар сапында дворян емес, неғұрлым төменгі тектен шыққандардың қатарынан іріктеліп алынатын адамдар қызмет атқарды, сондықтан қызмет бабымен жоғарылау жөнінде олар ешқандай үміт етпейтін, бірақ қорғауылдарға да айлық жоғары мөлшерде беріліп тұрды. Сөйтіп, оларды іріктегенде сол кезде Францияға ағылып келіп жатқан өз отандастарының қатарынан қайсар да қайраттыларын таңдап алуға мүмкіндіктері болды.


Людовик Лесли, — немесе, біз енді оны көбіне Таңбалы Людовик дейтін боламыз, өйткені Францияда ол көбінесе осы есімімен танымал болып кеткен-ді, — еңгезердей, қақпақ жауырынды, бойы екі метрге таяу, түсі суық кісі еді; маңдайдан басталып аман қалған жалғыз оң көзінен асып, мыж-мыжы шыққан жағын баса құлағының түбіне шейін жететін үлкен тыртығы жүзін сұсты етіп көрсететін. Таңбалы Людовиктің тебіренген, ашуланған, шиыршық атып өрепкіген немесе жайбарақат күйге көшкен көңіл күйіне байланысты бірде қып-қызыл, бірде қара қошқыл тартып, бірде көгеріп, бірде көмірдей қарайып тұратын осы бір сұмдық тыртығы — оның жел өтіне, күн көзіне тотыққан жүзінен білемденіп, ісініп-қабынып, бірден көзге түсе кетуші еді.


Киімі де, бойына асынған қару-жарағы да айрықша сәнділігімен көз тартып тұрды. Басына кигені — тәңірия бейнесі зерленген күміс айылбаспен бекітіліп, құс қауырсынын таққан шотландтың ұлттық қалпағы. Өз гвардиясының семсеріне қуат бер деп тәңірияға жалбарынған король осынау айылбасты шотланд гвардиясына өз қолымен сыйға тартқан-ды; қайсыбір тарихшылар, тіпті король мұнысымен ғана шектеліп қалмаған, тәңірияны өз қарамағындағы атқыштардың қамқоршысы ретінде таныған деп те тұжырымдайды. Оның үстіндегі сауытының жағасы, шынтақ қабы мен көкірекшесі аса бір асыл болаттан құйылып, күміспен әсем қапталған еді, ал сауыты аязды күнгі таңертеңгі бір мезеттегі қырыққұлақ пен көк тал бұтақтарындағы күн көзіне шағылысқан қырау тәрізді жарқ-жұрқ етеді. Ол үстіне бағзы бір герольдтарша21 қос бүйірін қиықтап және арқасы мен кеудесіне күмістен андрей кресі22 өрнектелген көгілдір түсті қымбат мақпалдан тіккен, кең етіп пішілген қамзол киген. Тізеқабы мен жамбасқабы қабыршақты болаттан құйылған; аяғына болаттан соғылған етік киіп алыпты; оң жақ бүйіріне жалпақ құрыш қанжар («Құдай мейірі» деп аталатын) асып алған, ал сол жақ бүйірінен әсем өрнектеп өрілген бауы бар, зіл-батпан екі жүзді семсер23 көрінеді. Айтса да, Дорвард Таңбалы Людовикке келіп жолыққан кезде, ол өзіне ыңғайлырақ болуын көздеп зілдей ауыр семсерін шешіп алып қолында ұстап отырған еді, өйткені қызмет бабы бойынша оған семсерін тастап кетуге қатаң тыйым салынған.


Сол бір дәуірде өмір сүрген кез келген шотланд сияқты әскери өнермен және әскери қару-жарақ, әскери сауыт-сайманмен Дорвард балалық шағынан бастап-ақ таныс бола тұрса да, өз шешесінің туған ағасы, ел ішінде Таңбалы атанып кеткен нақ Людовик Леслидей қаһарман, нақ сондай жақсы қаруланған жауынгерді бұрын-соңды кездестіре қоймағанын мойындауға тиісті болды. Әйтсе де ол өзін құшағына қысқысы келіп ұмтыла бергенінде түсінен жан шошырлық нағашысынан қаймығып шегіншектей түскен еді, ал анау тікендей қатты мұртымен бетін тырналап жиенін құшақтай алды, Францияға аман-есен келіп жетуімен құттықтады, бұдан соң одан Шотландия жаңалықтарын тәптіштеп сұрастыра бастады.


— Қуанта қоятындай түк те жаңалығым жоқ, нағашы, — деп жауап қатты Дорвард. — Ал сіздің мені бірден танығаныңызға өлердей қуанып тұрмын.


— Мен сені, тіпті Бордо жазығында жолықтырсам да, аяғыңа бақан таңып алып, тырнаша секектеп ұшып-қонып жүрсең де жазбай таныр едім, деп ойлаймын... Жә, кәнеки, отыр, жайласып отыр, достым. Сонымен, егер жеткізген хабарың көңіл жұбатпайтын болса, онда біз зәмзәм шарап сіміріп отырып, оның уытын лезде қайтарамыз... Уа, көне көз қартым, қадірмен қожайын! Шарап әкел бізге, шарап болғанда ең жақсысын жеткіз... Тездет, кәне!


Сол бір шақта Плесси маңындағы таверналарда шотланд мақамымен айтылған француз тілі, қазір біздің кезімізде Париж қабақтарында швейцар мақамына салынған француз тіліндей жиі-жиі естілуші еді. Мейманхана иесі зәре-құты қалмай, құрақ ұшып, қас қаққанша стол үстіне бір шөлмек шампан шарабын әкеліп қойды. Нағашысы бір стақан шарапты сіміріп салды, ал жиені өзіне сый-сияпат көрсетіп отырған туысының көңілін жыққысы келмей, шарапқа ернін тигізумен ғана шектеліп, өзінің бүгін біраз ішіп қойғанын айтып, ғапу өтінді.


— Бұл сөзіңді қарындасымның аузынан естісем, бұған таңданбас едім, сүйікті жиенім, — деді Таңбалы. — Егер шын ықыласыңмен сақал-мұрт қойып, жауынгер болудан үмітің болса, онда шөлмектен тартына қоярдай жөнің жоқ... Жә, неге үндемей отырсың, бауырым! Шотландия жаңалықтарын ірікпей, ақтаршы бір... Глен-хулакинде қандай өзгеріс бар? Қарындасымның хал-күйі қалай?


— Қарындасыңыз қайтыс болған, нағашы, — деді Квентин мұңайып.


— Қайтыс болғаны қалай? — деді Таңбалы жұлып алғандай, оның үнінен қайғыдан гөрі таңданғандық көбірек аңғарылып тұрды. — Япыр-ау, ол менен табаны күректей бес жас кіші ғой, ал менің денсаулығым қазіргімнен ешқашан да жақсы болмаған сияқты... Қайтыс болды дейсің бе? Қызық екен! Ал мына мен ешқашан да ауырып көрген пенде емеспін — тек дос-жарандарыммен көңіл көтерген кезде басымның әңкі-тәңкі болып дыңылдайтыны болмаса... Сөйтіп, бейшара қарындасым қайтыс болып кетті де. Қош, ал сенің әкең болса, достым, ендігі үйленіп те үлгерген шығар.


Дорвард жауап қатып үлгергенше, нағашысы жиенінің аңтарылған жүзінен ойының үстінен дәп түстім деп түсініп, сөзін әрі қарай жалғастыра берді:


— Қойшы, шынымен-ақ үйленген жоқ па? Ал мен Аллан Дорвардтың әйелсіз күні қараң болар деп ант ішуге де әзір тұр едім. Ол өз шаңырағының әманда күтулі, бабында болғанын қалаушы еді және діні қатал кісі бола тұрса да, кей кездерде көрікті әйелдерге көз салып қоятын. Үйленсе көздеген мұратына жетер еді. Өз басым оған тең келе алмаймын: үйлену бақытын аңсайтын адамың мен емес, қанша келбетті әйелді көрсем де, соған үйлене қояйыншы деген ойдан аулақпын. Мен ондай әулие емеспін.


— Айналайын нағашы-ау, не деп отырсыз өзіңіз, шешем марқұм қайтыс болардан бір жыл бұрын, Глен-хулакин шаңырағының ойраны шыққан жылы-ақ, жесір қалған жоқ па?! Огилвилердің қамал-сарайға шабуылы кезінде әкем, екі нағашым, екі ағам, туысқандарымыздан жеті кісі, біздің басқарушымыз, менестрель және алты малай қаза тапты, сөйтіп қазір Глен-хулакиннің орны да қалған жоқ.


— Пәлі, әулие Андрейдің кресін қолыма ұстап тұрып ант етейін, мынауың нағыз ойранның өзі ғой. Осынау Огилвилер Глен-хулакин үшін ежелден қауіпті көрші саналушы еді. Қандай қасірет! Дегенмен соғыстың аты соғыс, бауырым, соғыстың аты соғыс. Айналайын жиен, бұл сұмдық қашан болып еді?


Осы сауалынан соң Людовик Лесли шүпілдеп толып тұрған нән стақан шарапты дем алмастан төңкеріп салды, сөйтті де жиенінің үй-іші былтыр, әулие Иуда туған күні қырылып қалғанын айтқан хабарын естігенде басын мұңая шайқап қойды.


— Мінеки, көрдің бе! — деді қарт жауынгер желпініп. — «Қайсымыздың басым түсерімізді көре жатармыз!» — деп мен тектен-текке айтқан жоқпын. Мынаны қара, нақ сол күні мен қасыма ерген жиырма серігіммен, ерікті атқыштар көсемі, Құрыш Қол Аморидің, — бұл есімді сен естіген де шығарсың, иелігіндегі Қара Жартас қамал-сарайына шабуыл жасадым. Мен оны үйінін табалдырығынан аттатпай басын жарып, мылжа-мылжасын шығардым, сөйтіп, қыруар алтынға кенелдім, әуелгіде қазіргісінен екі есе ұзын мына шынжыр сол алтыннан соғылған... Айтпақшы, сол жолы осы алтын баудың бір бөлігін дін жолына жұмсау туралы ой келді маған... Эндрю, уа, Эндрю, қайдасың?


Мұның даусын ести сала шотланд атқыштарынша, яғни нақ өз қожасынша киінген, бірақ жамбасқабы жоқ және одан гөрі әлдеқайда қарапайым сауыт киген қорғауылы бөлмеге кіріп келді; оның қалпағына құс қауырсыны тағылмаған, сондай-ақ қамзолы да мақпал емес, шұғадан тігілген екен. Мойнындағы алтын шынжырын жалма-жан шешіп алып, Таңбалы оның ұзындығы төрт дюймдейін тісімен үзіп жіберді де, малайының қолына ұстатты.


— Мынаны әулие Мартин әдияратындағы досым, ақ жарқын Бонифаций имамға апарғын, — деді ол. — Оған сәлем айт та, «Құдай есіркесін, лайым! деп тілек еткенімді баянда. Ол соңғы жолы түн ішінде менімен қоштасқанда осы батаны айта алмай, тілі күрмеле берген-ді. Оған былай де: менің бауырым, қарындасым және тағы да бірер туысым қаза тапты, сондықтан алтын шынжырдың мына бір үзігінің ақысы үшін өзі қанша мәрте сиынғанды мақұл көрсе, менің осы туыстарым иманды болсын деп шіркеуде құдайға сонша мәрте құлшылық етсін. Егер туыстарымның жаным қияметтің қыл көпірінен құтқаруға осы үзік алтын аздық етсе, онда ақысын жемеспін, тағы да құлшылық етсін. Менің туыстарымның бәрі де адал және күпіршілік етпеген адамдар, сондықтан біз құлшылық етпесек те қыл көпірден өздері-ақ өтіп шығулары мүмкін, бәлкім, өтіп те шыққан шығар, оған осыны айт; егер сөйткен болса, онда Бонифаций әкей Ангюс графтігіне қарайтын күллі Огилви аттас руды қарғасын, мына алтынның тым болмаса бір бөлігін соған арнасын деп айта бар. Иә, айтқандайын, біздің шіркеуіміздегі қарғыстың ең ауырын жолдаудан аянбасын деп діндар әкейге менің тілегімді жеткіз. Естідің бе, Эндрю? Сен мені ұқтың ба?


Малай басын изеді.


— Айтпақшы, бауырым, байқа, егер мына шынжырдың тіпті сынық көзі монахтың қолына тимей, қабаққа жұмсалатын болса, өз обалың өзіңе. Мен өзіңе дүре соғып, сазайыңды берсем, денең Варфоломей әулиенің терісіндей сылынып түседі... Тоқташы, бауырым, сен өзің мына шөлмектен көз алмайсың ғой... Мә, жұтып жібер де тартып кет.


Осылай деді де, ол қолындағы стақанға шүпілдете шарап құйып, оны малайына ұсынды, ол шарапты бір-ақ сімірді де, мырзасының бұйрығын орындауға кетті.


— Жә, жиен, өздеріңді сорлатып кеткен әлгі айқас кезінде саған қандай сыбаға тигенін айтшы енді.


— Мен өзімнен жасы үлкендер мен қарулырақ азаматтардан қалыспай, олар тегіс қаза тапқанша, ал өзім ауыр жараланып, есімнен танып құлағанша жаумен айқастым.


— Әй, қайдам, сенің жараң осыдан он жыл бұрынғы менің жарамнан ауырырақ бола қоймас, — деді Таңбалы Людовик. — Мынаны қарашы, жиен, бірде-бір Огилви бұрын-соңды семсермен нақ мынадай терең тыртық салып көрмеген шығар деп ойлаймын! — Сөйтті де ол бетін айғыздап тұрған тыртықты нұсқады.


— Қалай десеңіз де, Огилвилердің менің семьяма салған тыртығына ештеңе теңесе алмайды, — деді Квентин мұңайып. — Соңында олар бізді бауыздаудан да жалыға бастады, осы кезде менің кеудемнен жаным әлі шыға қоймағанын көрген байғұс шешем, тым болмаса мына баламды аман қалдыра көріңдер деп олардан жалбарына сұрап, мені өлім аузынан арашалап алып қалды. Сол бір азалы күні кездейсоқ біздің қамал-сарайға келе қалып, қырғын шабуыл кезінде өзі де ажалдан әрең аман қалған, Абербротоктан шыққан бір оқымысты монахқа менің жарамды таңып беруге, сөйтіп, қауіпсізірек бір жерге алып кетуге рұқсат етті. Бірақ осы рұқсаттарының ақысына олар әлгі оқымысты мен шешемнен мені монах болсын деген уәде алды.


— Монах болғаны несі! — деді Лесли таңдана, — Олда-білда, мұндайды ешқашан басымнан кеткен емеспін. Өзім шыр етіп осы жарық дүниеге келгенімнен бастап, мені монах ете қояйық деген ой ешкімнің басына келген жоқ... Байыптап қарасаң, тіпті қызық бұл өзі, өйткені егер миыма ешқашан да қонбай қойған қарғыс атқыр әлгі бір сабағы құрғырды оқытпаса, суқаным сүймейтін псаломды жаттатпаса, айтқандай, әлгі жындылар киіміне ұқсас — діни киім кигізбесе, кешір мені тәңірия (осы тұста ол шоқынып алды), ең бастысы, тамақсау басым оған көндіге қоймайтын әлгі ораза дегені болмаса — онда шыным осы, мен кереметтей монах болар едім; жоқ дегенде, әулие Мартин әдияратындағы өзімнің әлгі сауыққой досымнан кем болмас едім. Осы жайында ешкімнің ойына кіріп-шықпағаны қайран қалдырады. Пәлі, жиен, өзіңді монах етуге аз-ақ қалған екен-ау. Ал мұнысы несі, түсіндірші маған.


— Әкемнен ұрпақ қалмасын деп мені әдияратта немесе молада шірітіп өлтіру үшін жасаған айлалары ғой, — деп жауап қатты Дорвард күрсініп.


— Бәсе, бәсе, енді түсіндім. Ойлап тапқандарын қарашы. Атака нәлет жексұрындар! Бірақ бұл есептерінен олардың жаңылулары да мүмкін еді, өйткені мен саған айтайын, монах болуға бел байлап шашын қидырған, ал соңынан әдияраттан қашып шығып, ерікті атқыштар отрядының бастығы болған Роберсарт деген бір каноникті жақсы білемін. Оның өзім сирек кездестірген асқан сұлу жұбайы болды. Жоға, жиен, монахтарға ешқашан да сеніп болмайды, ешқашан да: монах дегенің кез келген сәтте солдат болып шыға келеді. Бұл солай достым... Жә, мейлі, әңгімеңді жалғастыра бер.


— Айта қоярлықтай басқа дәнеңе қалған да жоқ. Жалғыз-ақ байғұс шешеме қырсығым тимесін деп, ақыры әдияратқа түскенімді, монахтың киімін киіп, әдияраттың барлық қағидасын бұлжытпай орындауға мойын ұсынғанымды айту ғана қалды. Мен сонда жүріп сауатымды аштым.


— Сауат аштым деймісің! — Өз білгенінен артық кез келген білім оған айрықша бір керемет дүние көрінетін Таңбалы таңдана тіл қатты. — Демек, кітап оқып, жазу жаза алатын болғаның ба? Бұған иланудың өзі қиын. Менің білетінім: Дорвардтардың, сондай-ақ Леслилердің тұқымынан бірде-біреуі қол қоя алмаған. Басқаларын айтпағанда, бір Леслидің сондай екенінде ешбір күмәнім жоқ. Мәселен, мына маған құс болып самғау қалай ақылға сыймайтын нәрсе болып көрінсе, жазу жазу да дәл солай. Ал Людовик әулие жарылқасын, сен мынаны айтшы, өзіңді хат тануға қалай үйретті олар?


— Әуелгі кезде, рас, қиынырақ соқты, бірақ бірте-бірте ісім оңға басып жүре берді. Оның үстіне жарам жазылмай, қатты қансыраған мен басқа іске жарай қоймадым және де өзімнің құтқарушым Петр әкейдің көңілін жыққым келмеді. Осы бір екі арада, қайғы-қасірет күйігіне шыдай алмай бірнеше айдан соң байғұс шешем дүние салды. Ал жарам жазылып, айыққан соң-ақ мен Петр имамға — ол әрі біздің әдиярат ғибратшысының көмекшісі болып саналушы еді — өзімнің монах бола алмайтынымды айттым. Екеуміз былай деп ұйғардық: әдияратта қалмасам, мен өз бақытымды басқа бір жерден іздеп, бұл арадан кетуге тиісті болдым. Өзімнің құтқарушым Огилвилердің кәріне ұшырап қалмас үшін мен әдияраттан қашып кеткен кісі болдым және өз еркіммен қашып шыққаныма жұртты иландыру үшін біздің аббаттың сұңқарын қолыма түсіріп ала кеттім. Ал, шындығында, әдияраттан мен оның рұқсатымен аттандым; керек десеңіз, ол қол қойған, мөр басқан куәлігім де бар.


— Мұның жақсы, өте жақсы болған, — деді Лесли. — Біздің короліміз не алуан қулық-сұмдықтарға пысқырып та қарамайтын кісі, ал, бірақ қашқын монахтарға келгенде, бұған жаны қас. Қош, жиен, қалтаң қалай, қалың ба? Бәстесуге бармын, шыныңды айтшы, жолшыбай ақшамды ұрлатып алмайын деп алаңдай қоймаған шығарсың.


— Нағашы, өзіңнен несін жасырайын, — деді Дорвард. — Менің бар байлығым — бір уыстай майда күміс қана.


— Мұның жақсы болмаған екен, достым. Өз басым қор жинауды жаратпаймын және бұл қолымнан келмейтін іс, оның үстіне мынадай аумалы-төкпелі шытырман заманда қор жинап не керек? Әйтсе де қолымнан — шынжыр болмаса, білезік, білезік болмаса алқа тәрізді, әйтеуір, ұсақ-түйек бірдеңелер ешқашан да үзілген емес, соларымды тастамай өзіммен бірге ала жүремін, сөйтіп қажет бола қалған сәттерде оларды яки тұтас, яки бөлшек күйінде әрқашан кәдеме жарата қоямын. Саған да осы әдіске көш деп кеңес берер едім. Бәлки, жиен, бұл бұйымдарды қайдан аласың деген сауал қойғың келіп тұрған шығар? — деді Таңбалы Людовик мойнындағы алтын шынжырды масаттана сілкілеп қойып. — Әрине, бұл бұйымдар кішкентай балалар өздеріне алқа өріп алатын сарғалдақтай бау-бақшада немесе иен далада өсіп тұрмайды. Бұған қиналатын не бар. Егер қайырымды француз короліне мына мен сияқты қызметке жалдансаң мұндай бұйымдарға өзің де ие боласың. Алуан түрлі игіліктерге, мінеки, нақ осы кызметте жүріп кенелуге болады — жалғыз-ақ жан қиюдан да тайынбайтын батырлық әрі ешқандай қауіп-қатерден қорықпайтын жүрек керек.


— Алайда менің естігенім... — деді Дорвард, тікелей жауап беруден тайсақтап, өйткені оның өзі іштей бір тоқтамға әлі келе қоймаған еді, — Бургундия герцогының сарайы француз сарайына қарағанда әлдеқайда сәулеттірек те, әлдеқайда әсем безендірілген әрі герцогтың туы астында қызмет атқару әлдеқайда құрметті, деп естігенмін: бургундықтар — шетінен соғыс өнерінің шеберлері саналады, сондықтан олардан көп нәрсе үйренуге де болады, ал бүкіл жеңіс атаулыға өз елшілерінің тілімен ғана жететін сіздердің мейлінше христианшыл корольдеріңіз оларға пара-пар бола алмақ емес.


— Сен өзің ойын баласындай тым ұшқары ойлап тұрсың, сүйікті жиенім. Айтса да, осы араға алғаш келген бетімде өзімнің де барынша аңқау болғаным әлі есімде. Мен король дегенің басына алтын тәжін киіп алып, шатыр астында отырғаннан басқа, қол астындағы рыцарлары және вассалдарымен сауық-сайран құрудан басқа, яки әлгі бір романстарда шырқалатын Ұлы Карл немесе Барбер мен Минстрел жазған шыншыл шежіремізде жырланатын Роберт Брюс яки Уильям Уоллес сияқты қалың қол әскерлерін бастап атой салудан басқа дәнеңе білмейтін шығар деп ойлаушы едім. Мен корольдер бал қаймақтан басқа тағамды татпайтын да шығар деп ойлаушы едім... Ал егер ынтығып тұрсаң, берірек келші, құлағыңа сыбырлап қана айтайын: мұнымның бәрі де сандырақ екен, көл бетінде ойнайтын ай сәулесі екен, елес екен... Саясат, бауырым, саясат — құдірет деген, міне, осы. Бәлкім, сен менен саясат деген не, деп сұрағың да келіп отырған шығар. Саясат деген бұл өнер, француз королі ойлап тапқан өнер, бөтен біреудің қару-жарағымен соғысатын, сөйтіп, өз қол астындағы әскерлеріне төлейтін жалақыны бөтен біреудің қалтасынан ақтарып алып беретін өнер. Иә, бұрын-соңды өмір сүрген, үлде мен бүлдеге бөленген күллі бай-патшалардың ішіндегі кемеңгері бұл. Рас, ол ешқашан да бай-патшаларша киінген жан емес, керісінше көбіне-көп тіпті менен де жұпыны киінеді.


— Бұл айтқандарыңыз сауалыма жауап бола алмайды, нағашы, — деп қалды Дорвард. — Әрине, жат елде қызмет атқаруға мәжбүр болған соң сәті түссе ерлік көрсетіп, өзімді даңққа бөлей алатындай қызметке орналасқым келетіндігі өзінен-өзі түсінікті.


— Ойыңды ұғып тұрмын, өте жақсы ұғып тұрмын, жиен, бірақ бұл мәселе хақында түсінігің де, білетінің де аз әлі. Бургундия герцогы — қайсар, қызу қанды, күйгелек адам, өжеттігінде және қапы жоқ. Ұрыстарда да алдына жан салмайды, Артуалық және Энолық рыцарлары мен вассалдарын ылғи өзі бастап шығады; бірақ оның қол астына бара қалсақ, біз екеуміз герцог пен оның қайсар дворяндарының алдын кес-кестеп озып шыға келеміз деп ойлауға қалай батылың барады. Ал олардың сапынан бір қадам болса да кейін шегініп көр, онда ешбір ойланбастан-ақ, бізге ниеттері арам деп айып тағып, өзінің бас превосының қолына ұстатып қоя берер еді. Біз олардың сапынан қалмай ілесіп отырсақ — бұнымызға ризашылық қана білдіріп, ішкен астары адал дегенді ғана айтар еді; ал егер, басқа жауынгерлерден бізге ең болмаса найза бойы сытылып озып кетудің сәті түссе, — бірақ әркім өзі аман қалуға жанталасып бағатын ұрыстарда бұлай болуы қиын да әрі өте қауіпті де, — онда ғизатты герцог, шебер найзагерді көрген кезде, әрқашанғы әдетінше, өзінің фламанд тілінде: «Мерген-ақ екенсің! Жарайсың шотланд! Мынаған шарап құйып беріңдер, біздің денсаулығымызға сіміріп салсын», дер еді, бар болғаны осы-ақ. Сен шетелдің азаматы екенсің, онда герцогтың қол астындағы қызметте шенім жоғарылайды, яки меншігіме жер бөлініп беріледі, яки қалтамды қалыңдатады деп зәредей де дәмеленбей-ақ қой; мұның бәріне тек өз адамдарының, тек осы елдің перзенттерінің ғана қолы жетеді.


— Бұл игіліктерге тағы да кімдер ие болуы ықтимал, нағашы? — деді Дорвард шыдамсыздана.


— Ол игіліктерді осы айтылған өз перзенттерін қорғайтындар пайдаланады! — деп жауап қатты Таңбалы мақтанышпен өзінің алып денесін ырғалта қозғап қойып. — Ал Людовик король былай деп ойлайды: «Ашық ауыз Жак момын шаруам, сен өз кәсібіңе, соқаңа, тырмаңа, шотыңа ма әлде күрегіңе мықты болғын — ал сені жауға бермейтін менің қаһарман шотландтарым бар. Сенің парызың — осы, еңбегін бағала, қалтаңнан шығарып, оларды пұлмен қамтамасыз ету, болған-біткені осы ғана... Ал, менің ғизатты герцогтарым, инабатты графтарым мен құдіретті маркиздерім, сендер әзірше ешкім де зәру емес батырлықтарыңа бой ұра бермей сабыр ете тұрыңдар, өйткені сендердің көзсіз батырлықтарың өздеріңді орға жығуы да, сөйтіп, өз мемлекеттеріңе кесапатын тигізіп жүруі де ғажап емес. Ерлік көрсету керек болса — мінеки, өзімнің жалдамалы әскерлерім — мінеки, өзімнің гвардиям — мінеки, өзімнің шотланд атқыштарым және олармен жаны да, тәні де бір менің адал Таңбалы Людовигім бар; өз әкелеріңді Креси мен Азенкур түбіндегі ұрыстарда қырғынға ұшыратқан, ырық бермей кететін ерлікке бой ұрғыш сендерден олар жақсырақ соғыспаса кем соғыса қоймайды». Қош, сонымен бақыт пен даңқ іздеп шыққан біздей пақырларға қай жер жайлырақ болатындығына және қай жерде жоғары құрметке бөленуге болатындығына енді көзің жетті ме?


— Көзім жетуін жетті ғой, нағашы, — деп жауап қатты Дорвард, — жалғыз-ақ қауіп жоқ жерде қатардан озу жоқ, меніңше. Сондықтан сөзімді айыпқа бұйыра көрмеңіз, бірақ мен білсем, оған қарсы тірі пенде қол көтермейтін бір шалды күзету, жазда күні бойы, ал қыста таң атқанша бекініс ішінде, онысы аздай, қашып кетпесін деп өзіңді құлыптаулы темір торда ұстайтын жерде зарығу, — бұл еріншектердің кәсібі болса керек... Оһ, нағашы-ай, мұның өзі тұғырға қондыруын қондырып, бірақ ешқашан да аң-құсқа салмай зарықтырып қоятын сұңқар құстың кебін киюмен пара-пар ғой.


— Турлық Мартин әулиенің атын аузыма алып айтайын, бойында отың бар баласын! Тұла бойыңнан Леслилердің қаны көрініп-ақ тұр: сенің жасыңда мен де айна-қатесіз нақ өзіңдей болғанмын, жалғыз-ақ сенің ерлігің көзсіз ерлік. Менің өзіңе айтпақ сөзімді құлағыңа құйып алғын, жиен, — және алғашқы айтпағым: Франция королі жасасын! Ол саған күн сайын тапсырма береді, орындап шықсаң даңққа да, ақшаға да кенелесің. Ең қауіпті де, ең батыл ерліктер тек күндіз ғана жасалады екен деп ойлама. Мен саған қамал-сарайға шабуыл жасау, тұтқындарды қолға түсіру, тағы басқа осындай істер атқарғанда өзіне төнген сұмдық қатерге қайыспай қарсы тұра білген белгісіз бір хас батырдың — бұл арада оның есімін жариялап жатпаймын — жау жүрек Бургундия герцогының барып тұрған баскесерлеріне қарағанда әлдеқайда зор құрметке не болғаны хақында көптеген мысалдарды айтып берер едім. Ал егер жоғары мәртебелі ием осындай жағдайда өзі көзге түспей сырт қалғанды мақұл көрсе, онда өзі тікелей қатыспаған ерен ерліктерді анағұрлым дәлірек бағалай білетіндігі, сөйтіп, жауынгердің көрсеткен ерлігін соғұрлым әділірек бағалай алатындығы. Несін айтасың, бұл кемеңгер монарх, ақылды саясатшы.


Дорвард бірер минут үнсіз отырып қалды да, әлден уақытта барып өз ойын баяулап айтып, бірақ анық білдірді:


— Қайырымы мол Петр әкей абыройыңды асырмайтын ерліктің шарапатынан да кесапаты көбірек тиеді дегенді құлағыма құйған еді. Әрине, нағашы, осынау құпия тапсырмалардың ар-намыс ережелеріне кереғар келетін кезі болмай ма деп сізге сұрақ қоюым қисынсыз болар еді.


— Сен өзің мені кім деп тұрсың, жиен? — деді Таңбалы даусы қатқыл шығып. — Рас, өз басым әдияратта тәрбие алған пенде емеспін, оқи да, жаза да білмеймін, бірақ мен — өзіңді құрсағында көтерген шешеңнің ағасы боламын, адал Лесли боламын. Ар-намысты аяққа басатын іске итермелейді деп ойлауға қалай батылың барады? Қазір көзі тірі болса, шіркін, күллі Франция рыцарьларының ішінде ең даңқтысы Дюгекленнің өзі менің ерліктерімді мақтан еткен болар еді.


— Мен сізге сенемін, нағашы, әр сөзіңізге қалтқысыз сенемін! — деді балғын жігіт қызулана сөйлеп. — Өйткені өзіңізден басқа туысым қалған жоқ қой. Бірақ корольдің осындағы, Плессидегі сарайы өзгеше бір ерсі сарай деген әңгіме шын ба? Не рыцарлары, не дворяндары, не корольдің даңқты вассалдарының ешқайсысы да мұнда тұрмайды деген рас па? Оқта-тектегі сауық-сайрандарының өзін қамал-сарайдағы малайларымен ғана өткізетіні, қайдағы бір қағылған-соғылғандармен және беймәлім біреулермен ғана құпия кеңес құратыны шын ба? Оның дворяндарды қорлайтыны, сөйтіп, тексіз адамдарды қанатының астына алатыны рас па? Осының бәрі ерсі қылық, сондықтан ағылшын арыстанының тырнағынан Франция жерінің жартысын азат еткен өз әкесі қасиетті Карлге ұқсай қоймайды.


Сен өзің балаша ойлайды екенсің, — деп жауап қатты Таңбалы, — және бала сияқты, бір айтқанына қайталап соға бересің. Өзің ойлап қарашы: егер король қазыларының қай-қайсысынан да жақсырақ тындыратын істерді өзінің шаштаразы Оливьеге жүктесе, бұдан мемлекет қайта ұтпай ма? Егер ол бәріне әмірі жүретін полиция бастығы Тристанға қаланың пәлендей бүлікшіл тұрғынын яки пәлендей сойқан дворянды қама деп тапсырса, мұндайда өзінің жарлығы сол заматында-ақ орындалатынын, сөйтіп, бұл істің тәмамдалатындығын кәміл біледі. Ал нақ осы тәрізді тапсырманы герцогтарының, яки қазыларының біріне жүктеп көрсінші, тапсырмасын орындамақ түгіл оның өзін жазғырған наразылық естіген болар еді! Қош, егер король тағы бір шаруасын, тапсырған ісін орындап оңдырмайтын ұлы коннетабльге жүктемей, тас-түйін етіп тындыратын Таңбалы Людовикке жүктесе, сеніңше, осынысының өзі-ақ оның кемеңгерлігінің дәлелі бола алмай ма екен? Ең бастысы, өздерін көбірек қадірлейтін және еңбегін бағалап, ақысын жақсырақ төлейтін жерде қызмет етуге тиісті, бақыт іздеп шарқ ұрған біз сияқты пақырларға керегі де нақ осындай мырза емес пе? Міне, мәселенің түйіні қайда жатыр, балақайым... Маған сене бер: өзіне бауыр бастырып, жақын тартатын адамын жаңылыспай іріктей білетін, әрі әркімге қолынан келетін ісін дәл тауып бере алатын нақ Людовиктей ешкім жоқ. Бұл әлгі ішетін суын әзірлеп тұратын адамы қасында болмауы себепті шөлден өліп кеткен король Кастильский емес. Япыр-ау, бұл неғылған қоңырау? Дәу де болса, сірә, бұл әулие Мартин шіркеуінің қоңырауы болды! Мен тездетіп, қамал-сарайға барайын. Қош, сау бол! Уақытыңды көңілді өткізуіңе тілектеспін, ал ертең сағат сегізде аспалы көпірдің аузына кел де, сақшы арқылы мені шақырт. Айтпақшы, сақ болғайсың, жолдың жиегіне жуымай дәл ортасымен жүріп отыр, әйтпесе қақпанға түсіп қалып, яки қолың, яки аяғың кесіліп, жазымға ұшырап жүрерсің. Ал кәріп болып қалған соң, құй өкін, құй өкінбе, мейлің одан келер пайда жоқ. Көп ұзамай корольге жолығып та қаларсың, сол кезде оның қандай адам екеніне өзіңнің де көзің жете жатар... Қош, сау бол!


Осылай деп Таңбалы бөлмеден шығып кетті, асыққаны сондай ішкен шарабының ақысын да төлемеді — бұл сияқты адамдар көбінесе ұмытшақ келеді. Мейманның қалпағына қадап алған құс қауырсыны мысын басты ма, әлде оның зіл-батпан семсерінен сескенді ме екен, мейманхана иесі ақша төлеуі керектігін оның есіне салуға батылы барған жоқ.


Оқырман, бәлкім, Дорвард нағашысы кетіп, жалғыз қалысымен мана ертеңгісін тұла бойын тәтті қиялға бөлеген сиқырлы музыка әуенінен тағы да ләззат алмақ болған үмітпен үйреншікті мұнарасына жетуге асыққан шығар деп ойлауы ықтимал. Бірақ сондағы көргені дастанның бір тарауы іспеттес болса, ал нағашысымен кездесуі оның алдынан шын мәніндегі өмір соқпағын ашып берген еді, ал өмір шіркіннің қайсыбір тұстарда тіпті де тәтті бола бермейтіні бар емес пе! Балдай тәтті армандар түгіл, басқа да бүкіл ой-қиялдарын мүлде ұмыттырып, жас жігітті әлгінде нағашысымен болған әңгіме төңірегінде туған тебіреністер баурап әкете барды.


Квентин арынды Шер дариясының жағалауына барып, бой жазып келуді ұйғарды. Жазатайым зынданға яки қақпанға түсіп қалармын деп үрейленбей, мейманхана иесінен дарияға қай жолмен баруға болатындығын алдын ала сұрап біліп алған соң, еңсесін басқан шытырман ойларын сарапқа салып, тиянақты бір тоқтамға келуді көздеп, жолға шықты. Өйткені нағашысымен кездесу күдіктерін тіпті де сейілте алмаған еді.


VI ТАРАУ


СЫҒАНДАР



Қорыққан жоқ,
Торыққан жоқ,
Ажал бұлты төнді деп.
Дар алдында,
Макферсоның,
Басты биге соңғы рет.


Ескі ән



Квентин Дорвардтың алған тәрбиесі, оның мейірімді болып өсуіне, тұла бойында үлкен адамгершілік сезімдердің қалыптасуына ықпал ете қоймайтын еді. Өзімен аталас басқа да туыстары сияқты ол да аңшылықты ардақтап, ал соғысты — бірден-бір парасатты іс деп танып өсті. Бүкіл Дорвардтардың ұрпағы балалық шақтан — бақытсыздыққа мойымауға, өздерінің үрім-бұтағын түгел дерлік қырып салған дұшпан-феодалдарға қарсы күресін, олардан қатал кек алуға тәрбиеленді. Алайда Дорвардтар әулетіндегі ұрпақтан ұрпаққа тараған осынау өшпенділік өздерінің серілік инабат әрі әділдік сезімдерінің әсерінен бәсең тартып тұратын-ды. Сондықтан тіпті өздері әділ іс деп есептейтін кек алуға келгенде де, Дорвардтар белгілі бір дәрежеде адамгершіліктерімен және мейірімділіктерімен ерекшеленетін. Сырқаттанып, көңілі торығып жүрген Квентинге айтқан кәрі монахтың өсиеттері оған дені сау, көңілі шат кезде тигізер әсерінен гөрі әлдеқайда артық боп шығып, адамның өзгелер жөніндегі парызы туралы түсінігін кеңейте түсті. Егер сол заманда өмір сүрген адамдардың надандығын, әскери ерліктерге деген жаппай табынушылықты және Дорвардтың алған тәрбиесін ескерер болсақ, онда адамгершілік парыз туралы оның көзқарасы өз замандастарының көбінен едәуір жоғары тұрғанын аңғарар едік.


Нағашысымен кездесуден ол абыржып, түңілген әсерде қалды. Ал оған таудай үміт артқан еді-ау! Ол кезде, әлбетте, хат жазысып тұру деген атымен болмайтын, бірақ әлдебір ел кезген діндар, жолаушылап жүрген көпес яки мүгедек-жауынгер арқылы Глен-хулакинге Людовик Лесли хақында хабар-ошар жетіп тұратын-ды. Нағашысының қол жеткен табыстары мен таңғажайып ерлігі туралы кішкентай кезінде сан рет сүйсіне тыңдағаны әлі есінде! Хикаяшылар ерлігін мадақтаған осынау қияндағы ер жүрек, даңқты нағашысының жарқын бейнесін балалық қиялмен көз алдына елестетіп, оны білектің күшімен, найзаның ұшымен атағы шығып, корольдердің қызына үйленіп, таққа не болған даңқты рыцарьлардың бірі деп танушы еді. Ал енді, мінеки, ерлігі аңызға айналған нағашысының шын бейнесіне көзі жетіп, оның рыцарьлық қадір-қасиетіне күдіктенуіне тура келіп отыр. Алайда бала күнінен туған-туысқандары мен күллі жасы үлкендерді қатты сыйлап өскен, нағашысына деген бұрыннан қалыптасқан сезімнен әлі арыла қоймаған, мұның бер жағында өз басы әлі жас, тәжірибесіз болуы себепті және айрықша жақсы көрген шешесінің аруағын шексіз сыйлайтындықтан Дорвард шешесінің туған ағасының іс жүзінде кім болып саналатынын, оның сол бір тұстарда Францияда сеңдей соғылысқан, сөйтіп осы елді жайлаған сансыз бақытсыздықтардың бірі болған, өзі сияқты кәсіптес адамдардың көбінен олқы да соқпаған, артық та түсе қоймаған кәдімгі жалдамалы әскер екенін қайдан білсін.


Таңбалы тумысынан қатал болып жаралмаған-ды, бірақ адамның өмірі мен қайғы-қасіретіне немкетті қарауға үйреніп алған-ды. Барып тұрған надан, олжа табуға келгенде мейлінше ашқарақ, көздеген мақсатына жету жолында ар-ұятты аяққа басып жүре беретін ол әңгіме өз құмарлығына келгенде дүниені судай шашатын. Қара басының қамын ғана күйттеу, өзінің мұң-мұқтажы мен мүддесінен басқаны елемеу оны бүкіл жұмыр жер бетіндегі ең қорқау құлқынқұмар етіп шығарды. Заматында-ақ қара басының қамымен орайластырмай, істің өзегіне өзін араластырмай қандай да бір мәселе жайында оның сөз етуі (оқырман, оның бұл қылығын, бәлки, аңғарып та қалған шығар) тіпті мүмкін болмай қалған-ды. Мұның бәріне қоса атқарар міндеттері мен көңілі сүйетін істерінің тым қораштығы там-тұмдап болса да оның ақыл-ой, үміті мен зауық өрісін барынша тарылта түскені соншалықты, бір кезде, балғын жастық шағында, аңсаған даңқ пен ерлікке деген ынта-ықыласы әлсіреп, мүлде сөнуге айналғанын да айтуымыз керек. Қысқасы, Таңбалы бар болғаны қарабайыр, надан, дөрекі, өзімшіл солдат қана еді; өзіне жүктелген ісін орындауға келгенде батыл да өжет, шіркеудің әдет-ғұрыптарына бас июден басқа ештеңемен де жұмысы болмайтынын, онысы кейде ең жақын досы, әрі діни ұстазы — Бонифация әкеймен бірге ішкілік ішіп, көңіл көтеруге ұласатын нағыз тоғышар адам еді. Егер Лесли жетесіз тоғышар адам болмағанда, қызмет бабымен шырқау биікке жоғарылаған болар еді, өйткені қарауындағы шотланд гвардиясының әрбір атқышын жақсы білетін корольдің оның ерлігі мен адалдығына сенімі кәміл еді. Бірақ жаратылысынан бойына біткен белгілі бір дәрежедегі қуақылығы мен пысықтығының нәтижесінде Таңбалы өз ағзамының мінез-құлқын егжей-тегжейіне шейін аңғара қойып, қолтығы астына оп-оңай кіріп ала білгендігіне қарамастан, өресіздігі салдарынан қызмет бабымен жоғарылаудан күдерін үзуге мәжбүр болған. Король Людовик Таңбалыға әмісе айрықша жылы шыраймен әрі жақсы пейілмен қарай келді, бірақ Таңбалы бәрібір бұрынғысынша шотланд гвардиясы атқыштары ортасында жай қатардағы жауынгер дәрежесінде қала берді.


Квентин нағашысының мінез-құлқын әлі де жетік біліп үлгермегеніне қарамастан, күйеу баласының үй іші қырылып қалғаны туралы хабарды қынжылыссыз қабылдағанына қатты қайран болып, ішінен жақтырмай қалған-ды; сондай-ақ өзі қатты кіріптар болып жүргенде қаражат жағынан қарасу жанашыр жақынының тіпті ойына кіріп шықпағанына да таңданбай қалған жоқ. Пьер ағай қайырым жасамағанда бұл Леслиден көмек сұрауға амалсыз мәжбүр болатын еді. Алайда Квентиннің бұл арада нағашысының өзіне қамқорлық білдіре қоймауын, оның сараңдығы деп ұйғаруы, әрине, әділеттілік еместі. Таңбалы осы бір тұста қаражат жағынан тарыға қоймаған еді, сондықтан Квентин ақшасыз болар деген ой оның басына келмеген-ді; әйтпесе шарапатты туыс ретінде, қаза тапқан қарындасы мен күйеу баласының жаны о дүниеде бейішке баруына бағыштап дұға оқытуға қамқорлық жасағаны тәрізді ажал аузынан аман қалған жиеніне де қол ұшын берері хақ еді. Бірақ өзіне ілтипат көрсетілмеуінің төркінінде қандай себептер жатпасын, бұдан Дорвардқа жеңілдік бола қойған жоқ, сондықтан орманшымен егеспей тұрып Бургундия герцогының қол астына барып қызметке орналаспағанына ол сан рет өкініп жүрді. «Менің басыма қандай да бір ауыртпалық түспесін мейлі, — деп ойға шомды Дорвард, — қажет бола қалған жағдайда өзімнің сенімді досым — нағашым бар емес пе деген жұбаныш болар еді. Ал енді онымен дидарласқаннан кейін, осы бір жұбанышымнан да айырылып қалып отырмын; шешемнің туған ағасынан, өзімнің жерлесімнен және дворяннан көрмеген жақсылығымды ешқандай да туыстық қатынасы жоқ, қайдағы бір көпестен көрдім. Осы арада нағашымның бетіне тиген соққыдан түскен жарақат оның бойындағы асыл текті шотландқа тән қасиеттерді қанымен бірге ағызып әкетпеді ме деп ойлауға да болатындай».


Өзіне жұмбақ болып келген әлгі бір Пьер ағай жайында нағашысынан сұрап білудің орайы түсе қоймағанына Дорвард қатты өкінді; өйткені Таңбалы өзіне түрлі сауалдарды бастырмалатып қоя берді, ал Мартин әулиенің үлкен қоңырауы даңғыр қағып әңгімелерін күтпеген жерден бөліп жібергені соншалықты жас жігіт Пьер хақында сөз қозғаудың орайын ешбір келтіре алмаған еді.


«Сырт көзге ол шал дөрекі де қатал, ал тілі мірдің оғындай өткір де ащы көрінеді, бірақ ол мейірбан да жомарт, — деп түйді өз ойын Дорвард. — Қатыгез де қайырымсыз туыстан осы адамның өзі артық маған. «Жат болып кеткен туыстан, қайырымды жаттың өзі артық», дейді шотланд халқының мәтелі. Оны қайтсем де іздеп тауып аламын; мейманхана иесі айтқандай, шынымен-ақ дәулеті шалқыған атақты бай екені рас болса, онда оны тауып алуға қиынға соқпайды. Ең болмағанда ол маған ақылын айтып, жөн сілтер. Ал егер, көпес ретінде оған үнемі шетелдерді шарлауға тура келетін болса, маған соның қол астында қызметке неге орналаспасқа? Король Людовиктің қарауындағы кызметтен гөрі оның қарауында болғанда өзіңді таныта алатын шытырман істерге көбірек кезігуің ғажап емес».


Квентин осынау ойлардың жетегіне берілген шағында, кей кездерде жүрегімізді еркімізден тыс баурап алатын жұмбақ бір үн оған... кім білсін... бәлкім, мұнара тұрғыны, лютня мен шалманың иесі — сұлу бикештің өзі де оларға қосылып, өздерімен бірге қызықты саяхаттарға шығуға тілек білдіріп қалар деген тәтті арманды сыбырлап тұрғандай күй кешті.


Осы бір мезетте Дорвард сәнмен киінген, — сыңайларына қарағанда, сірә, Тур шаһарының ақсүйек тұрғындары болулары керек, — жол бойымен кетіп бара жатқан екі кісіні қуып жетіп, олармен ізеттілікпен сәлемдесті, сонан соң сыпайы түрде Пьер ағайдың үйін қалай тауып баруға болатынын сұрады.


— Қалай дедің? Іздеп келе жатқаның қай үй, достым? — деп қайталап сұрады одан бейтаныс екеудің бірі.


— Пьер ағайдың, сударь, жібекпен сауда-саттық жасайтын, сонау бір тұт бағын отырғызған кісінің үйін іздеп келемін, — деді Дорвард өз сұрағын қайталап.


— Тым ерте пысықсынып кеткен екенсің, достым! — деді оған таяу келе жатқан бейтаныс қатқыл дауыспен.


— Қалжыңың қандай дөрекі еді, — деді бейтаныстың екіншісі одан да қатқыл үнмен. — Турлық синдик қаңғыбас кірмелердің мұндай сөздерін кешірмек емес.


Өзінің шын ықыласты әрі сыпайы сұрағына бұл құрметті кісілердің шамданып қалғандарына қайран болғаны соншалық, Квентин олардың дөрекі жауаптарына тіпті зәредей де ренжіген жоқ. Сөйтіп бұдан мүмкін қадерінше қараларын тезірек үзуге асыққандай, арттарына қайта-қайта бұрылып қарап қойып аяқтарын тездете басып, ұзай түскен бейтаныс екеуге таңдана көз тастап үн-түнсіз тұра берді.


Сәлден кейін Дорвардқа шарап жасаушы бірнеше шаруа қарсы жолықты, енді ол жаңағы сауалын соларға қойды. Шаруалар одан өзіне керегі қай Пьер екендігін: мектеп мұғалімі болып істейтін Пьер ме, әлде шіркеу старостасы ма, яки ұста Пьер ме деп сұрастырумен болды; бұлардан басқа тағы да алты Пьерді атады, бірақ сипаттауларына қарағанда олардың біреуі де Дорвард іздеп жүрген Пьерге ұқсай қоймады. Бұған шаруалар ыза болды: оларға жас жігіт өздерін тәлкек етіп тұрғандай көрінді, сондықтан шаруалар оны боқтап-балағаттап, жұдырық жұмсамақ ойларын байқатты; бірақ, сірә, жолдастары құрметтейтін болулары керек, шаруалардың ішіндегі жас жағынан ересектеуі басқаларына басу айтып, тоқтатып тастады.


— Сөз саптасынан-ақ, әрі өрескел қалпағынан-ақ мұның кім екенін көріп тұрған жоқсыңдар ма? — деді шал. — Бұл қаңғып жүрген диуана, сиқыршы, әлде балгер... сияқты біреу шығар, бұлардың кім екенін қалай білерсің және де бізге қырсығы тиіп жүрмесіне қайсың кепіл бола аласын! Менің осы іспеттес бір алаяқ туралы естігенім бар еді: жүзімдігінен тойғанша жүзім жеуіне рұқсат ету үшін бишара шаруаға бір тиын қара бақыр ақы төлепті. Мұның ақыры немен тәмамдалды десеңдерші: ол бешпентінің бір түймесін де ағытпастан, бір арбаға тиеуге болатындай жүзімді жалмап қойыпты... Құрысын, қарасы өшсін, ол өз жөнімен, біз өз жөнімізбен тарқасайық — осылай еткеніміз абзал болмақ!.. Ал, бауырым, бір пәлеге ұшырағың келмесе, басың аманыңда табаныңды жалтырат, сөйтіп қайдағы бір Пьер ағаңмен басымызды қатырмағын, біз қайдан білеміз, бәлкім, Пьер деп жүргенің сайтан шығар!


Қарсыласуға шамасы келмейтініне көзі жетіп, Дорвард үн-түнсіз өз жөнімен кете беруді мақұл көрді. Әуелгі бетте сиқыршы болар деген күдікті ойдан үрейлері ұшып, бойларын аулақ салып, шегіншектей бастаған шаруалар аулағырақ шыққан соң жүректері орнына түскендей болып, оған бұрыла қарап тұрып балағат жаудыра бастады, аздан кейін тіпті айбат шегіп, тас лақтырып та жатты. Бірақ атқылаған тастары әлдеқайда берірек жерге түсіп, Дорвардқа зақым келтіре алған жоқ. Жолшыбай келе жатып, Квентин әлде қапелімде жын ұрып есімнен танып қалдым ба, әлде Тур шаһарының тұрғындары — бүкіл Франциядағы шектен асқан ақымақ, дөрекі әрі меймандостықтан жұрдай ел ме, деген ойға шома берді. Көп ұзамай өзі куә болған оқиға оның осы соңғы жорамалын растап та берді.


Ағысы қатты, табиғаты әсем Шер дариясының нақ жағалауында дерлік орналасқан дөңнің басында әсем шоғыр боп талшын ағаш жайқала өсіп тұрған. Осынау ағаштардың түбінде бір топ шаруа иіріліп тұр, олар өздерінің қасындағы талшын ағашының бұтақтары арасынан жоғарыдан қараңдап көрінген әлденеге мойындарын соза тесірейе қарап қалған. Жас адам әдетте ойланып жата ма әрі айнадай жалтырап тына қалған көл бетінде — кездейсоқ лақтырған ұсақ тастан шымырлап шыға келетін толқын тәрізді сәл ғана нышаны білінген жаңалықтың өзіне әуесқой келеді емес пе. Квентин жедел басып, дөң басына шыға келгенінде, әлгі аңырыса топталып тұрғандардың назарын аударған сұмдық бір көрініске көзі түсе кетті: ағаштың бұтағына асып қойған бір бейбақ жан тәсілім етер алдында тыпыршып, аласұрып жатыр екен.


— Уа халайық, мойнындағы жіпті қиып жібермей неғып тұрсыңдар? — деп айғай салды жас жігіт. Өзіне тіл тигізген кісімен жағаласа кетуге қалай әзір тұрса, жақын адамына қол ұшын беруге де солай әзір тұрып үйренген-тін.


Шаруалардың ішінен үрейі ұша қатты қорыққандықтан өңі аппақ шүберектей қуарып шыға келген біреуі ағаш қабығына ойылған лала гүлге ұқсас белгіні үнсіз нұсқап көрсетті. Әрине, әділіне көшсек, әншейін керте салған сызықшаның — өзіміздің кәдімгі алым-салық жинаушыларымызға ежелден сыры қанық, жақсы таныс — «жалпақ жебеге» қалай ұқсамайтыны сияқты мына белгі де лала гүлге аты болмаса, заты ұқсай қоймайтындай еді. Мұның бәрінен дәнеңе аңғара қоймай әрі әлгі белгіде шаруасы да болмастан, Дорвард ағаш басына ақ тиінше лып етіп шығып алды да, жалма-жан — тау халқының әрбір өкілінің және әрбір аңшы біткеннің ажырамас серігі — өзінің «қара пышағын» қынынан суырып ала-сала және де төмендегілерге денесін біреуің ұстай беріңдер деп айғайлап, жіпті лезде қиып та жіберді.


Бірақ оның адамға деген жанашырлығы жиылған жұртқа мүлде тосын әсер етті. Квентинге көмектеспек түгіл, шаруалардың оның батыл қимылынан қатты қорқып қалғаны соншалықты, өздерінің осы арадан табылуы кісі өлтіруге қатысқанын көрсететіндей, сөйтіп жауапқа тартылатындай, бәрі тым-тырақай қаша жөнелді. Ешкім демеп ұстай қоймаған дене жерге гүрс етіп құлады, ағаш басынан секіріп түскен Квентин әлгі адамның ақырғы демі үзіліп тынғанына көзі жетіп, қатты налыды. Соған қарамастан, Квентин оның есін жиғызбақ болып жанталасып бақты: бақытсыз бишараның мойнындағы қыл бұрауды шешіп тастады, көйлегінің түймелерін ағытып, бетіне су бүрікті, қысқасы, есінен танған адамға көрсетілетін көмектің бәрін де жасады.


Осы іске бар пейілімен кіріскен оған басқаның бәрі де ұмыт болды. Өзі түсіне қоймаған бір тілде шаң-шұң еткен дауысқа селт етіп, басын көтергенде ғана барып өзін жүріс-тұрыстары оғаш, әйел-еркектері аралас тосын бір адамдардың қаумалап қоршап алғанын бір-ақ білді, тіпті біреуі шап беріп білегінен ұстап алыпты. Нақ сол мезетте көз алдынан жарқ ете түскен пышақ та өзіне кезеліп тұрды.


— Өй, сүдінің құрғыр арамза неме! — деп айқайлады бір еркек шала-шарпы француз тілінде. — Түбіне жеткенің аздай-ақ, енді тонамақпысың! Бірақ өзің келіп қолға түстің, мінеки, енді көзіңе көк шыбын үймелетеміз!


Осы бір сөздер естілгенде тұс-тұстан жарқ-жұрқ еткен пышақтар көрінді, Дорвард жемтікке шүйілген аш бөрілерше өзіне төне түскен, зәр шашып, ашуға булыққан біреулердің ортасында тұрғанын көрді.


Бірақ ол зәредей де сасқан жоқ, сонысы аман қалуына себеп болды.


— Сабыр етіңдер, сабыр! Бостан-босқа шала бүлінбеңдер! — деді ол. — Асылы, мынау жатқан кісі өз адамдарың екені рас болса, онда оны асып қойған қыл арқанды осы қазір ғана өз қолыммен қиып босатып алған жоқпын ба, сондықтан бұның аман қалуына септік жасаған бейкүнә адам — маған шүйліккенше, амалын тауып, оның есін жиюға көмектескендерің әлдеқайда тиімдірек болар.


Айтса да, әйелдер жағы марқұмның сүйегін орталарына алып, әлгі бір мезетте Дорвард қолданған тәсілдерді жасап, оны тірілтіп алудың қамына кіріскен еді. Алайда өздерінің бұл әрекетінен дәнеңе де шықпасына көздері жеткен соң, шығыс елдерінің дәстүрі бойынша, дауыс көтеріп, жоқтау айтып, азап шегіп шаштарын жайып жіберіп, жұла бастады; ал ерлері үстіндегі көйлектерінің парша-паршасын шығарып жыртып, бастарына топырақ сеуіп жатты. Сөйтіп қаза тапқан адамына жоқтау айтып, аза шегумен болған олар Дорвардты жайына қалдырды, өйткені оның күнәсі жоқ екендігіне қиылған арқанды көріп көздері жеткен еді. Дорвардтың, әрине, іштегі шерлері тарқағанша аза тұтып, жылап-сықтаумен болған мына бейбақтарды жайына қалдырып, бұл арадан тайып отырғаны абзал болар еді, бірақ Дорвард бала кезінен қорқу дегенді білмей өскен-ді, оның үстіне әуесқойлығы да өршіп өзіне ырық бермей тұрды.


Осынау бір тосын адамдар, әйелдері де, ерлері де бастарына сол кезде күллі Франция жерінде киетін бас киімдерден мүлде бөлек, қайта Квентиннің бас киіміне ұқсастау үлгідегі тюрбан яки қалпақ киіп алған. Өңдері африкалықтар ұқсап қара майдай жылтырап тұр. Еркектерінің басым көпшілігі қара бұйра сақал қойған. Екеу-үшеуінің — сірә, басшылары болу керек, — бойларына орап алған шымқай қызыл, сарғыш және жасыл түсті шарфтары бар, ал құлақтары мен мойындарына күміс сырғалар мен алқалар таққан; бәрі де жалаң аяқ және киімдері алба-жұлба, әрі сауыс-сауыс кір. Дорвард әлгінде ғана өзіне анталаса кезеген ұзын пышақтың сыртында олардың бойынан басқа қаруды байқай қойған жоқ, жалғыз-ақ жүріс-тұрысы тез, өзгелерінен ерекше қатты қайғырумен болған әрі мұның шаққанда даусы өзгелерден айрықша қаттырақ шыққан бір жас жігіттің қолынан тұрқы қысқа қайқы қылышты көрді, бұл жігіт бұған түсініксіз тілде балдыр-бұлдыр айбат шегіп, осы қылышына қайта-қайта жармаса берген.


Құмырсқаның илеуіндей құжынап, аза тұтқан осынау халайық Дорвардқа бұрын-соңды жолықтырған адамдардан оғаштау көрінгені сондайлық, ел аузынан естіп, романдардан оқып білетін әрбір ізгі рыцарь мен христиан дініндегі әрбір мархабатты тақсырдың барып тұрған қас дұшпаны саналатын «опасыз иттер», қарғыс атқан сарациндер болар деп ойлап қалуға да бейім тұрды. Ол осынау бір қауіпті жандардан аман-есенінде құтылмақ болып ыңғайлана бергенінде, кенеу құлаққа қалың қол атты әскердің дүбірі шалынып, өзі сарациндер деп санаған, қаза тапқан серігін иықтарына салып көтеріп алып кетуге ыңғайланған тобыр француз солдаттарының шабуылына душар болды.


Оқыс басталып кеткен бұл жойқын шабуыл тобырдың астан-кестеңін шығарды: әлгіндегі өксік енді жан ұшыра үрейленген айғай-шуға ұласып кетті. Қас қағымда-ақ өліктің сүйегі өз жайына қалды да, қалың тобыр жан-жаққа шашырай қашты, өздеріне кезелген найзаның ұшынан аттардың бауырына тығылып бас сауғалады.


— Аямаңдар, пұтқа табынғыш ант атқырларды!.. Желкелерін үзіңдер, жарып өлтіріңдер, шауып тастаңдар! Мүрдем кетіріңдер, иттерді! — деген айбарлы үндер шаңқ-шұңқ естіліп жатты.


Бірақ босқындар лезде-ақ көзден ғайып болды, оның үстіне айнала жайқала өскен балғын ағаштардың, қалың жынысты бұталардың ішімен шапқылау атты әскерлерге оңайға түскен жоқ, сондықтан олар небәрі екі қашқынды ғана сұлатып, қолға түсіріп тынды. Тұтқынға алынғанның бірі қайқы қылышы бар жас жігіт болып шықты: ол қолға түсіп қалғанша ерлерше арпалысты. Соңғы кездері өзін қырсық шыр айналдырумен болған Квентин де тұтқындалды, жан дәрмен қарсылық білдіргеніне қарамай, аяқ-қолын лезде байлап тастады, ал солдаттардың ептілік пен шапшаңдық көрсеткені сондай, олардың бұл секілді іске әбден машықтанып алғаны ап-айқын көрініп тұрды.


Тікелей соның араласуымен босанып шығуға үміт артып, Квентин отряд бастығына мазасыздана қарады, сөйтіп, яки қуанарын, яки ренжірін білмей, оның Пьер ағайдың қасынан көрген қабағы түксиген әрі мылқау кісідей үндемес серігі екенін жазбай танып тұрды. Әрине, мына босқындарға қандай айып тақсын-тақпасын мейлі, таңертеңгі мезеттегі бұл оқиғадан, Дорвардтың оларға зәредей де қатысы жоқ кісі екендігін оның білмеуі тіпті мүмкін емес-ті, алайда осынау зұлым адамның оған келгенде әділ қазы әрі әділ куә боларына көз жеткізу қиын еді, сондықтан да тәуекел етіп, одан жәрдем беруін өтінген күнде, өзінің мүшкіл халінің оңға баса қоярына Дорвардтың сенімі болмады.


Оның үстіне ойланып-толғанатындай уақыт та болмай қалды.


— Уа, Птит-Андре мен Труазешель, — деді қабағынан қар жауғандай қаһарлы отряд бастығы, өзінің қол астындағы екі нөкеріне қарап, — мына бір ағаштар істеріңе лайықты екен. Қарғыс атқыр тайпаластарының біреуін жазаға тартқан әділетті король сотының үкіміне қарсылық білдірудің аяғы немен тынатындығын мына дінсіздерге, сиқыршыларға, қарақшыларға көрсетіңдер! Аттарыңнан түсіңдер, жігіттер, сөйтіңдер де тездетіп іске кірісіңдер.


Сол-ақ екен, Труазешель мен Птит-Андре апыл-ғұпыл іске кірісіп те кетті, сөйтіп Квентин бұл екеуінің де ерлерінің қасын мұқияттап орап тастаған буда-буда арқанды байқап қалды. Екі жендет те арқанды қолдары қолдарына жұқпастан тарқатып жатты, әр арқанның ұшында мойынға салатын ілгек жасалған. Әп-сәтте олар үш ілмекті әзір етіп? үлгерген мезетте, Дорвард денесі ұйып тұрғандай күй кешті, сөйтіп әлгі үш ілгектің біреуі өзіне арналғанын іштей сезіп тұрды. Осы бір сәтте ғана барып, ол отряд бастығына қарап, ышқына налып тіл қатты. Әуелі өздерінің бүгін таңертеңгілікте қалай жолыққандарын, достас-одақтас бұл елде ерікті шотландқа берілген праволар туралы оның есіне салып, сонан соң өзінің мына адамдарға ешқандай да қатысы жоқтығын былай қойғанда, тіпті бұларға қандай айып тағылып отырғаны жөнінде де мүлде бейхабар екендігін дәлелдеумен болды.


Бірақ өзі жүгінген адам оған көз қиығымен сыздана бір қарап өтті де, сөзін құлағына да ілгісі келмей, әлде әуесқойлықтары ұстап, әлде тұтқынға алынғандарға қарсы куәлік етуге тілек білдіріп әдейі жиналғаны белгісіз бір топ шаруаға қарай бұрылып, мына жас жігіт аналардың сыбайласы ма, жоқ па деген сұрақ қойды.


— Сыбайлас болғанда қандай, сіз, мырза, бостан-босқа назаланып тұрған жоқсыз. Жоғары мәртебелі тақсырымыздың әмірімен дарға асылған анау алаяқтың мойнындағы арқанды қиып жіберіп, босатып алған кісі нақ осы... Сіз, мырза, оны жазаға тартпақ болып, әбден дұрыс шешімге келіп тұрсыз! — деді шаруалардың бірі аптыға сөйлеп.


— Бұлардың қарақшылар тобы біздің ферманы тонауға келген жолы мен мына жігітті көргендігім жөнінде құдайдың атымен және Турлық Мартин әулиенің атымен ант етуге бармын, — деп қостай кетті екінші біреуі.


— Әке, сіз жаңсақ айтып тұрсыз! — деді жақынырақ тұрған бір бала. — Ол кәпір қара күйедей, қап-қара-тұғын, ал мынаның өңі аппақ қой; оның шашы бұйралығы болмаса тырбиған қысқа-тұғын, ал мынаның бұйраланған шашын қараңызшы, ақ сары әрі жалбыраған ұзын.


— Пәлі, балам-ай, сол да сөз болып па!  —деп шаруа райынан қайтпады. — Саған салсақ, оның үстіндегі күртесі жасыл сияқты еді, ал мынаның күртесі сұрғылт түсті деуден де тайынар емессің ғой өзің. Олар дегенің өң-түстерін, үстіндегі көйлектері тәрізді оп-оңай құбылтып сала беретіндігі шарапатты прево мырзамызға баяғыдан мәлім емес пе. Атама, атама, мынау нақ соның өзі!


— Сендер өз көздеріңмен көргендеріңдей, корольдің жарлығына қарсы шығып, өлім жазасына кесілген опасызды құтқарып алуға әрекет жасағанының өзі-ақ маған жетіп жатыр, — деді отряд бастығы. — Уа, Труазешель, әй, Птит-Андре, тездетіп іске кірісіңдер!


— Менің сөзіме құлағыңызды сала көргейсіз, бастық мырза! — деп жас жігіт жан ұшыра жар салды. — Бейкүнә адамды өлім жазасына кесуге жол бермегейсіз! Өз отандастарым мұны кешірмек емес, олар менің өлімім үшін осы дүниеде сізден кек алмай тынбайды, ал о дүниеге барғаныңызда бейкүнә адамның қанын төккеніңіз үшін тікелей құдайдың өз алдында жауапқа тартылатын боласыз!


— Өз қылығым үшін бұ дүниеде де, о дүниеде де жауап беруге әзірмін, — деп ызғарлы пішінмен жауап қатты прево, сөйтті де сол қолын сермеп қалып жендеттеріне белгі берді; сірә, ертеңгісін Дорвардтың соққысынан майып болса керек, таңып мойнына асып алған оң қолын кектене әрі насаттана күлімсіреп, сол қолының сұқ саусағымен нұқып қойды.


— Жауыз! Бәсе, маған өшігіп тұр екенсің ғой, сен нақұрыс, — деп салды Дорвард ызаланып; осынау қаталдықтың түпкі себебі өзіне өшіккендігінде жатқанын, ендігі жерде рақымшылық күтудің орны жоқ екендігін ұқты ол.


— Бишараның қорыққанынан есі шығып, сандырақтап тұрғанын қарашы, — деді отряд бастығы. — Труазешель, о дүниеге аттандырар алдында оған өсиет айтшы: діндар жоқ кезде, сен бұл міндетті жақсы атқарушы едің ғой. Арыздасып, қоштасып қалуына бір минут ерік бер оған, бірақ бір минут өтісімен сазайын тартқыз өзінің, естіп тұрсың ба? Мен төңіректі шолуға тағы да аттануым керек. Жігіттер, кәне, ілесіңдер соңымнан!


Ұлы прево өз отрядын бастап шаба жөнелді, ал жендеттердің қасына көмекке екі-үш солдатты ғана қалдырып кетті. Бақытсыздыққа душар болған жас өспірім аттанып бара жатқандардың соңынан телміре қарап тұрды, ат тұяқтарының дүбірі бірте-бірте ұзай түсіп, біржолата басылған шақта, оның кеудесіндегі ең соңғы үміт оты да сөне берді. Үрей құшағында тұрып жан-жағына көз жүгірткен ол осынау сұмдыққа қарамастан өзімен мұңдас серіктерінің міз бақпаған қайсарлығын көріп қайран болды. Әуелгіде үрейге беріліп, жендеттердің шеңгелінен босанып шықпаққа жанталасып баққандарымен, арқанмен таңып тастаған соң өлімнен қашып құтылмастарына көздері жетіп өз өлімдерін шімірікпей күтіп тұрған болатын. Ажал алдында тұрғандықтан ба екен, тотыққан жүздері сәл ғана бозара түсіпті, бірақ бет-әлпеттерінен үрейдің нышаны да аңғарыла қойған жоқ, көз жанарларында тәкаппар сезім оты лапылдайды. Олар тұтқыннан босанып шығу жолында өздерінің бүкіл айлакерлік амал-тәсілдерін тауысып болған соң мыңқ етпестен өлімге бастарын қия беретін қолға түскен түлкілерше тыныш ұстады өздерін, ал әдетте аңшылардың қас жауы аю да, қасқыр да бұлай ете алмайды.


Олар тіпті жендеттер ісіне кірісіп кеткен кезде де селт еткен жоқ, әділін айту керек, жендеттер өз бастығы берген әмірден де әлдеқайда жедеқабыл, ширақ қимылдап бақты; мұның сырын олардың жексұрын міндеттерін орындауға ләззат алып, рақаттана кірісетін әдеттерінен іздеу керек шығар.


Осы арада осынау бір жандардың кескін-кейіптерін суреттеп беру мақсатымен сәл де болса аялдай тұрмақпыз, өйткені қандай да зұлымдық пен жауыздық билік еткен кезде жендеттің жеке басы әмісе зор құрметке не болмақ.


Заң-жарлықты жүзеге асырушы осынау екі жендет өздерінің айла-тәсілдері, сондай-ақ, сыртқы пайымдары жағынан да бір біріне кереғар, қайшы жандар еді. Людовик олардың біреуін Демокрит, екіншісін Гераклит деп атап кетсе, ал өздерінің тікелей басшысы, ұлы прево біреуіне —«Жан-зарлауық», екіншісіне — «Жан-ызақор» деген айдар тағып, ат қойған еді.


Труазешель ұзын бойлы әрі қаншырдай қатқан, арық кісі еді; бәлсініп, өзін әлдеқалай маңғаз ұстап, паңдана қалуға жаны құмар-ды. Құдайға құлшылық етіп, сиынулары үшін уысына түсіп қалған қорғансыз бишараларға ұсынып әдеттенген таспиығын ешқашан мойнынан тастап көрген емес. Бұл тіршіліктің мағынасыздығы хақында латын тілінде жаттап алған екі-үш дұғасы әмәндә әзір-түғын, сондықтан да егер осы екі кәсіпті сабақтастыра жүргізу әбестік саналмаса, онда бұл өзінің жендеттік міндетін абақтыдағы діндардың міндетімен ұштастыра алар еді. Птит-Андре, бұған керісінше, бәкене, тығыншықтай семіз, өзіне жүктелген міндеттерін бүкіл әлемдегі ең бір көңіл ашар істей көріп орындауға дағдыланған, ақ жарқын да пысық кісі еді. Ол өзі тырнағына іліккен құрбандарына айрықша, ыстық ықылас білдіріп тұрған кісідей көрінуші еді де, олармен барынша жылы шыраймен сыпайы сөйлесуді әдетіне айналдырған-ды. Птит-Андре өз құрбандарын олардың жынысы мен жасына орай бірде «қадірлі достым», бірде «көгершінім», бірде «көне көз серігім», бірде «әкей» деп атаушы еді. Труазешель әдетте өлім жазасына кесілген бақытсыз бишараларды тағдырдың жазмышына налымай мойынсынуға, яғни өз өліміне философиялық һәм діни тұрғыдан қарауға баулыса, Птит-Андре өз құрбандарының рақаты мол о дүниеге қиналмай аттанулары үшін әрқашан да күлкілі әзілдермен көңілдендіруге тырысып бағатын-ды, сөйтіп олардың санасына бұл дүниедегі тіршілік — мағынасыз, мәнсіз һәм түкке де арзымайтын өмір дегенді ұқтырмақ болатын.


Неліктен бұлай екенін және мұнда қандай сыр барын ұғындыра алмаймын, бірақ әйтеуір осынау екі сабазды мұндай кәсіппен айналысатын адамдарда мейлінше сирек кездесетін талап-дарынының сан қырлы болып келуіне қарамастан, жұрттың бәрі өлердей жек керетін. Бұрын-соңды жан алғыштарға жұрт мұншалықты жиіркенішпен қарап көрген жоқ шығар; оларды білетіндердің бәрі де бұл екеуінің: асқақ та паң Труазешельдің яки жылпос та мылжың Птит-Андренің қайсысы жексұрынырақ әрі жауызырақ екенін айыра алмай-ақ қойған еді. Бұл жағынан алғанда екеуі де өз мырзалары әйгілі прево Дәруіш-Тристанды һәм оның мырзасы XI Людовикті есепке қоспағанда, күллі Франциядағы барлық басқа жендеттердің ішінде алдарына жан салмағандарында күмән жоқ.


Осынау қасіретті мезетте Квентин Дорвардтың бұл тақілеттес ойларға берілуіне мұрсаты келмегенін сөз етіп жатудың өзі артық. Өмір мен өлім, уақыт пен мәңгілік — оның көз алдынан кетпей қойған ой тізбектері, міне, осылар еді; ол біресе пендешілікке салынып, сұмдық тажалды ойлап, қалтырап кетсе, біресе осы осалдығына ашынып, қайраттана түседі. Ол тағы бірде бабалары сиынған құдайға іштей табынды, осы сәтте өзінен басқа бүкіл туыстары жерленген жартылай қирап қалған ежелгі шағын шіркеу көз алдына елестеді. «Қарғыс атқыр, ата жауларымыз қанша дегенмен туыстарымның туған жерлерінде жерленуіне мұрсат берді; мен, мінеки, бағзы бір талақ етілген жандай, жат елде қарға-құзғынға жем болмақшымын!» Оның көзінен еріксіз жас парлап кетті. Труазешель иығынан жайлап қана түртіп қалды да, оның тағдыр жазмышына қарсылық етпегенін насаттана құптады. Бұдан соң даусын мақамдап: «Құдай үшін қи бәрін, кәміл болар иманың!» — деп дұға оқыған болды, азалы адамның кеудесінен ұшып шыққан жан иманды, деп пысықтай түсті.


Птит-Андре Квентиннің екінші иығына жабыса беріп:


— Берік бол, балам! Маңдайыңа би билеу жазылған екен — қолдан келер басқа шара жоқ, жақсырақ билеуің керек. Айтпақшы, скрипканың құлағы да бұралып, бабында тұр, — деді. Сосын әзілін одан бетер әрлендіре түспек оймен қолындағы арқанды бұлғап-бұлғап қойды.


Жас жігіт көздері қарауытып, біресе жендеттің біреуіне, біресе екіншісіне телмірді. Айтқан сөздері Квентнннің құлағына жетпей жатқанын аңғарған екі сабаз еңсесі түспеуі керегін, өйткені қас қағымда саудасы бітпегін айтып, оны асатын ағаштың түбіне қарай итермелей берді.


Осынау бір қасіретті мезетте бишара жігіт тағы да айналасына сасқалақтай көз тігіп:


— Қапелімде осы маңнан бір қайырымды христиан табыла қалса, Леслиге, шотланд гвардиясының атқышына жиені қаскүнемдердің қолынан қаза тапқанын айта барсын! — деді.


Бұл сөздер дер кезінде айтылған еді, өйткені осы бір шақта, дарға асылғандарды көрмек болып, осы жерге басқаларға ілесе шотланд гвардиясының бір атқышы да келіп тұрған еді.


— Уа, естіп тұрсыңдар ма, — деп жар салды ол жендеттерге қарап. — Мынау жас өспірім шынымен-ақ шотланд болып шықса, оны мен дарға асқызып қоймаймын.


— Құдай сақтасын, рыцарь мырза. Бірақ біз өзімізге берілген жарлықты екі ете алмаймыз, — деп жауап қатты Труазешель, сөйтті де Дорвардты қолынан ұстап, сүйрелей жөнелді.


— Тезірек жетсін жаннатқа, алды-артына қаратпа, — деп қостай кетті Птит-Андре. Сөйтті де өзі Квентиннің екінші қолына жабысты.


Бірақ өзін арқаландырып жіберген әлгі сөзден қуат алғандай бар күшін сала жұлқынып қалған Квентин король жарлығын орындаушылардың уысынан босанып шығып, лезде шотланд атқышының қасына келіп тұра қалды.


— Құтқара гөр мені, жерлесім! — деді ол шотланд тілінде ашына сөйлеп, таңулы қолын соған қарай созып. — Шотландияның һәм Андрей әулиенің атын атап, өзіне бас ұрамын. Маған араша түскін! Менің ешқандай да айыбым жоқ. О дүниеде жаның жаннат тапсын десең, маған қол ұшын бер!


— Менің өлігімді аттап өтпей, сені қолдарына түсіре алмасына Андрей әулиенің атымен ант етемін! — деді атқыш, семсерін қынынан суырып алып.


— Қолымды байлаған арқанды қи жерлес, — деді Дорвард даусы саңқ етіп, — өзім де оларға өліспей, берісе қоймаспын!


Анау семсерін бір сермеп қалуы-ақ мұң екен — тұтқын лезде босанып шыға келді. Бастықтары жендеттерге көмекке қалдырып кеткен бір солдатқа оқыстан тарпа бас салып, қолындағы айбалтасын жұлып алған Квентин саңқ етіп:


— Батыр болсаңдар, кәне, шығыңдар бері !— деді.


Жендеттер бір-бірімен сыбырласып жатты.


— Тездетіп прево мырзаға жеткін, — деді Труазешель, — ал мен оларды осы жерден аттатпауға тырысып бағайын... Ей, күзетшілер қаруларыңды сайлаңдар!


Птит-Андре атына қонды да, шаба жөнелді, ал күзетшілер Труазешельдің жарлығын орындауға асыққандары соншалықты, қарбалас үстінде, әлгі екі тұтқыннан да айырылып қалысты. Бәлкім, оларды ұстап тұруға солдаттардың құлқы соға қоймаған да болулары керек, өйткені құрбандарын қанға бөктіруден әбден ығыр болып біткен-ді: қайсыбірде тіпті жабайы, жыртқыш аңдардың да жемтіктерін өлтіруден жалығатын кездері болып тұрады. Бірақ олар өміріне қауіп төнген Труазешельге көмекке келуге асығып жүріп, тұтқындардан айырылып қалдық десіп ақталумен болды. Өйткені шотланд атқыштары мен отряд бастығының күзетшілері арасында баяғыдан бері-ақ, ашық жанжалдар мен қақтығысуларға жиі әкеліп соға беретін өшпенділік бар-ды.


— Көңіліңіз қош көрсе, мына астамсынған шотландтарды тас-талқан етуге жетерлік күш бар бізде, — деді солдаттардың бірі Труазешельге.


Бірақ алды-артын бағып үйренген жендет әлгі солдатты ыммен тоқтатып тастады да, шотланд атқышына қарап, сыпайы түрде:


— Корольдің өзі тікелей жүктеген жарлықты орындауда оның ішкі ісіне араласып әрі корольдің әділ сот үкімін жоққа шығара отырып, отряд бастығы мырзаның намысына тиетініңізді мырза, сіз, білесіз бе? Қарамағыма қылмыскер заңның күшімен беріліп отырған маған жасаған қиянатыңызды сөз етіп те тұрған жоқпын. Нақ осылай сіз мына жас жігіттің өзіне де пәлендей үлкен жақсылық істей қойған жоқсыз, өйткені өз өмірінде, сірә, оған алдағы уақытта елу мәрте дарға асылуына тура келсе, сіздің ойланбастан әрекет жасап араласуыңызға дейінгі мезетте оны өлімге нақ қазіргідей мінсіз әзірлеуге енді ешқашан сәті түспеуі ықтимал.


— Егер, отандасым сіздің осы пікіріңізді қостайтын болса, онда бір сөзге де келместен, оны қарамағыңызға тапсыруға өз басым әзірмін, — деп жауап қатты атқыш жымия күліп.


— Атай көрмеңіз, құдай ақы, оның сөзін құлағыңызға ілмеңіз! — деді Квентин абыржып. — Одан да семсеріңізбен басымды кесіп тастаңыз! Мына жексұрынның қолынан өлгенше, сіздің қолыңыздан қаза табуға дайынмын.


— Естідіңіз бе, оның қалай тіл тигізіп тұрғанын? — деді жарлықты орындаушы. — Пай-пай-пай десеңізші, адамның табиғаты қалай аумалы-төкпелі еді бұл! Не бары осыдан бір минуттай уақыт бұрын ғана оның жаны қыл үстінде тұр еді, ал енді, қараңызшы, мінеки, тіпті өкімет билігін де мойындағысы жоқ!


— Бұл жасөспірімнің не айыбы бар еді сонша, күпті қыла бермей соныңызды айтсаңызшы? — деді атқыш.


— Ол заңды аяққа басудан да тайынбады...— деп бастады сөзін салтанатпен Труазешель, — әдейі өз қолыммен лала гүлдің суретін ойып, таңбалап қойғаныма да қарамастан, сонау ағашқа асып қойған қылмыскердің мойнындағы арқанды қиып жіберіп, оны босатып алудан да тайынған жоқ!


— Мына сөз шын ба, жігітім? — деп тіксіне қарады атқыш Дорвардқа. — Бұл қылмысқа сенің батылың қалай барған?


— Менің тағдырым енді, не істеймін десеңіз де, өз қолыңызда, — деді Дорвард именбей сөйлеп, — сондықтан құдай алдында тұрғанымдай, өзіңізге шын сырымды айтайын. Бұтаққа асып қойылған, жаны қатты қиналып аласұрумен болған адамды көзім шалысымен, бишараны аяп кетіп мойнындағы арқанды дереу қиып жібергенім рас еді! Қысыл-таяң сол бір сәтте лала гүліне де, левкойға да көңіл бөліп жатпадым, сондай-ақ француз королін де, әулиелердің әулиесі папаны да зәбірлей қояйын деген ойым болған жоқ.


— Өлген адамның сүйегіне тиісіп қандай жын соқты сонша?! — деді атқыш. — Мына ғибратты рыцарь прево аяғы тиген жерінде, өзі жүріп өткен жолында адамдарды асып кете барады: дарға асылғандар бұл арада жүзімдіктегі шоқ-жемістей, әр ағаштың басынан ұшырасады, сондықтан соңынан ілесе жүріп оның өсірген өнімдерін жинап алуға бел бусаң, онда басыңа мәңгі таусылмас жұмыс тілеп алар едің. Жә, мақұл ендеше, мен қайткенде де шама-шарқым жеткенше, саған қол ұшын беруге тырысып бағайын... Жарлықты орындаушы мырза, бері қараңызшы, жас өспірімнің бұл әрекетті әдейі істемегенін өзіңіз де көріп тұрған жоқсыз ба. Мұндай бұғанасы қата қоймаған балаға, оның үстіне шетелдік азаматқа кеңшілік жасаған мақұл. Сіздің еліңізде отряд бастығы жүзеге асырып әдеттенген — адамды қас-қағымның ішінде жазалау дегенді жас өспірім өз елінде естіп-көрген емес.


— Бұл сөзіңізден еліңізде бұндай қатал жазаны қолданбайды екен деп ұғуға болмайды, — деді осы бір сәтте қайта оралып келіп үлгерген Птит-Андре. — Труазешель шегінуші болмағын... Қазір осы араға прево мырзаның өзі де келіп қалуға тиіс, өстіп біз өзі бастаған істі аяқтамай тастауға оның көнерін яки көнбесін көре жатармыз әлі.


— Келсе, тіптен жақсы, — деп жауап қатты атқыш. — Әнеки, менің де бірер серіктерім төбе көрсете бастады.


Шынында да, Дәруіш Тристан отрядын ертіп жақын маңдағы төбенің басынан енді көріне бергенінде, екінші бір тұстан сол төбеге Таңбалы Людовиктің өзі бастаған бес шотланд атқышы желе шоқытып жақындап келе жатты.


Лесли бұл жолы жиеніне осының алдында ғана Дорвард одан көңілі қалғандай сүлесоқ қарай қойған жоқ. Анталай қоршап алған солдаттардың ортасында тұрған серігі мен жиеніне көзі түсіп кетісімен-ақ, төңіректі жаңғырта жар салды:


— Рақмет, саған Каннингем!.. Жігіттер, жолдастар, аянып қалмаңдар! Анау жасөспірім — шотланд дворяны, әрі маған жиен болып келеді... Линдсей, Гутри, Тайри, семсерлеріңді суырыңдар қындарынан, алға тартыңдар!


Екі жақтың арасында кескілескен ұрыс басталып кетуі ғажап емес еді және де, атқыштар құрамы едәуір шағын болғанына қарамастан, қай жақтың басым түсері беймәлім еді, өйткені шотландтар жақсы қаруланып шыққан-ды. Бірақ осы бір тұста ұлы прево — айқастың немен тынарына күдіктенді ме, әлде корольді ашуландырып алармын деп қорықты ма — солдаттарына орындарыңнан тапжылмаңдар дегендей ишарат білдірді де, шағын отрядының алдында тұрған Таңбалыға қарап, король гвардиясының атқышы бола тұрып, король шығарған үкімді орындауға неге бұлай бөгет жасауға ұйғарғанын сұрады.


— Сіздің таңып отырған айыбыңыз — бастан-аяқ жала, бұған мен Мартин әулиенің атымен ант ете аламын! — деп зіркіл қақты Лесли зығырданы қайнап. — Әлде қылмыскерді дарға асу мен менің жиенімді өлтірудің арасында қандай да бір ортақ сипат бар ма?


— Басқа кез келген адам сияқты жиеніңіздің де қылмыскер болмасына ешкім кепілдік бере алмайды, — деп жауап қатты прево, — және әрбір шетелдік азаматты Францияда француздық заң жолымен соттайды.


— Болса болар, бірақ мына біздерге, шотланд атқыштарына артықша праволар берілмеп пе еді, — деп дау айтты Таңбалы.— Рас емес пе, жолдастар?


— Рас, рас! — деген дауыстар естіліп жатты. — Бізге артық праволар берілген! Людовик король жасасын! Қаһарман Лесли жасасын! Шотланд гвардиясы жасасын! Біздің артық праволарымызға қол сұғушыларға өлім келсін!


— Қызбаланбаңдар, мырзалар, — деді прево. — Маған берілген өкілдік туралы да ұмытпаңыздар!


— Бізді үйрететін сіз емессіз! — деп саңқ етті Каннингем, — Үйрету керек болса, бұған өз бастығымыз бар, ал бізді корольдің өзі ғана және ұлы коннетабль жоқ кезде капитанымыз ғана айыптай алады.


— Ал бізді Сэнди Уилсон қарт — шотланд атқыштарының өз жендеті ғана дарға аса алады, — деп қостады Линдсей. — Сондықтан оның құқын басқа біреу пайдаланып кетсе — бұл дарға асылатын қылмыскердің мойнына бұрын-соңды арқан салатын жендеттердің ішіндегі ең адалы Сэндиді қорлау болып табылар еді.


— Басқаларды қайдам, қапелімде дарға асылуға тиісті болсам, мойныма арқанды одан бөтен бір адамға салдырмас едім, — деп тұжырды сөзін Лесли.


— Япыр-ау, сендер сөзге құлақ салсаңдаршы өздерің! Мына балғын азамат атқыштар құрамына қосылмаған адам, сондықтан өздерің айтып тұрған артықшылықтарды пайдалануға оның хұқы жоқ, — деді прево.


— Өзіміз сөз етіп жатқан артықшылық атаулыны жұрттың бәрі де мойындауға тиісті! — деп жар салды Каннингем.


— Біз бұл жөніне келгенде ешқандай да талас пікірге жол бермейміз! — деп айғайға басты атқыштар бір кісідей.


— Сіздер осы естеріңізден адасып тұрған боларсыздар, сірә, — деді Дәруіш Тристан. — Өздеріңізге берілген артықшылықтар жайында дауласып тұрған ешкім де жоқ. Бірақ мына бозбаланың атқыштарға түк те қатысы жоқ қой...


— Ол менің жиенім! — деді Таңбалы мактан еткен раймен.


— Жиеніңіз болса болар, бірақ гвардия атқышы емес екені рас қой! — деп кесіп тастады оның сөзін Тристан.


Атқыштар ыңғайсызданып, бір-біріне қарасты.


— Беріспегін, жолдас — деп сыбырлады, Каннингем Таңбалының құлағына. — Ол біздің отрядқа шақыртылып отыр, дегін.


— Мартин әулиенің атымен ант етейін, бұл табылған ақыл болды! Саған рақмет, жерлесім, — деп жауап қатты Лесли де сыбырлай сөйлеп, сөйтті де ол жиенін өз тобына бүгін ғана жаздырып қойғанын айтып даусын қатайта сөйлеп ант етті.


Осынау мәлімдеме істің түбірінен өзгеруіне себепші болды.


— Мақұл солай-ақ болсын, мырзалар, — деді Людовиктің гвардиясындағы сәл наразылықтың өзіне де қатты алаң болатындығын жақсы білетін Дәруіш Тристан. — Өздеріңізге берілген артықшылықтарды жақсы білеміз деп тұрсыздар ғой, сондықтан мен король гвардиясымен қисынсыз тәжікелесуге жол бермеу керек деп ұғамын, менің парызымның өзі де осы. Ал, бірақ, болған оқиға туралы мен аса мәртебелі тақсырға мағлұм етемін. Осындай кеңшілік жасау арқылы парызымды орындамай, сіздерге мейірімділік көрсетіп тұрғанымды ескертуіме рұқсат етіңіздер.


Осыны айта салысымен прево бөгелместен отрядын ертіп шаба жөнелді, ал атқыштар болса, енді қандай амал жасау керек болатындығын шұғыл түрде ақылдасып алу үшін орындарынан қозғалған жоқ.


— Ең алдымен болған оқиға жайында бастығымыз — лорд Кроуфордқа баяндап беруіміз және жас өспірімді тездетіп отряд тізіміне жазып қоюымыз керек.


— Бірақ сөзіме құлақ салыңыздаршы, мырзалар, менің ардақты достарым, қорғаушыларым, — деді Квентин жүрексіне тіл қатып, — король гвардиясы қатарына жазыларымды яки одан бас тартарымды мен әлі шешкен жоқпын ғой.


— Олай болса, бауырым, мейлің, дарға асылуға риза екендігіңді яки одан құтылғың келетіндігін біржолата шешетін болғын, — деді нағашысы ашуға булығып, — өйткені саған күн ілгері ескертейін: жиенім бола тұрсаң да, сені дарға асудан құтқарудың басқа амалын мүлде көре алмай тұрмын!


Ақиқат дәлелге қарсылық білдірудің реті қалмаған-ды, сондықтан Квентин ұсынысты амалсыз қабылдауға мәжбүр болды, ал бұдан басқа жағдайда оның бұған көне қоюы екіталай-тұғын. Бірақ мойнына салынған, дарға асатын арқаннан әлгінде ғана құтылып шықты емес пе, ал өйтпегенде өзі душар болғалы тұрған жағдайдан әлдеқайда қасіретті күйге мойын ұсынбасқа лажы қалмап еді ғой.


— Ол табанда бізге ілесіп казармаға жетуі керек, — деді Каннингем, — өйткені Тристанның жағалай тіміскілеумен айналысқан итаршыларының шеңгелінен құтылудың бірден-бір жолы әзірге осы ғана.


— Нағашы, өзім түскен мейманханама барып, ең құрыса бүгінше сонда түней алмас па екенмін? — деді жас өспірім, әскер қатарына жаңадан алынған әрбір жігіттің ең болмағанда соңғы түнді өз қалауынша бостандық жағдайда өткізуге тырысып бағатын әдетіне басып.


— Неге болмасын, жиен, — деп жауап қатты Людовик Лесли мысқылдай күліп. — Қапелімде малтуына қолайлырақ болу үшін аузын тіккен қапқа салып ағызып жіберген денеңді ордың ішінен, көлден яки Луара өзенінің бір сағасынан іздеп тауып алсын десең, өйтуіңе әбден болады. Ал бұл іс осымен тәмамдалар сыңайы бар, сірә... Әлгінде біздің қасымыздан аттанып бара жатқанда, превоның күлімсіреуі тегін болмас, түге, — деді ол сөзін сабақтай түсіп, Каннингемге қарап. — Мұның өзі жақсы ырым емес — оның ойына түйген бір жұмбақ сыры бар.


— Қараң қалсын! — деді Каннингем. — Оның құрған торына түсе қоятындай, ұсақ-түйек құс біз емеспіз. Алайда өзіңе әлгі сайтан Оливьемен бүгіннен қалмай сөйлесіп қой деген ақыл айтар едім, қалай десек те ол бізге әрқашан да дос пейіл кісі ғой. Айтқандайын, преводан гөрі корольге ол бұрынырақ жолығады емес пе, өйткені ертең корольдің сақал-мұртын қыратын күні оның.


— Солайы солай ғой, — деді Таңбалы,— бірақ Оливьеге құр қол бара алмайсың, ал қырсық қылғанда нақ қазір менің жерге қарап қалған жайым бар.


— Бәріміз де сөйтіп қалдық қой, — деді Каннингем. — Бірақ Оливье біздің өзін риза ететінімізге бір жолға қалай иланбас екен? Жалақымыз қолымызға тиген күні бәріміз ақша жинап алып барамыз деп уағда етейік. Сіз ол жағынан шүбәланбауыңызға болады, қапелімде Оливье бұған ден қойып, көніп жатса, онда біздің жалақымызды ол көп күте қоймас.


— Ал, ендігі бағытымыз қамал-сарай болсын! — деді Таңбалы. — Жол-жөнекей жиенім мойнына превоның арқаны қалай түсіп қалғанын асықпай айтып берсін, өйткені Кроуфорд пен Оливьеге не дейтінімізді анықтап, біліп алайық.


VII ТАРАУ


КОРОЛЬ ГВАРДИЯСЫНЫҢ АТҚЫШЫ



Сот
Уставты оқы. Бер осыған антыңды,
Қолыңды қой, шығар сөйтіп даңқыңды
Саған сыйлық тартылады бұл үшін,
Ерлігіңе әрі батыл, әрі адал,
Алты пенс, қару-жарақ, тамақ ал.


«Әскер қатарына адам тартатын офицер»



Малайлардың біреуіне жаяу жүруге әмір етілді де, енді соның атына мінген Квентин Дорвард бүгін таңертең өзін ерекше қатты түңілдірген, сондықтан өз еркіне салса маңайынан да жүргісі жоқ сұрықсыз бекіністің түпкілікті тұрғыны болуға амалсыз мойын ұсынып, жауынгер отандастарына ілесе Плесси қамал-сарайына қарай cap желіспен кете барды.


Жол-жөнекей Квентин нағашысының өзіне қойған сауалдарына орай өзін сұмдық ауыр тажалға душар ете жаздаған, таңертеңгісін басынан кешкен оқиғалар туралы егжей-тегжейіне шейін тәптіштеп айтып берді, кісі күлерлік дәнеңе жоқтай көріне тұрса да, мұның әңгімесін отандастары жапа-тармағай қарқылдай күлумен тыңдасты.


— Қалай болғанмен де бұл істің аяғы насырға шабатын түрі бар, — деп қалды нағашысы. — Япырай-ай десеңші, өліктің, өлік болғанда барып тұрған қарғыс атқан дінсіздің сүйегіне жолап не жыны бар еді бұл ақылсыз баланың!


— Соны айтсаңшы. Егер превоның адамдарымен біздің Майкл Моффэт секілді сұлу келіншекке таласып қалса бір жөн — онда оның бұл қылығын түсінуге болар еді, — деді Каннингем.


— Ал, меніңше, бұл арада әңгіме біздің намысымызға қатысты мәселеге тіреліп тұр, — деді Линдсей. — Әлгі жексұрын Тристан өзінің баукеспелерімен қоса арам қатса етті! Өзіміздің шотланд қалпағын қайдағы бір қаңғыбастар мен қарақшылардың сәлде-пәлдесінен айыра алмастай оларға не көрініпті соншама! Олардың мұнысы біздің намысымызды қорлау. Егер ақ пен қараны айыра алмай қалғандары рас болса, онда көздеріне біткен шелді сылып тастай аламыз. Бірақ Тристанның кімді ұстағанын білмей қалғансуы жалған, бұған менің шүбәм жоқ, мұнысы оның осындағы туысына жолықпақшы болып келген адал шотландтарды ұстап алып жазалай берудің сылтауы ғана.


— Нағашы, қазір сөз еткен әлгі бір адамдардың неғылған жандар екенін өзіңізден анықтап білуіме бола ма? — деп сұрады Квентин.


— Әлбетте, білуіңе болады, жиен, — деп жауап қатты нағашысы, — бірақ сенің бұл сұрағына жауап бере алатын кісі табыла қояр ма екен. Мәселен, олар хақында білетінім басқалардан кем соға қоймаса да, өз басым сенің сауалыңа жауап бере алман. Олар бұл өңірде... жаңылмасам, осыдан бір-екі жыл бұрын ғана пайда болды да, шегірткедей қаптап кетті.


— Рас, — деді Линдсей, — оның үстіне біздің ашықауыз Жак та (мұжықтарды осылай деп атаймыз, жас жігіт, ұзамай-ақ өзің де біздің тілімізге көшетін боласың, әлі).. ашықауыз Жак осы шегірткелерді бұл араға қандай желдің айдап әкелгеніне жете ден қоймайды және олардың қашан қоныс аударарымен де жұмысы жоқ.


— Олардың сондайлық залалы көп пе? — деп сұрады жас жігіт.


— Мәссаған, безгелдек! — деді Каннингем. — Олар деген пұтқа табынушылар емес пе, балақайым-ау. Әлде сарациндер ме, әлде Мұхамбет үмбетіндегілер ме... Олардың бибі Мариямен де, әулиелермен де ісі жоқ (осы тұста ол шоқынып алды), қолына ілінгенін жымқырып әкете барады, мұнысы аздай-ақ, дуалайды, бал ашады.


— Әйтсе де, олардың арасынан не бір келіскен сұлу әйелдерді кездестіруге болады деседі ғой, — деп өз ойын қыстыра қойды Гутри. — Айтпақшы, бұл жағын Каннингемнен артық білетін жан жоқ.


— Не дейсің? Не деп оттап тұрсың сен осы? — деп Каннингем күйіп-пісті. — Әлде мені жәбірлемек ойың бар ма еді?


— Жәбірленетіндей ештеңе айтқан жоқпын, — деп жауап қатты Гутри.


— Бізге серіктеріміз әділ қазы болсын, — деді Каннингем. — Құлақ салыңдаршы сөзіме, шотланд дворяны, өзіміздің қасиетті шіркеуге сиынушы бола тұра мен әлгі пұтқа табынушы шіріктердің әйелдерімен әуейі болады деп тұр емес пе мынау?


— Жетті, жетті, жай әзіл ғой бұл, — деді Таңбалы. — Жора-жолдас кісілер біріне-бірі кек сақтай ма екен!


— Бұдан былай, ондай тұрпайы әзілін тоқтататын болсын! — деді Каннингем міңгірлей сөйлеп.


— Осынау қаңғыбастар Франциядан басқа бір жерлерде де кездесе ме екен өздері? — деген сауал қойды Линдсей.


— Кездескенде қандай. Германияда, Испания мен Англияда олар тобыр-тобыр боп, жосып жүреді, — деп жауап қатты Таңбалы. — Андрей әулиенің аруағынан айналайын, жалғыз-ақ Шотландия топырағын ғана олардың аяғы басқан емес.


— Шотландияның сақылдаған сары аязына шегіртке қайдан шыдасын һәм ұры-қары жайлайтын байлығы да жоқ, — деді Каннингем.


— Бәлкім, біздің таулықтар өз ұрыларынан өзгелерді ұнатпайтындықтан солай шығар, — деп қыстырыла кетті Гутри.


— Ей, сен өзің, — деді Таңбалы, — менің таульт Ангюста туғанымды және де күллі Глен алқабындағы таулықтар текті туыстарым екенін ұмытпағын! Мен тау жұртына тіл тигізушілерді ұнатпаймын!


— Бірақ та таулықтардың барымташыл келетінін өзің де жоққа шығара қоймассың, — деді Гутри.


— Бір отар қойды айдап әкетсе — ол ешқандай барымта емес, — деді Таңбалы қасарып. — Мен бұған кез келген жерде бәстесе аламын!


— Ұяттарың қайда кеткен, достар! — деді Каннингем. — Дәп қазір шекісетін кез бе? Ортамызға жаңадан келіп қосылған мына жас жігітке берер өнегеміз осы ма?.. Міне, қамал-сарайға да келіп қалдық... Достығымызды құрыштай берік ету мақсатымен бір кеспек шарап алдыртпақпын, егер бүгін өздерің менің қонағым болуға ризалық берсеңдер, онда біз — тауы да, жазығы да жеткілікті Шотландияның құрметіне шарап ішетін боламыз.


— Келісеміз, келісеміз! — деп айқайлап жіберді Таңбалы. — Өзара қарым-қатынасымызда жарықшақ қалдырмау және жиенімнің біздің жасақтың сапына келіп қосылу құрметін атап өту мақсатымен мен де бір кеспек шарап сыйлаймын өздеріңе!


Олар сау етіп қамал-сарайға келіп жетісімен-ақ, темір тор лезде жоғары көтеріліп, көпір түсіріліп те үлгерді, сөйтіп атқыштар бір-бірлеп қақпадан ішке өте берді. Бірақ кезек Квентинге жеткен сәтте, сақшылар оның қарсы алдынан найзаларын айқастырып қалт тұра қалысты да, оған орныңнан тапжылма деп әмір етісті. Нақ сол бір мезетте қамал қабырғаларының тұс-тұсынан самсаған мушкетондар мен садақтар оны нысанаға алып та үлгерді. Қақпа алдындағы әскери күзетті тағайындайтын гарнизонный өз атқыштары ертіп келсе де бәрібір шетелдік көрінсе-ақ болғаны осы бір сақтық амалы мүлтіксіз орындалатын еді.


Осыны сезіп, жиенін қасынан әдейі қалдырмауға тырысқан Таңбалы Людовик тиісті түсініктерді өзі берді, сөйтіп ақыр соңында, ұзақ уақытқа созылған келіссөздерден кейін ғана барып, Дорвардты ішке қарай өткізді, бірақ күшейтілген күзет оны алдарына салып, лорд Кроуфорд тұратын үйге айдап апарды.


Осы бір шотланд дворяны — VI Карлдың қан төгіс соғыстарын жүргізуге ұзақ уақыт бойы, әрі адал көмек еткен, француз тағының тәуелсіздігін қорғап қалған, сөйтіп ағылшындарды Франция жерінен тысқары қуып шыққан шотланд лордтары мен рыцарьларының айбынды жасағынан көзі тірі қалған соңғы сабаз еді. Тіпті сонау бозбала шағында Жанна д'Арктың туы астында соғысқа қатысқан ол Францияның ұлттық бейнесі көгілдір түсті лала гүлі жолында өздерінің ежелгі бітіспес ата жауы — Англияға қарсы күресте айрықша күшті құлшыныспен қылыштасқан шотланд рыцарьларының ең соңғы дерлік өтуі болды. Шотландияда болып өткен өзгерістер, бәлкім, тіпті француз тұрмысы мен әдет-ғұрпына ұзақ уақыт бойы етене бауыр басып кетуі байырғы лордтың туған отанына қайтып оралу туралы ойынан біржолата, үзілді-кесілді арылуына әкеп соққан шығар, мұның бер жағында, Людовиктің сарайында жоғары дәрежедегі қызмет атқара жүріп, оның ашық та адал болғаны соншалық, жалпы адам бойындағы ізгілік пен абырой-намыс дегенді жоққа сайған, әрі бұған көбіне-көп илана бермейтін король оған шексіз зор ілтипатпен қарап, лорд Кроуфордқа қалтқысыз сенім көрсетті және де оның ырқына көніп, айтқанын екі етпеуге әрқашан әзір тұрды, өйткені Кроуфорд өзінің тікелей міндетінен тысқары ешқандай іске ешқашан араласпаушы еді.


Таңбалы Людовик пен Каннингем Дорвардты алдына салып айдаған күзеттің соңынан ілесе өз бастықтары орналасқан үйдің ішіне келіп кірді. Қарттың жылы жүзі және ешбір жанды сыйламастай көрінген, паң мінезді шотландтардың оның алдында бәйек болуы жас жігітке қатты әсер етті.


Лорд Кроуфорд сұңғақ бойлы, сергек, арықша келген, жастық шақтағыдай балғындығы байқалмағанымен, қайратынан әлі қайтпаған қарт кісі еді; қарауындағы ең жас солдатша оның өзі де кез келген жорық пен қару-жарақ ауыртпалығына зәредей де мойымай төтеп бере алар еді. Оның сұсты да тотыққан жүзі айқұш-ұйқыш тыртықтан көрінбейді, ал отыздан астам қан төгіс ұрыстардың үстінде өлімге қаймықпай қараған көз жанарынан жойқын ерліктен гөрі, қауіп-қатер атаулыға тайсалмай тіке қарайтын салқынқандылықтың табы көбірек аңғарылып тұрды. Сол бір мезетте ол үстіне етек-жеңі мол етіліп тігілген шапан киіп, беліне інжу-маржандармен әсем безендірілген қанжар асулы белдік буынып отырған еді; мойнына Михаил әулиенің ордені тағылған лента асып алыпты. Ол бұғы терісін жапқан диван үстінде көзіне көзілдірік (бұл сол бір кездегі ең соңғы ашылған жаңалық-тұғын) киіп, Людовик өзінің мұрагер ұлына өсиет етіп, әскери және азаматтық қаулылар жиынынан құрастырған «Rocier de la Guerre» деп аталатын қалың қолжазбаны оқып отырды. Король осы қолжазба туралы тәжірибелі жауынгердің ой-пікірін білмек болып, оқып шық деп соған әдейі тапсырған-ды.


Оқыстан келіп кірген адамдарды ашықтан-ашық ұнатпаған пішінмен қарсы алғандай рай танытқан лорд Кроуфорд қолындағы қолжазбаны ысырыңқырап қоя салды да, өзінің туған ана тілінде үн қатты:


— Мен тағы да қай сайтанға керек боп қалып едім?


Таңбалы оған Людовиктің өзінен де жоғары құрмет көрсетіп, жиенінің басына түскен қиын жағдайды егжей-тегжейіне шейін тарқата түсіндіріп өтті де, осыған қол ұшын беруді өтінген тілекпен сөзін тәмәм етті. Лорд Кроуфорд оның сөзін зейін сала тыңдады. Дарға асылған пендеге көмектеспек болған бозбаланың аңғалдығына жадырай күліп қойды, сонан соң шотланд атқыштары мен прево жендеттерінің арасында болған шекісуді естігенде басын мазасыздана шайқай берді.


— Сендер осы сияқты оқиғалармен басымды қашанғы қатыра бермексіңдер? — деп сауал қоя тіл қатты ол, — Егер барлық қора-қопсылардағы иттерді шулатқылары келмесе, онда қызмет бабымен жат елде жүрген солдат өзін бетегеден биік, жусаннан аласа ұстауға тиісті деп мен сендердің құлақтарыңа — әсіресе Людовик Лесли сенің, Арчи Каннингем сенің де құлағыңа қашанғы құя бермекпін осы? Ал егер өздерің шекіспей жүре алмайтын болсаңдар, онда бөтен біреуге соқтыққанша, анау әлгі малғұн превоның өзімен шекіскендерің мақұл. Мен өзіңнің әдеттегі қылықтарың үшін ұрысатынымдай, Людовик, бұл жолы саған тіпті реніш те білдірмек емеспін, өйткені сен өзіңнің балғын, жас туысыңа жаның ашып, оны жақтауың әбден табиғи нәрсе. Бұл жас азаматты біз қорғайтын боламыз. Біздің тізімімізге қол жалғап жібере қойыңдаршы... әне, анау бір сөренің үстінде... өзімізге берілген артықшылықтарды ол да пайдаланатын болуы үшін біз осы дәп қазір-ақ оның есімін тізімге жазып қояйық.


— Шапағатты мырза, маған бір ауыз сөз қатуға рұқсат етесіз бе... — деп Дорвард, сөзін енді бастай берген-ді.


— Есін ауып кеткен болар өзіңнің, бауырым! — деп нағашысы оны қақпайлай берді. — Шапағатты мырзаға өз тарапыңнан тіл қатуға батылың қалай барып тұр?


— Қызбаланба, Людовик, — деді лорд Кроуфорд. — Не айтпақ ойы бар екен, тыңдап көрейік.


— Мен екі-ақ сөз айтпақпын, мұнымды көңіліңізге ауыр алып қалмағайсыз, шапағатты мырзам, — деп жауап қатты Квентин. — Осындағы гвардия қатарына қызметке тұрар тұрмасымды біле алмай жүрген күдігімді нағашыма айтқанмын. Ал, мінеки, өзім қол астында қызмет етуге тура келетін бастығымның ізгілігі мен тәжірибелілігіне көзім жеткен соң енді ешқандай да шүбәм қалмағанын ғана айтқым келіп тұр. Шотланд атқыштары сапына келіп қосылуға белімді бекем будым, өйткені сіз менің өзіңізге деген терең құрмет сезімімді ояттыңыз.


— Жақсы айттың, достым, — деп іле жауап қатты өзін мақтағанды жек көрмейтін қарт лорд. — Сөзіңнің жаны бар: тәжірибеден кенде емес екенім рас және де құдайға шүкір, өзгеге бағынышты кезімде де, әрі бастық ретінде де мен оны өз орнымен қолдана білген кісімін деп айтсам, мұным мақтанғандық болып шықпас деп ойлаймын... Сонымен, сен Квентин, корольдің шотланд гвардиясы құрметті жасағының тізіміне алындың, мінеки. Сен өз нағашыңа атқосшы болып тағайындалдың, бұдан былайғы тікелей бастығың да сол кісі. Бізді ұятқа қалдырмайды ғой деп сенемін...


Тұлға-пішіміңе қарағанда өзіңнен даңқты солдат шығуға тиісті, мұның үстіне шыққан тегің де жақсы... Ал сен, Людовик, жиеніңнің әскери жаттығулармен құлшына шұғылданатын болуын қадағалағын, таяу күндердің ішінде, бәлкім, бізге жаумен беттесуге де тура келіп қалар.


— Семсерімді қолыма ұстап тұрып ант етемін, қуанышты хабар айтып тұрсыз, милорд! Ұзаққа созылған бейбітшілік біздің бәрімізді қоян жүрек қорқақ етіп жүрер. Мұнара басындағы қарғыс атқыр мына тор ішінде мүлде былжыр болып кеткенімді өзім де сезінудемін!


— Бәрекелді, ізденген жетер мұратқа! Тыңда ендеше, осы таяуда ғана «Күні ертең айқас-алаңда, желбірер біздің жалау да» деп құлағыма бір құс әндетіп өтті.


— Бұл әннің құрметіне мен бүгін-ақ сапты аяқ шарапты артық сіміріп саламын, милорд, — деді Таңбалы.


— Саған салса, ешқандай әннің құрметіне арнамай-ақ бір сапты аяқ шарапты артық жұтып салушы едің ғой, бауырым, — деп құлаққағыс етті лорд Кроуфорд, — Сақ болғайсың, Людовик: күндердің күнінде өз қатеңнің ащы зардабын тартып жүрмегейсің деп қорқамын!


Осы бір ескертпені естігенде сәл қысылыңқырап қалған Лесли өзінің, мінеки, бірнеше күн бойы шарапты аузына татып алмағанын, бірақ жасақтың қатарына жаңа серіктің келіп қосылуын атап өтетін әдеттің шапағатты мырзаның өзіне де таныс екенін айтты.


— Сен тауып кеттің, мен оны мүлде ұмыта жаздаппын, — деді қарт лорд. — Бірер құты шарапты өзім жеткіздіріп берермін. Бірақ күн ұясына бата бере, ішімдік аяқталатын болсын. Сонсоң естеріңде болсын: бүгін күзетке сенімдірек адамдарды қойыңдар. Әйтеуір, жұтып алғандарыңды күзетке жолатпаңдар.


— Шапағатты мырза, әміріңіз мүлтіксіз орындалады, — деп жауап қатты Лесли. — Біз сіздің денсаулығыңыз үшін де тост көтереміз, милорд.


— Хал-жағдайға көзімізді жеткізу үшін,— деді лорд Кроуфорд, — бәлкім, өзім де соғып шығармын.


— Милорд, біздің әмәнда құрметті қонағымыз болмақ, — деп жауап қатты Лесли.


Сөйтіп, қуаныштары қойнына сыймай, шаттанған лостар жұбын жазбастан сыртқа беттеді де, Лесли өзінің дағдылы дастарқандас жиырма шақты серігін шақырған алдағы той-думанға әзірлік қамына кірісіп те кетті.


Солдаттардың той-думанына пәлендей әзірліктің де қажеті шамалы: шарап пен тамақ жағы қамдалса жетіп жатыр, басқа дәнеңенің керегі жоқ; бірақ серіктеріне, байқап ішіңдер деген өсиетті айтуға құштар бола тұрғанымен, шалдың өзі де шарапқа келгенде кет әрі емес деп түсіндіріп, Лесли бұл жолы тәуірірек шарап алдырудың қамын жасап бақты; оның өзі король дастарқанында да сілтеп жібереді және де кешкісін ешқашан да алдынан шөлмек үзілген емес деседі. «Сондықтан, бауырлар, бүгін Вернойле мен Боже түбіндегі ұрыстар хақында ескіден келе жатқан әңгімелерді тыңдауға әзір тұрыңдар».


Шотланд атқыштары әдетте тамақ ішетін готикалық үлгідегі зал лезде безендіріліп те үлгерді; еденге төсеу үшін малайларды құрақ алып келуге жұмсады, ал талай ұрыстардың куәсі болған шотланд жалаулары, оған қоса тізе бүккен жаулардың колға түскен тулары қабырғаларға ілініп, стол үстіне қойылды.


Келесі бір қолға алынған іс — жас рекруттың тойға нағыз шотланд атқышындай сәнді киініп келуі, өз жасағына берілген артықшылықтармен еркін пайдалануы үшін, осы артықшылықтардың арқасында серіктерінің қолдап-қолпаштауымен ана бір астамсыған қатыгез превоның құдіреттілігі мен зәрін төккен қаһарына енді ашық түрде миығынан күле қарай алатын болуы үшін оған қажетті әскери киім мен қару-жарақ қамдау болды.


Той көңілдегідей болып шықты; қонақтар шат-шадыман сайран құрды; тойдың әдеттегі қуанышы сүйікті отанмен осы таяуда ғана қоштасып, сонау қияннан осында келген жерлеспен кездесу қуанышына ұласқан-ды. Атқыштар ескі шотланд әндерін шырқады, шотланд батырлары туралы ертеден белгілі аңыздарды айтып, ата-бабаларының ерліктері туралы әңгіме шертті, бұл ерліктердің қай жерлерде жасалғанын еске түсіріп өтті — қысқасы, Тур аймағының жап-жазық ен даласынан біздің атқыштар бейне өздерінің кір жуып, кіндік кескен құлазыған, таулы өлкесі Каледонияға оралғандай сезінді.


Алыстағы сүйікті Шотландияға деген сағыныштарын білдіруге ұмтылып, әрқайсысы жүрек жарды ойларын ортаға салып, тойдың нағыз қызған шағында Таңбалының жорамалы бойынша король дастарқанының басында тықыршып отыра алмай алаңдаумен болған, сөйтіп өз отандастарының ортасына жету үшін орайы келген сылтауды дереу пайдалана қойған лорд Кроуфорд та ақыры келіп жетті. Қарт жауынгердің келуі думанды жиынды бұрынғысынан да қыздыра түскендей болды. Сол бір заманда қалыптасқан әдет-ғұрып бойынша, сонымен бірге өзінің әрбір мүшесі дворян болуы себепті шотланд жасағының құрамының өзі де мұның биік мәртебелі қызмет атқарғанына қарамастан (король мен ұлы коннетабльден кейінгі дәреже осы жасақ бастығыныкі болатын-ды) өзінің қол астындағы жауынгерлерімен дастарқандас болып қана қоймай, сауық-думанды да олармен бірге өткізу атақ-абыройына ешбір нұқсан келтірмейтіндіктен, дастарқанның төргі жақ бөлегінен оған алдын ала құрметті орын сайланып қойылған-ды.


Алайда бұл жолы лорд Кроуфорд өзіне арналған орынға отырудан бас тартты, ал жиынға келгендерден «думандарын тоқтатпауын, сөйтіп өзіне алаңдамауларын» өтініп, шеткерірек барып орналасты да, той тойлаушыларға айрықша бір сүйіспеншілікпен көз тастады.


— Мазасын ала берме оның, — деді Каннингем Линдсейдің құлағына сыбырлап қана, ол қарт лордқа шарап ұсынбақ болып оқтала бергенде.


— Мазалама оны... Бөтен біреудің өгізін қамшылай беріп қайтесің? Сабыр ете тұр, өзі-ақ жүріп береді.


Шынында да, әуелгі бетте өзіне Линдсей ұсынған кубокты күлімсірей бас шайқап сырғытыңқырап қойғанымен, сәлден соң байқамағансып кубоктағы шарапты сіміре бастады; аздан кейін өз қатарларына келіп қосылған жаңа серіктің сау-саламаттығы үшін ішпеу ыңғайсыз болатыны есіне түскендей Дорвардтың денсаулығы үшін тост көтерді. Мұны, әлбетте, залдағылар жаппай дуылдаса қоштап-қолдай жөнелді. Бұдан соң қарт жауынгер серіктеріне мәселені Оливьемен ойдағыдай сәті түсіп шешіп келгенін мәлім етті.


— Өздерің де жақсы білесіңдер, шаштараз ана жауызды ұната қоймайды ғой, сондықтан ол, — деді Кроуфорд сөзін сабақтай түсіп, — маған тікелей корольдің өзінен превоны бұдан былай Квентин Дорвардты қудалауға үзілді-кесілді тыйым салуға, шотланд гвардияшыларына корольдің өзі сыйға тартқан артықшылықтарын әрқашан да қастерлей жүруіне міндеттейтін жарлық алуыма шын ынта-ықыласымен көмектесті.


Бұл сөздер зал ішін қайтадан жаңғырықтырған шат-шадыман дауыстармен қарсы алынды. Кубоктар шарапқа ернеулеріне шейін лықылдата қайта толтырылды, сөйтіп жұрт бір кісідей өз отандастарының праволары мен артықшылықтарын қызғыштай қорушысы лорд Кроуфордтың сау-саламаттығы үшін көтеріп салды. Әлбетте, қадірмен лорд жасақшыларының өзіне көрсеткен құрметіне сай, өз тарапынан да оларға деген ілтипатын білдірмей қала алмады. Бұдан соң кресло үстіне самарқау ғана қонжия кетті де, Квентинді қасына шақырып алып, оған Шотландия хақында және шотландтардың бекзада ұрпақтары хақында сауалдарды, Квентин көбіне-көп қалай жауап қайтарарын білмей сасқалақтаумен болған сауалдарды, бастырмалата жаудырып жатты. Қарт сондай-ақ, шотланд жігіт кісі жатырқамайтын болуға, шат-шадыманды жиынға өзі де белсене қатысуға тиісті екенін ескерте, қолындағы кубоктан шарапты әлсін-әлі сіміріп қойып отырды; алайда өз шамасынан артық сілтеп салып қызып қалмас үшін Квентин орайлас уыздай жас адамдар ішімдікке келгенде бас тарта білу керектігін де айтып өтті. Қарт лорд осымен байланысты толып жатқан бағалы ақылдарын үйіп-төгіп салғаны және де ұзақ уақыт бойы дамыл таппай сөйлеумен болғаны соншалықты, ішімдікке бой алғызбау керектігін нәшіне келтіре айтамын деп отырып, әлде бір уақытта тілі тұсалып, күрмеле бергені байқалып қалды. Осы бір екі ортада әр фляга босаған сайын шат-шадыман жұрттың делебесі қозып, желіге түсті, сөйтіп ақыр соңында Каннингем француз королінің туы — Орифламманы мадақтаған тост көтерді.


— Туды аспандата желбірететін Бургундия дауылы үшін де тост көтерейік! — деп іліп әкетті оны Линдсей.


— Уақыт табынан беріш болған мына кәрі кеудемдегі шыбын жаным шыққанша өздеріңмен біргемін деп қабыл аламын сендердің бұл тостарыңды, түлектерім, — деп лорд Кроуфорд іле жауап қатты. — Кәрілікке мойымай, осынау желбірер жеңіс жалауының куәсі болудан үмітсіз де емеспін! Бұған шүбәм жоқ! Құлақ салыңдар менің сөзіме, достарым, — деп сөзін сабақтай түсті қарт (шараптың буы оны мылжың етпей қойған жоқ), — осында бас қосқан бәр-бәрін де француз королінің айнымас құлысыңдар ғой, сондықтан Бургундия герцогы Карлдың арнайы тапсырмасымен, бізге оның елшісі келгенін және оның едәуір шатақ тапсырмамен келгенін сендерден несіне жасырайын.


— Бәсе, бәсе, тұт бағының қасынан өтіп бара жатқанымда, бақ ішінен күймені, жарау аттар мен граф де Кревкердің нөкерлерін көзім шалып қалған еді, — деп қосарлана кетті меймандардың бірі. — Біздің король оны өз қамал-сарайында қабылдаудан бас тартыпты деген сыбыс та бар.


— Жасаған иемнен айналдым. Корольдің қайсар да батыл райынан бетін қақпағайсың! — деді Гутри өршелене сөйлеп. — Әйтсе де не болып қалды екен бұл? Герцог шамданатындай не істеп қойыппыз?


— Шекарада шекісулер өршіп тұр, — деп жауап қатты лорд Кроуфорд, — ал ең басты гәп мынада болып тұр, король осы таяуда ғана герцогтың қол астындағы атақты бір бекзатты, Дижоннан қашып шыққан жас графиняны қолтығының астына алған-ды, өйткені қамқоршысы саналатын герцог оны өзінің іш тартып жүрген адамы Қампо-Бассоға күштеп қоспақ болыпты.


— Бұл қыз мұнда жалғыз келіп пе екен, милорд? — деп сұрады Линдсей.


— Жоқ, бір туыс кемпірмен бірге келіпті, ол да графиня көрінеді, осында өз еркімен ертіп әкеліпті .


— Бірақ графиня мен оның қамқоршысы герцог екеуінің арасындағы дауға король кірісе қояр ма екен, өйткені алда-жалда герцог өліп кетсе, бургунд жесіріне корольдің өзі әмеңгер болуға толық хақы бар тәрізді, герцогтың да бұл графиняға сондай хақы бар емес пе? — деп қалды Каннингем. — Қалай десек те біздің короліміз — герцог Карлдың сюзерені ғой.


— Король, әдеттегісінше, өзінің көңілі сүйген ісін істейді, — деді Кроуфорд. — Ханымдарды өзі ресми емес түрде қабылдауында, оларға қамқоршы болуды қыздары — де Боже ханымға немесе ханшайым Жаннаға тапсырмауында үлкен мән бар, бұл оның жағдайдың қалай бет алуына орай қимыл-әрекет жасап бағатынын айғақтайды. Король — біздің жан иеміз, бірақ егер ол әрқашан сізге де, бізге де қол ұшын беруге дайын кісі десем, мен оған опасыздық жасаған бола қоймаспын, деп ойлаймын.


— Бірақ Бургундия герцогы мұндай екі жүзді саясатты қабылдай қояр ма екен, — деді Каннингем.


— Әлбетте, — деп жауап қатты Кроуфорд, — келіссөздер бітіммен аяқталады деп күтуге болмайтындығы да сондықтан.


— Екеуінің мықтап белдесулеріне көмектесе көр әулие Андрей! — деп салды Таңбалы. — Осыдан он жылдай бұрын... қателесіп барады екенмін, осыдан жиырма жыл бұрын маған біреудің жар сүйіп барып, мұратыңа жетерсің деп сәуегейлік айтқаны бар еді. Егер біз ескі романдарда жазылып келгеніндей, сұлу ханым-бегімдердің абыройы мен махаббаты жолында найзаласар болсақ, кім білсін, бәлкім, бұл сәуегейлік расқа да саяр?


- Өзіңнің айқыш-ұйқыш тыртық кеспіріне қарамастан сұлу бикеш сүймектен дәмең бар ма? — деді Гутри.


— Әлдекімдерше, пұтқа табынғыш-сыған қызына ғашық болғанша, мүлде қыз сүймей кеткенімнің өзі артық! — деп тыйып тастады оны Таңбалы.


— Сабыр, сабыр етіңдер, достар, — деді лорд Кроуфорд. — Ұстарамен ойнамас болар: келекелеу — әзіл-қалжың емес. Тәжікелеспеңдер. Ал әлгі жас бикеш жайына келсек, онда ол біз сияқты жарлы шотланд дворяндарының қолы жете қоймайтын шалқыған бай адам, әйтпесе оған сөз салудан кет әрі кісің мен емес... Ыстық ықыласыма, жалын атқан жүрегіме, өзімнің сексенге келген жасымды да қоса ұсынар едім мен оған. Ал, кәнеки, келесі тосты сол бекзат ханым сау-саламат болғай, деп көтеріп қояйық, достар, өйткені ол керемет сұлу деседі.


— Бүгін таңертеңгісін ішкі қақпалардың алдында күзетте тұрған кезімде мен көрген сұлу сол ханымның дәп өзі болуға тиісті, — деді атқыштардың бірі.— Дегенмен оны нұр-шұғыла деуден гөрі, білтесін сығырайта басып қойған май шам деу орынды болар еді, өйткені қасына ілескен тағы бір беймәлім ханым екеуін қамал-сарай ішіне беті жабулы зембілге салып кіргізді.


— Ұят емес пе, ұят-ай, Арно! — деді лорд Кроуфорд. — Күзетте тұрған кезінде көргендерін солдат ешқашан да тіс жарып, айтпауға тиісті емес пе... Және де басқасын былай қойғанда, — деп сөзін жалғады қарт лорд, өз орайында тәртіпке деген тиісті құрмет көрсетілгеннен соң, сәл бөгеліп барып, әрі әңгіменің ар жағын білуге құмартып, — ол өткен басқа біреу емес, нақ графиня Изабелла де Круа деп ойлайтындай сенің қандай негізің бар?


— Мен дәнеңе деп ойлап тұрған жоқпын, милорд, осы деревняға апаратын жолдың жағасында аттарын жайып жүрген кезінде өзімнің ат күтушім Стид қашыр айдаушы Догинға жолығып қалған, ол анау әлгі маңдайшасында лала гүлі бейнеленген мейманхана бар ғой, соның иесіне зембілін табыс етпек болып, қамал-сарайдан қайтып келе жатыр екен... Сол Догин мына Сандерс Стидке өзімен қосылып бір шөлмек шарап ішейік деп ұсыныс айтқан, бұл ұсынысқа Стид әлбетте қуана келіскен...


— Келіспейтіндей, оны жын соғып кетіп пе сонша! — деп қарт лорд әңгіме айтушының сөзін бөліп жіберді. — Өздеріңнің бұл әдеттеріңді қоятын мезгіл жеткенін мен баяғыдан бері ескертпек болып жүруші едім. Атшыларың да, қорғауылдарың да шетінен кез келген адаммен қосылып, шарап ішуге әзір тұрады өздері. Соғыс кезі үшін бұдан өткен жаман әдет жоқ, сондықтан бұған тыйым салынуы керек... Алайда, Эндрю Арно, сенің әңгімең тәмамдалар емес қой, түге, ендеше біз осы бір тұста — өзіміздің тау халқы «Ертегің қалар елес боп!» деп айтатындай тағы да бір мәрте жүрек жалғап алайық. Графиня Изабелла де Круаның денсаулығы үшін тост көтеремін және әлгі қоян жүрек қорқақ итальян Кампо-Бассодан гөрі бір тәуірірек күйеуге шығуына тілектестігімді білдіремін!.. Қош, Эндрю Арно, енді әңгімеңді соға бер, сонымен қашыр айдаушы сенің атшыңа не депті?


— Артық айтсам, көңіліңізге ауыр алмағайсыз, мырзам, — деп әңгімесін қайта жалғады Арно, — қашыр айдаушы оған құпия сыр етіп айтыпты, серігі екеуі осы әлгінде ғана жабық зембілге салып қамал-сарайға апарып салған екі бекзат әйел де аса бір атақты жандар екен. Олар мейманхана иесінің қонақ үйінде бірнеше күн бой тасалапты, сөйтіп король тікелей өзі астыртын келіп, өздеріне сан рет жолығып, зор сый-сияпат көрсетіпті. Ал енді, мінеки, олар қамал-сарайдан пана тауыпты — өйткені граф де Кревкер, Бургундия герцогының елшісі өздеріне оқыстан жолығып қалып жүрер деп шошынған болулары керек, ал осында елші келетінін о жақтан әдейі жіберілген шабарман күні ілгері хабар етіпті.


— Мінеки, гәп қайда! — деп сөзге араласа кетті Гутри. — Графиняның салған әнін өз құлағыммен тыңдадым деп мен енді ант ете аламын! Бүгін ішкергі жақтағы сарайдың ауласымен келе жатқанымда, Дофин мұнарасынан шырқалған ән мен лютняның күмбірлеген үнін естідім... Біздің қамал-сарайдан бұрын-соңды бұл әуендес үн естіп көрген пенде емеспін... Тебіреніп кеткенім соншалықты, бұл әнді шырқап тұрған сиқырлы Мелузинаның өзі емес пе екен деген ой келе берді маған. Түскі тамақ баяғыда-ақ әзір болып, серіктерім тосып отырғанын біле тұрсам да, орнымда тастай қатып тұрып қалдым, қыбыр ете алмадым, мен...


— Мұның нағыз есектің ісі, Джонни Гутри, — деп бастық оның сөзін бөліп жіберді. — Сенің қолағаш мұрның тамақтың иісін сезіп, ал салпаң құлағын музыкаға елтіп тұрған, бірақ шолақ ақылың осының қайсысын таңдауды білмеген... Пәлі, бұл неғылған даңғаза? Бесін намазына шақырып даңғырлаған қоңырау емес пе бұл? Қой, уақыттың бұлай кешкіріп қалуы мүмкін емес! Дәу де болса, әлгі есуас пономарь қоңырауын бір сағат бұрын соғып тұрған шығар.


— Жоқ, пономарь қателеспеген, — деді Каннингем. — Әнеки, көкжиекке иек артып, күн ұясына батып барады.


— Расында да солай екен-ау, — деді лорд Кроуфорд. — Шынымен-ақ бесін таяп қалған ба? Бұған шара жоқ, жігіттер, әр нәрсенің өз жөні бар. «Шарап іш, бойыңа қарап іш...», «Қанағат қарын тойғызар» осы мақалдардың қай-қайсысы да даналыққа толы... Сүйікті Шотландиямыздың құрметіне тағы бір сапты аяқ сіміріп салайық та, әрқайсымыз өз қызмет орнымыздан табылайық.


Жиналғандар қоштасардағы кубоктарын сарқа ішіп, тарқаса бастады. Жиені хақында әңгімелесіп, ақыл-кеңес айтқысы келді ме, әлде, бәлкім, қол астындағы жауынгерлерінің көз алдында жоғары мәртебесіне лайық аяғымды еркін баса алмай, сүрініп кетіп жүрермін деп сақтанды ма, қадірмен лорд Таңбалы Людовикті маңғаздана қолтықтап алды. Осы алған бетінен ол той-думан болған залдан өз пәтеріне дейінгі екі аралықтағы бір-біріне жалғас қос ауланы салтанатты түрде басып өтіп, жолшыбай Людовикке жиенін назардан шығармау, әсіресе шарап пен сұлу қыз-келіншектерден сақтандыру жөнінде ақыл айтумен болды.


Солай бола тұрса да, кереметтей сұлу графиня Изабелла туралы дастарқан басында айтылған сөзді жас Дорвард қалт жіберген жоқ еді, сондықтан оны нағашысының қарауындағы өзі құралып тас уыздай жап-жас паж екеуі бірге тұруға тиісті болған аядай бөлмеге ертіп кіргенде, ол тәтті қиялға біржолата беріліп кеткен. Әлгі өзіне жақсы таныс мұнара тұрғыны да, үнін өзі ұйып тыңдаған әсем әнші де, таңертеңгісін Пьер ағай алдында құрақ ұшып, қызмет көрсеткен даяшы да, атастырмақ болған жексұрыннан және өз билігін бас пайдасына пайдалануға тырысып баққан, қатыгез қамқоршысынан қашып құтылған, асқан дәулет иесі, бекзада графиня да — япыр-ай, десеңізші, солардың бәрі түптеп келгенде, бір адам болмасын?


Осындай ой кешкен жас жауынгер қандай ғажайып хикая қиыстырарын оқырманның көз алдына елестетуі онша қиынға соға да қоймас.


Әйткенмен кейіпкеріміздің тәтті үміті бөліне беріп, бүгін Квентиннің өзі шеңгелінен әзер дегенде құтылып шыққан ана бір тажалдай үрейлі, құдіретті адамның қолындағы билікке де бас ұрмайтын әмір иесі әлгі жұмбақ Пьер ағайдың өзі болмағай деген ой жас ұланның басынан кетпей қойған еді. Өзімен бөлмелес серігі Уилл Харпер шырқын бұзуға батылы бармаған балғын бозбаланың ой-қиялы ақыр соңында бөлме ішіне нағашысы кіріп келгенде ғана еріксіз бөлініп кетті. Өзінің бес серігімен бірге күзетте тұруға тағайындалған Лесли корольдің қабылдау бөлмесіне оның да ілесіп баратын болуы себепті жиеніне ертең елең-алаңнан тұратындығы себепті ертерек жатып, ұйықтауына кеңес берді.


VIII ТАРАУ


ЕЛШI



Француздардың көзіне от боп жарқылда!
Хабарлай бер қаймықпа да тартынба.
Дүбірім де жеткен шығар маңына,
Хабарлай бер қарайды деп қанына!


«Король Иоанн»



Алда-жалда еріншектік етегінен тартып, Дорвард ұйқысын қия алмастай күй кешсе де, құдайға құлшылық етуге шақырған шіркеу қоңырауының таң сәріде соғылған алғашқы дабылының атқыштар казармасын дүрліктірген даңғаза шуы-ақ оны бұл күйінен лезде сейілтіп жіберері күмәнсіз еді. Бірақ әкесінің қамал-сарайы мен Абербротик әдияратындағы қалыптасқан тәртіп оны елең-алаңнан тұруға дағдыландырған-ды. Ол жалма-жан төсегінен атып түрегеле салып кернейлердің үніне және сақшылардың алмаса бастағандарын паш еткен қару-жарақтардың сарт-сұрт еткеніне құлақ түре апыл-құпыл киіне бастады. Сақшылардың біреулері түнгі күзеттен казармаға қайта оралып, екіншілері таңертеңгі кезекке аттанып кетіп барады; ақыр соңында, қатарында Квентиннің нағашысы да бар үшінші біреулері тікелей корольдің қасында қызмет атқаруға қамданып жатыр. Квентин су жаңа әскери киім киіп, жарқ-жұрқ еткен қару-жарақ асынғанда аса бір шаттық сезімге бөленіп, масайрап кетті. Мұның жасында онысы заңды да еді, ал жиенінің тұла бойының мұнтаздай болуына көзін жеткізу мақсатымен Квентиннің әр қимылын қалт жібермей, айрықша ықыласпен мұқият қадағалаумен болған нағашысы жиенінің құлпырып кеткен кейпіне қатты сүйсініп, насаттанғанын жасыра алған жоқ.


— Егер тұлғаңа батырлығың мен адалдығың сайма-сай келіп жатса, онда мен біздің күллі гвардия бойынша ең келбетті әрі ең ер жүрек атқосшыға ие болғалы тұрмын, ал мұның өзі, әлбетте, шешеңнің әулетін абыройға бөлейтін болады. Маған ілесіп қабылдау залына қарай бет түзегін, байқа, менен зәредей де көз жазып қалып жүрмегін!


Лесли көңіл күйін осылай білдіре жүріп әйдік болса да, әсем безендірілген зіл-батпан айбалтасын сайлап алды да, жиенінің қолына да нақ осы іспеттес, жалғыз-ақ бұдан гөрі сәл шағындау қаруды табыс етіп, өзімен бір кезекте корольдің дем алатын сарайында күзетке тұруға тағайындалған, қаруларын асынып сап түзеп, оның келуін күтіп тұрған серіктеріне қарай қамал-сарайдың ішкергі жақ бөлігіндегі алаңға бет алды. Атқыштардың арт жағында, екінші қатарда олардың атқосшылары сап түзеп тұр. Нақ осы бір тұста сыптай боп жараған иттері мен бойында артық ет жоқ сымбатты сәйгүліктерін сайлап бірер бапкер бой көрсеткен, Квентиннің бүкіл аңсары осынау көрініске ауып, елегзи бергенін сезіп қалған нағашысы, мынау жануарлар бұл араға мүлде мұның тамашалауы үшін әкелінбегенін, қайта корольдің аңға шығуына қамдалған шара екенін есіне салуға еріксіз мәжбүр болды... Аңшылық корольдің негізгі ермегі еді. Керек десеңіз, мемлекеттік істерге кедергі жасарына қарамастан аңшылық дегенде ол басқаның бәрін ұмытып кететін. Корольдің ормандағы жабайы аң-құстарын айрықша қоритындығы соншалықты, мұнда адамнан гөрі бұғыны жазым еткеннің жауапкершілігі күшті десетін жұрт.


Шартты белгі берілісімен, бұл жолы өздерінің командирі болып тағайындалған Таңбалының бастауымен атқыштар ілгері қарай тартып отырды; атқыштардың қызмет бабындағы міндеттеріне қалай айрықша сергектікпен қарайтындықтарын білдірген сан тарау таптаурын рәсімдерді ыждаһаттылықпен орындағаннан кейін, бірнеше минуттан соң олар көп кешікпей король келуге тиісті қабылдау залына барып тұрды.


Квентиннің бұл араға тұңғыш рет келгеніне әрі король сарайының сән-салтанаттылығы жөнінде зәредей де хабары жоқтығына қарамастан өз көзімен көргендері оның күткеніндей болмады. Рас, зал іші үстіндегі киімдері жалт-жұлт еткен сарай маңындағылардан да, керемет қару-жарақтарын асынып алған сақшылардан да, сапырылысқан малайлардан да кенде болған жоқ, бірақ Дорвардтың көзіне не мемлекеттік тарлан төрелер, не король санатындағы әйгілі ақсүйектер түсе қоймады, сондай-ақ сол замандағы рыцарьлық үлгі-өнеге тұтатын бірде-бір ардагердің есімін де ести алмады.


Бұл маңнан не ұлы көсемдер, не Францияның күш-қуатын білдіретін кәрі тарлан, еңбегі сіңген генералдар, не елдің мақтанышы боларлық, маңдайы жарқыраған, даңқ пен ерлікті аңсаған жастар да табылмады. Людовиктің күдікті, тұйық мінез-құлқы мен залым саясаты оның маңынан не бір ғажап уәзірлерді алыстатып жіберді; король тағының қасында олар ілуде бір ресми жағдайларда ғана бас қосып жүрді, соның өзінде де өте бір құлықсыз түрде жиналып, әлгі бір мысалда айтылатынындай, үңгірдегі арыстанға келіп тұратын аңдар тәрізді король сарайынан тезірек кеткендеріне қуанысып жүрді.


Мұнда келген азын-аулақ адамның, сірә, кеңесші есебінде шақырылғандар болса керек, сыртқы кейіптерінен-ақ олардың бәрі де шетінен жұпыны жандар екені көрініп тұрды. Рас, қайсыбіреулерінің жүздерінен кемел ақылдылықтың белгісі де сезілетін, бірақ олардың келбеттері мен жүріс-тұрыстарының өзі нақ мынандай орта үшін жаратылмағандарын байқатпай қалған жоқ. Әйтсе де олардың ішіндегі екеуі яки үшеуі Дорвардқа анағұрлым инабатты жандардай әсер етті, ал бұл жолы Леслидің қызмет бабындағы міндеті оған өз ойындағысын іркілмей айтуына бөгет жасай қоймағандықтан Дорвардтың өзі назарын аударған адамдарының аты-жөндерін біліп алуының да сәті түсті.


Осындағы сәнді киімін киіп, қолына күміс жезін ұстап тұрған лорд Кроуфордпен біздің оқырмандарымыз тәрізді Квентин де таныс-тұғын. Оның назарын аударған басқа да адамдардың ішіндегі ең бір ғажап тұлға, Жанна д'Арктың туы астында шайқасқа қатысқан, Францияны ағылшындардың езгісінен азат етуде көрнекті роль атқарған Бастард Орлеанский деген есіммен даңқы шыққан атақты Дюнуаның баласы граф Дюнуа болды. Оның ұлы әке данқын абыроймен ақтап келеді, сөйтіп өзі король әулетімен аталас бола тұрса да һәм баяғыдан-ақ дворяндар қауымының және халықтың сүйіспеншілігіне бөленгеніне қарамастан адал, бүкпесіз де ашық мінезінің арқасында тіпті күдікшіл әрі кінәмшіл Людовиктің өзінің де сеніміне ие болған-ды, сондықтан да король Дюнуаны қасынан екі елі қалдырмауды, ал қайсыбірде ақыл-кеңес құруға шақыруды әдетіне айналдырып алған-ды. Бірақ батырлығы ерекше, қару-жарақты игеруі шебер, бір сөзбен айтқанда, нағыз рыцарьлық қасиет өне бойынан табыла тұрса да, графтың кескіні қызығарлық емес еді. Екі жауырыны қақпақтай, төртпақ келген, шашы қап-қара, арбиған қолдары көзге сөлекет көрінетін ол тым тапал бойлы кісі еді; мұнысы аздай-ақ, атқа салт мінген кезінде аңғарыла қоймаса да, жаяу жүрген кезінде көзге оғаш көрініп тұратын қамыт аяқтың нақ өзі. Бет-әлпетінің өрескел ұсқынсыздығы көзге ұрады, бірақ онысының есесіне дидарынан айқын аңғарылатын маңғаздық пен ізгіліктің нышандары оның қайсар дворян һәм қас батырдың өзі екенін айқын танытып та тұрады. Құрыштан құйғандай дене бітімі, салмақты да сабырлы қимылы, қалың қабағы, түйілгенде қырандай от шашқан екі көзі өңіне сұс беретін, осының өзі оның ұсқынсыздығын жасыратын. Ол корольдің қасына ілескен кезінде көрініс бас бапкер міндетін атқаруы себепті әмісе асыл бұйымнан тігілген, бірақ сәнділігімен көзге түсе қоймайтын киім киіп жүреді, әйтсе де, біздің білуімізше, мұндай міндетті атқару оған ресми түрде жүктелген емес-ті.


Тумасының қолдауын қажет еткендей, Дюнуаны қолтықтап алып, Орлеан герцогы (бертін келе XII Людовик атанып кеткен), король әулетінің бірінші шаһзадасы Людовик аяғын ілби басып, ой үстінде келеді; сақшылар оған дәстүр бойынша қошемет көрсетті, ал осында жиналғандардың бәрі оған қарап иіле тәжім етісті. Король бұл шаһзадаға қызғанышын жасырмай, күдіктене қарайтын-ды, өйткені өзі ұл сүймей тұрып қайтыс болып кетсе, онда мұрагерлікке шаһзада ие болуға тиісті, сондықтан ол король сарайынан қол үзіп кете алмайтын-ды, бірақ сарай жанындағы белгілі бір қызметке тағайындалған да, сондай-ақ, не даңқы шығып, не құрметке бөленген де емес. Нақ бір еркінен айрылған адамдай, осындай қорлыққа душар болуы бишара шаһзаданың көңіл күйіне әсер етпей қалған жоқ, ал осы бір кезде, іші сезетіндей корольдің өзіне қарсы тек нағыз жендет қана істей алатын асқан қиянат жасамақ болған арам ойы еңсесін басқан күйігін бұрынғысын да бетер ушықтыра түсті; король шаһзаданы бала күнінен атастырып қойған өзінің кенже қызы патшайым Жаннаға зорлап үйлендірмек ойда еді; бірақ патшайымның өте ұсқынсыздығына орай корольдің бұл ұйғарымынан бас тартпауы барып тұрған қатыгездік болатын.


Бұл бишара шаһзаданың сырт пішіні кәдуілгі қатардағы адамдардан айырғысыз болатын, бірақ жүзін ұдайы мұң мен шер торлаған қайғылы күйіне қарамастан оның мейірбан, момын, ақ көңіл адам екендігі аңғарылатын еді. Шаһзада өзіне көрсетілген құрметке бас изеп ишарат жасағанының өзінде корольдің атқыштарына көз қиығын тастамауға тырысып баққанын Квентин аңғарып қалды, осындай жай ілтипатты да күдікшіл король өзінің қорғауылдары арасынан іш тартатын адам жинағысы келіп тұр деп ойлап қалмас үшін ол нақ бір қорыққан кісідей басын жоғары көтеріп те қараған жоқ.


Егер зымиян, сауысқандай сақ Людовик пен Англияның оған мүлде кереғар күйгелек, әумесер VIII Генрихін бір-біріне ұқсату мүмкін болса, онда өзінің лезде жоғарылауымен, мінез-құлқымен Уолсиді еске түсіретін, сол бір тұста Людовиктің сүйікті министрлерінің бірінен саналған маңғаз кардинал, әрі прелат Жан Балю өзін мүлде басқаша ұстады. Людовик өзінің діни қызметшісін қоғамның ең төменгі қауымынан қалап алды да, оны ең жоғарғы мәртебелі қызметке дейін, яғни Францияның қайыр-садақасын бөлетін ұлықтың орасан зор жалақысын алатын дәрежеге дейін көтерді, бенефицияларға қарық қылды, сөйтіп оған кардинал бөркін алып берді; айрықша сақ Людовик, әлбетте мансапқор де Балюге Генрихтің Уолсиге білдіргеніндей сенім білдіріп, бүкіл билікті оның қолына бере қойған жоқ, алайда Людовиктің осынау сүйікті адамы корольге өзінің ең сенімді кеңесшілерінің бәрінен де күшті ықпал ете білді. Әлбетте, бұдан кейін оқыс жағдайда қарадан хан болғандардың бастан кешетін үйреншікті жаңсақтығына кардинал да ұрынбай өте алмады. Шапшаң жоғарылатылғанына мастанып кеткен ол өзін кез келген істі атқаруға қабілеттімін деп санады. Бойы сорайған ұзын және ебедейсіздігіне қарамастан ол зады әйел атаулылардың алдында бәйек қағып шыға келетін, ал онысы не атақ-дәрежесіне, не сыр-сипаты мен тұлғасына мүлде үйлеспей, ерсі көрініп тұратын. Әкесінен аумаған (әкесі бір сыбыс бойынша — Лимождан шыққан қашыр айдаушы делінсе, ал басқа бір сыбыс бойынша Вернендік диірменші) ерепейсіз үлкен добал аяғын әлдебір жарамсақ аяғыңыз қырынан қарағанда керемет келісті көрінеді деп өзін әбден иландырып тастаған-ды. Бұл сөзге кардиналдың қатты сенгені сонша, төңірегіндегілерге өзінің келідей қорбиған аяғын көріп, таңырқаулары үшін шұбатылған ұзын шапанының етегін үнемі бір қапталынан жоғары көтеріп қойып жүретін. Үстіне қызыл түсті мәуіті шапаны мен басына оқалы бөркін киіп, қабылдау залының ішімен маңғаздана жүріп бара жатып, шотланд атқыштарының асынған қаруына көз тоқтату мақсатымен әлсін-әлі аялдап қалт бөгеле қалатын да, оларды өзінше байыпты сыңаймен міней бастайтын, ал қайсыбір мезеттерде ол қалыптасқан өнегені бұзып тұрсың деп атқыштардың біресе біреуін, біресе екіншісін жер-жебіріне жете сыбап өтетін, бірақ онысының сөлекеттігі көзге ап-айқын ұрып тұратындығы соншалықты байырғы жауынгерлер, кардиналдың сөзін теріске шығаруға батылдары жетпей, көрінеу көзге жиіркене әрі іштей нали тұрса да құлақ түргендей сыңай білдіретін.


— Бургундия елшісі өзін шұғыл түрде қабылдауын талап еткені корольге мәлімденді ме? — деп тіл қатты Дюнуа кардиналға қарап.


— Мәлім етпеске бола ма, — деп жауап қатты кардинал. — Әнеки, жеті білгіштің бірі Оливье ле Дэннің өзі де келе жатқан тәрізді ғой, кешіктірмей король әмірін бізге білдіретін шығар ол.


Шынында да, ол сөзін аяқтап үлгерер-үлгерместен-ақ король тынығатын түпкі бөлмеден Людовиктің сүйікті адамы, менменсіген кардинал тәрізді корольдің ықыласына бөленген, бірақ не сырт пішіні, не қимыл мәнері жағынан кардиналмен титтей де ұқсастығы жоқ атақты Оливье шығып келе жатты. Өр көкірек те елірме мінезді прелатқа мүлде кереғар Оливье шүйкедей ғана, өңі аппақ шүберектей қуарған арық кісі еді, оның үстіне костюмі — жұпыны қара жібектен тіккен камзолы, нақ осындай жұпыны панталоны мен шұлығы — қушиған тұлғасын көрікті ете қоюы екіталай-тұғын. Қолындағы күміс шылапшыны мен иығындағы сүлгісі оның қарапайым кәсіптің адамы екенін танытарлықтай еді. Оливьенің жүзінен ширақтық пен зеректік нышаны аңғарылады, бірақ оның бұл қасиетін сырт жанға сездіргісі келмейтіні байқалады, сол себептен де тіке қарамай, көзін төмен ұстап бетегеден биік, жусаннан аласа күй танытады, яғни, дәлірек айтсақ, мысықша ұрлана басып, жұрт көзіне шалынбай сыбдырсыз өте шығуға тырысады. Бірақ егер кішіпейілділіктің тасасында мол рақым бүркеулі болады дей тұрсақ та, корольдің мейіріміне бөленген кісі рақымшылдық пердесін қалай жамылса да онысы әшкереленбей қалмақ емес. Тіпті мұны бұлай қойған күннің өзінде күллі қауымға белгілі, корольге деген ықпалы айрықша күшті, атақты шаштараз және малай Оливье ле Дэн, былайша айтсақ — Сұмырай Оливье, немесе тағы да — Сайтан Оливье сияқты адамның қабылдау залынан ешкімнің көзіне еленбей өте шығуы мүмкін бе екен! Мұндай айдар-атаққа ол корольдің зұлмат ойларын жүзеге асыруға зымияндық қулықпен көмектесе білгені үшін ие болған-ды. Зал ішінен қас қағымда шығып кете барған граф Дюнуамен әлдене жайында мазасыздана сыбырласып үлгерген Оливье кері қарай бұрылды да, тағы да түпкі жақтағы бөлмеге беттеді, ал мұндағылардың бәрі оған ілтипат көрсетіп ығыса берісті. Бұл қошеметке лезде құлдық ұрып ишарат білдірген ол зал ішіндегілердің қайсыбіреулерінің құлақтарына бірер сөзді асығыс түрде сыбырлай жеткізу мақсатымен екі-үш мәрте бөгеліп қалды. Өзге сарай маңындағылардың іштей қызғанышын туғызу үшін Оливьенің осынау қас қағым сәт көңіл бөлуінің өзі артығымен жетіп жатты; бұдан соң өзінің қызмет бабымен асығыс екендігін желеу етіп, жауап қатуын күтпестен және сарай маңындағылардың кейбіреулерінің өздеріне оның назарын аударғысы келгендігін байқамағансып, ілгері қарап сырғи берді. Өз мәселесі сәтімен шешілгенін екі ауыз сөзбен ғана хабарлап үлгерген Оливьемен тілдесіп қалу құрметіне бөленген Людовик Лесли бұл жолы бағы жанғандардың қатарынан табылды.


Іле шала осынау жақсы хабардың расқа сайғанының тағы да бір көрінісі байқалғандай болды. Зал ішіне Квентиннің ескі танысы, ұлы прево, король полициясының жоғарғы бастығы Дәруіш-Тристан кіріп келді де, тікелей Таңбалыға қарай тартты. Жалт-жұлт еткен әскери киімі оның тұрпайы жүзі мен түксиген қабағын бұрынғысынан да бетер айқындай түскендей, ал жылы шырай білдіре сөйлемек болғаны көбіне-көп аюдың ырылдағанына ұқсап тұрды. Алайда оның айтпақ болған әңгімесі сөйлеу мәнерінен гөрі жібі түзулеу болып шықты. Ол кешегі қолайсыз оқиғаға қатты өкінішін білдірді, бірақ бұған өзінің кінәлі емес екенін, керісінше әскер киімін кимей шыққанын, әрі король гвардиясында қызмет атқаратындығы туралы ләм деп тіл қатпаған Лесли мырзаның жиенінің кінәлі екенін айтты. Соның салдарынан өзінің жаңсақтыққа ұрынғанын, бұл аңғалдығы үшін, ол, Тристан, қазір Леслиден ғапу етуін өтінетіндігін білдірді.


Людовик Лесли жауабынан жаңылған жоқ, бірақ Тристан қастарынан кетісімен-ақ, бұдан былайғы уақытта әлгі адам өздерінің бітіспес қан құйлы дұшпанына айналатындығын айтты жиеніне.


— Әйтсе де оның уысына оп-оңай түсе қоятын анау-мынау құсың біз емеспіз, — деді ол сөзін сабақтап. — Өз борышына адал солдат, керек десеңіз, ұлы превоның өзінен де қаймықпауына болады.


Квентин нағашысының бұл ойымен келісе кетті деуге болмас еді. Тристан өзіне қандай зіл тастап кеткенін өз көзімен көріп тұрды; бұл былайша айтқанда, өзін жаралы еткен аңшының қарсы алдында тұрған аюдың көзіндей кекті көзқарас-тұғын. Десе де, жан алғыш жебірейілдей осы бір қорқау адамның тіпті әдеттегі түксиген қас-қабағы-ақ кез келген пенденің үрейін ұшыра алатын-ды; үкімді жүзеге асырушы осынау қан құйлының қарауындағы мейірімсіз көмекшілерінің қан шеңгелі өзін бүре жаздап әрең аман қалған шотландық жасөспірімнің қазіргі сәтте қандай бір сұмдық та жиіркенішті сезімге бөленіп тұрғанын түсіну қиын емес-ті.


Айтса да Оливье, зал ішімен жоғарыда суреттелгеніндей сырғып өте шығып, тағы да түпкі жақтағы бөлмеге барып кірді. Зал ішіндегілер, тіпті сарай маңындағы ең биік мәртебелі қызметтегілер де, екі жарылып араларынан бұған жол берісіп, мейлінше қошемет көрсетіп, ыстық ықыластықтарын білдіріп бәйек қақты. Олардың мұнысынан анау ерекше ыңғайсызданғандай сыңай танытып, кішіпейілділік білдіргенсіп бакты. Ол сып етіп қарасын үзген есік ұзамай шалқасынан ашылып, залға Людовик кіріп келді.


Осында тізіліп тұрғандардың бәрі тәрізді сол жаққа көз тастап қараған Квентиннің тұла бойы еріксіз түрде дір ете қалғаны соншалықты, қолындағы қаруын жерге түсіріп ала жаздады: француз королі дегені кешегі танысы, жібекпен сауда-саттық жасайтын Пьер ағайдың дәл өзі болып шықты. Екеуінің кездесулерінен соң, бұл жұмбақ жан кім болды екен осы, деген сауал үстінде оған сан қабат ойлар келіп те үлгерген еді, ал, бірақ, қазіргі шындық өзінің ең бір батыл жорамалдарынан да асып түсті.


Салтанатты рәсімнің шырқын бұзғанына ренішін білдірген Лесли оған ала көздене қарағанда ғана барып, Квентин бойын жинағандай болды. Бірақ корольдің өткір жанары жан-жағын жіті шолып, лезде тани кетіп, өзге ешкімді де елеместен, тура өзіне қарай беттеген кезде Квентиннің бұған таңданғанын айтсаңшы.


— Сонымен, жігітім, — деді Людовик оған қарай, — сен өзің Туреньге келген алғашқы күні-ақ лаң шығарып үлгеріпті деседі ғой. Бірақ мен саған кешірім етемін, өйткені ізгі шараппен таң сәріден шотландық қызу қаныңды тасытып қою керек деп ұйғарған әлгі бір қақпас ақымақ көпес айыпты осының бәр-бәріне. Егер сәті түсіп оған жолыға қалсам, гвардиямды аздырмақ болған әлдебіреулерге сабақ болуы үшін оның сазайын беремін әлі... Лесли, — деп сөзін жарастыра түсті король Таңбалыға қарап, — сенің туысың нағыз азамат, жалғыз-ақ сәл қызбалау екен. Әйткенмен де, нақ осындай арыстарды менің жаным жаратады, сондықтан да бүгінгі күні өзіме адал да батыр атқыштарымның сіңірген еңбегін қай кездегімнен де көбірек бағалауға дайынмын. Сен жиеніңнің туған жылын, күнін, сағаты мен минутына шейін жаздырып қоюға әмір ет те, жазған қағазыңды Оливьенің қолына тапсыр.


Таңбалы төмен иіле тәжім етті де, сол мезетте нақ бір жедеқабыл қимылы арқылы корольді қорғауға немесе оның сөзін екі етпей әрекетке кірісуге дайын екендігін көрсеткісі келгендей қайтадан солдаттың міз бақпай қалт тұрып қалған кейпіне көшіп те үлгерді. Осы бір екі арада алғашқы минуттағы аң-таң болған күйінен лезде есін жиған Квентин корольдің тұла бойын зейін қоя шолумен болды, сөйтіп оның сөз саптауы мен дидары өздері тұңғыш жолыққан кезде көргеннен өзгеріп кеткенін аңғарып, іштей қатты қайран қалды.


Рас, оның киім киісінде ешқандай дерлік өзгеріс байқалған жоқ. Сәнқойлықты Людовиктің жаны сүймейтін-ді, сөйтіп қазір де аңшының көнетоз көкшіл костюмін киіп келіпті, онысы кешегі камзолынан сәл-пәл ғана тәуірлеу көрінді. Мойнына әулиелігімен әйгілі, Ливан тауын мекендейтін байырғы тақуаның қолынан алынғаны куәландырылған, түрік сұлтаны сыйға тартқан қара түсті ағаштан жасалған, моншақтары ірі таспиық асып алыпты. Басына жалғыз ғана әулие суреті бейнеленген кешегі бөркін ауыстырып, кәдімгі қалайыдан жасаған қаптаған әулиелердің бейнелері жағалай қадалған қалпақ киіпті. Бірақ кеше Дорвардқа тек сараңдығы мен тойымсыздығын аңғартып тұрғандай көрінген оның көздері, бүгін құдіретті де кемеңгер әміршінің жанарындай асқақтық һәм көрегендік отымен нұр жайнайды, ал кеше өзі ұзақ жылдар бойғы ұсақ-түйек сауда-саттық кәсіп тауқыметінің белгілері деп түйген маңдайындағы айқыш-ұйқыш әжімдер бүгін оған тоқсан тарау ойлардан желі боп тартылған атыздар, халықтардың тағдыры туралы жанын жегідей жеген толғаулардың ізіндей болып елестеп тұрды.


Корольдің ізінше зал ішіне нөкерлерін ілестіріп, патшайымдар келіп кірді. Бертін келе Пьер де Бурбонға ерге шыққан және Франция тарихында мадам де Боже деген есіммен танылған корольдің үлкен қызының біздің әңгімемізге қатысы жоқ десе де болғандай. Бойы сұңғақтау, әжептәуір көрікті еді, шешендік дарын жағынан да қара жаяу емес-ті, әрі зеректігі де өзін әмісе бауырына тартып һәм жаратылысында жақсы көру қабілеті бойына қаншалықты дарыған болса, өзін соншалықты ғана жақсы көрген әкесіне тартып туған.


Герцог Орлеанскийге атастырып қойылған қалыңдық саналатын бишара, кіші қызы Жанна апасына ілесіп жүрексіне, имене жүріп келеді. Әдетте зады әйел біткендер ерекше ардақ тұтатын, сөйтіп ерекше қызғаныш білдіре қарайтын түр-сымбат дегеннен мүлде құр алақан-тұғын. Сырт көзге аурушаң көрінетін ол тарамыстай семіп қалған жүдеу, өңі қан-сөлсіз, қуарған, қисық иықты жан еді; қиралаңдаған жүріс-тұрысына қарап, оны ақсақ шығар деп ойлап қалуға болатын. Маржандай әсем тісі, мұңға толы жабырқау көзқарасы және ақшыл-сарғыш шашы тұтас алғанда құбыжық кескін-келбетін біршама жұмсартуы ғажап емес деп айтуға батылы баратын жарамсақ біреу табыла қалса, оның тұла бойындағы көзге жылы ұшырайтындай қасиеттері, міне, осы ғана. Қыз бейнесін суреттеуді осымен тәмамдау мақсатымен патшайымның киім киісіндегі салақтығы мен именшектік мінезі де сымбат атаулыдан мақұрым екендігін өзі екеш өзі жанына батса да сезетіндігін айғақ еткендей, табиғат өзін жұрдай етіп жаратқан қасиеттердің орнын өнердің көмегімен көлегейлеуге, әлде басқа бір сиқырдың күшімен бағын сынап көруге — тіпті зәредей де талпынған пенде емес екенін айтсақ та жетер.


Кенже қызын іштей жаратпайтын король, патшайым зал ішіне келіп кірген бойда-ақ соның қасына барды.


— Уа, дүниені талақ еткен, қызым-ай... Бүгін елең-алаңнан қайда бармақшы болып сәндене киініп алғансың — аңға шықпақсың ба әлде әдияратқа аттанбақсың ба? Кәне, сөйле!


— Өзіңіз қайда бар дейсіз, әміріңіз білсін, патшам, — деді патшайым естілер естілместей.


— Сенің сырың мәлім маған, Жанна, өзіңе салса, сарайдан безіп шығып, жарық дүние мен тіршілік қарекеттен бас тарту — аңсаған арман-тілегім осы деп бізді иландыруға құштарлық білдірген болар едің. Бірақ мына біз, киелі шіркеудің тұңғыш перзенті, қызымызды бере алмаспыз деп жаратқан құдаймен тайталасады, деп шынымен-ақ ойлар ма едің? Егер қызымыз меһрапқа лайық деп табылса немесе егер де сен шынында да сондай қабілетке ие болсаң, онда қасиетті бибі һәм қасиетті Мартин өздерің жар бола көріңдер, нақ сондай құрбандықты шалудан біз бас тарта қояр ма екенбіз.


Сөзін тәмәмдап, король құдайға сиынып бір шоқынып алды да, дұғасын сыбырлай айтып, үнсіз қалды. Осы бір сәттерде Квентинге Людовик дүниеліктерін қиғысы келмей, құнын әдейі кемсітуге тырысып баққан, бірақ осынау дүниеліктерін сыйға тартпағаны үшін ақталып бәйек болған айлакер вассалға қатты ұқсап тұрғандай көрінді. «Тәңірінің өзіне де екі жүзділік жасаудан ол шынымен-ақ тайына қоймас па екен? — деген ой келді Дорвардқа. — ішкі сарайында не сұмдық жатқанын біле алмайтын адамдарды алдай беретіндігі сияқты, құдай мен әулиелердің өзін де алдағаны ма?»


Алайда Людовик сөзін сабақтай түсті:


— Атай көрмегін сүйікті қызым, сенің шын ой-ниетің маған және ішінара басқа да адамдарға жақсы мағлұм... Рас айтып тұрмын ба, герцог? Жақынырақ келіңіз, біздің сүйікті бауырымыз, сөйтіңіз де атына мінуі үшін мына адал весталкаға қолыңыздың ұшын бере көріңіз.


Бұл сөзді естігенде герцог Орлеанский селк ете қалды, сөйтіп корольдік әмірін орындамақ боп ұмтыла берді, бірақ оның ебедейсіздік көрсеткені, көрінеу көзге қысылып абдырап қалғаны соншалықты, король іле-шала оны тілімен шағып алудан бас тартқан жоқ:


— Абайлаңыз, абай болыңыз, сүйіктім! Қызбаланбаңыз... Не істеп тұрғаныңызға қараңызшы. Ғашық жандар асығып-аптыққандарында кейде қандай ерсіліктерге бой ұрғыш келеді десеңізші! Сәл болмағанда сіңлісінің орнына, Аннаның қолына жармаса жаздадың ғой. Әлде сізге Жаннаның қолын өзім ұстатайын ба?


Бишара шаһзада нақ өзі іштей жек көретін бір затқа зорлықпен қолын тигізуге мәжбүр еткен балаша көзі шарасынан шығып, тұла бойы дірілдеп кетті. Алайда бой тоқтатып, патшайымның қолынан ұстады. Екі жас тұнжырасып үнсіз тұрып қалғанда, күйеу жігіттің діріл қаққан қолы қалыңдықтың мұп-мұздай, дымқыл саусақтарына еріксіз жанасқан сол сәтте, бұл екеуінің қайсысы бақытсыздыққа көбірек душар болғанын түсіне қою қиын; өзі барынша жиіркене қарайтын қызбен мәңгіге маталып қалғанын сезген герцог па, әлде оның махаббатына ие болу жолында өз басы өмірін де құрбан етуден тайынбайтын, сонымен қатар жігітке титтей де ұнамайтынын іштей кәміл сезінген бишара патшайым ба?


— Жә, кәнеки, аттарыңа қоныңдар, мырзалар! — деді король. — Қызымыз де Боженің қасына біз өзіміз ілесіп жүрейік, ал бір құдайдың өзі және әулие Губерт біздің бүгінгі аңға шығуымызды қолдай көрсін!


— Патшам, сізді бөгеп қалып жүрмесем, қайтсын, — деді осы мезетте қайта оралып келген граф Дюнуа. — Бургунд елшісі қақпа алдында сізді тосып тұр. Өзін кідіртпестен қабылдауыңызды талап етті.


— Талап етті дейсің бе? — деп король қайталап сұрады, — Бүгін оны қабылдай алмаймын, ал ертең әулие Мартиннің мерекесі, құдайдың өзі жар болғай, бұл мерекені тіршілік тауқыметімен қорлай аламыз ба? Әлде Оливье арқылы өзіңе айтып жіберген сөздерімді сен оған хабарламап па едің? Ал бүрсігүні біз Амбуазға аттанбақпыз. Бірақ, ол жақтан қайтып оралғанымызда, басқа да шұғыл істеріміздің бабына қарай, оны қабылдай жатармыз.


— Мен оған осы сөздің бәрін де айттым, патша ием, — деді Дюнуа, — бірақ ол өз айтқанынан қайтар емес...


— Сайтан алғыр! Көмейіңде бірдеңе кептеліп тұрған жоқ па, достым? Бургундтықтың сөзі көмейіңнен өтпей тұр ма?


— Егер қолымды қызмет бабындағы борышым тұсай бермесе әрі асыл текті ағзамым өз әміріңіздің құдіреті мен елшінің дербестігі туралы заң болмаса, онда оған өз сөзін өзіне жұтқызар едім, патша ием. Орлеандық бибінің атымен ант етейін, оның сөздерін ұлы мәртебелі сізге жеткізбей-ақ, өзіне жұтқызғанды жөн көрер едім.


— Бірақ, құдайым-ау, бұған қалай-ақ таңданбассың, Дюнуа, сенің өзің қаншалықты қызуқанды бола тұрсаң да, біздің есуас және күйгелек бауырымыз Карл Бургундскийдің нақ осы бір кемшілігіне соншалықты қатал қараушы едің ғой, — деді король. — Ал, шын иманым осы, достым, әлгі Фландриядан толассыз есіп тұратын, сөйтіп біз өзіміз күтпеген анау қонақты ілестіре келген теріскей шығыстың желін елей қоймайтын мынау қамалдың мұнаралары тәрізді мен де оның дөкір елшілеріне пысқырып та қарамаймын.


— Ендеше, өзіңіз біліңіз, патша ием, — деді Дюнуа, — граф де Кревкер қасындағы кернейшілерімен және бүкіл нөкерлерімен қақпа алдында тосып тұр. Егер асыл текті ағзам өзін қабылдаудан бас тартса, түн ортасына шейін болсын өзінің тосатындығын мәлім етті, әміршісі оған француз королімен шұғыл түрде жолығуды тапсырған, өйткені келген шаруасы кейінге қалдыруды ешбір көтермейді. Ол өз мақсатына жетпей қоймайтындығын, сөйтіп сіз қамал-сарайдан шыққан бойда және патша ием, сіз қалай қарай беттесеңіз де: жұмыс бабымен бе, серуенге ме, әлде құлшылық етуге барасыз ба, өзіңізбен кез келген сағатта тілдесіп қалатындығын, сондықтан оның бұл ұйғарымын қара күштен басқа ешқандай шара өзгерте алмайтындығын айтты.


— Ол — ақымақ, — деді король міз бақпастан. — Осынау есуас фламандық өз қолында тұтас бір мемлекеттің іс тетігін ұстап отырған ойлы адам қамал-сарайында жиырма төрт сағат алаңсыз отыруы мүмкін емес деп есептей ме екен? Делқұлы немелер өңшең! Олар, сірә, күллі адамзат біткен солар қалайтын үлгіде жаратылған, сөйтіп әрбір пенде ерттеулі ат үстінен түспегенде ғана бақытты, деп ойлайтын болулары керек... Тазыларды бұл арадан алып кетіп, оларға тамақ бергізуге әмір ете көріңізші, достым Дюнуа. Аңға шығуды доғара тұрып, біз бүгін кеңес құрамыз.


— Асыл текті ағзам, — деп қарсылық білдірді Дюнуа, — мұныңызбен сіз Кревкерден құтыла қоймайсыз. Егер оны қабылдамайтын болсаңыз, онда ол мырзасының бұйрығы бойынша, герцог өзінің Францияға адалдығынан бас тартқанының және Францияға дереу соғыс жариялайтындығының белгісі ретінде қамал-сарайыңыздың шарбағына қолғап шегелеп кететіндігін мәлімдеді.


— Солай ма! — деді Людовик сол байсалды қалпында. Сабалақ қою қастарын қатулана түйгені соншалықты, бір сәтке оның өткір қара көздерін мүлде жауып кеткендей көрінді. — Ежелден бергі вассалымыз бізбен осылай сөйлесуге де батылы барады! Бізге өзіміздің сүйікті жиеніміз осылай қыр көрсетпек!.. Олай болса, не шара, Дюнуа, жауынгерлік туымызды төбемізге желбірете көтеріп «Дени Монжуа» деп ұран тастауымызға тура келетін шығар.


— Сәт сапар, асыл текті ағзам, — деп жар салды қаһарланған Дюнуа.


Ал тұла бойларын қуаныш кернеген король атқыштары, өздері тұрған күзет орындарында дүрлігісіп қалғандары соншалықты, зал ішінде қатты естілмесе де, қару-жарақтардың салдырлаған үні құлаққа шалынып өтті. Король басын көтеріп төңіректі мақтаныш сезімімен шола қарады; осы бір мезетте ол өзінің батыр әкесіне ұқсап, әкесінше ойлап тұрды.


Бірақ бір сәтке ғана лап ете қалған ашу-ыза су сепкендей басылып, саяси ақыл-ойға кезек тиді; қазіргі қалыптасқан жағдайда Бургундиямен ашықтан-ашық қол үзіп шығу Франция үшін төтенше қауіпті болатын. Сол бір тұста ағылшын тағына отыздан астам ұрысқа тікелей қатысқан, соғысқұмар, әрі өжет король IV Эдуард отырған-ды. Ол Бургундия герцогинясының ағасы еді, сондықтан да, сірә, өз әскерлерімен әрқашанда тосқауылы жоқ Кале қақпасы арқылы Францияға басып кіру мақсатын көздеп Людовик пен өзінің күйеу баласының арасындағы қатынастың біржолата үзілгенін күтумен болуы ықтимал-тұғын. Ол өзара қырғын соғыстарда талай рет тамаша жеңістерге ие болған-ды, сондықтан енді ағылшындардың Францияға қарсы соғысы арқылы халық көкейінен кетпей қойған өзара қырқыстар туралы есте қалған ауыр оқиғаларды ұмыттыру ниетін көздеген еді. Корольдің бұл ой-долбарына Бретань герцогының адалдығына күмәні және маңызы бұдан кем соқпаған басқа да саяси есептері қосылып жатты. Сондықтан ұзақ үнсіздіктен соң Людовик тағы да сөз бастағанын да, оның дауыс мақамы өзгере қоймаса да, сөзінің мән-мазмұны мүлде басқаша құбылып сала берді.


— Құдай сақтасын, — деді ол, — егер елдің ар-намысына дақ түсірмей-ақ соғыс апатына жол бермеуге болады деп тапсақ христиан дініне барынша адал, мына біз іспеттес король, басқа шара қалмаған амалсыз жағдайда ғана болмаса француздың қанын төгуге бармақшы емес. Мейлі тіпті өз өкілеттілігінен де асып кеткен қылық көрсететін қайдағы бір елші біздің абыройымызға тіл тигізіп, қалай қорлап тұрса да, сабырлылық сақтауымыз керек, қол астымыздағы азаматтардың өмірін құрбан етуге біз бармаймыз. Ішке кіргізіңдер бургунд елшісін!


— Ел бірлігін сақтағанды құдайым өзі жақтаған! — деді кардинал Балю.


— Ақиқаты осы! Татулықты бұзбағанның абыройы да артады — солай емес пе, қасиетті әулием? — деп ұштай түсті ойын король.


— Аумин, — деп бата етті кардинал.


Бірақ бұл уәжді осында қатысып отырғандардың бірде-біреуі дерлік қостай қойған жоқ. Ұялғанынан герцог Орлеанскийдің құп-қу өңін қызыл бояу жауып кеткендей болды, ал Таңбалының тұла бойын кернеп тұрған сезімін білдірмеуге мұрсаты жетпеді: сабының ұшы еденге тиіп кетіп дік ете қалған айбалтасын қолынан түсіріп ала жаздады. Мұндай жеңілтектігі үшін оған кардиналдың аузынан қатаң сөгіс естуіне және ұлы мәртебелі корольдің көз алдында сапта қалай тұру керектігі туралы өсиет тыңдауына тура келді. Корольдің өз басы мелшиген ауыр тыныштық орнай қалғанына қысылғандай боп көрінді.


— Сен әлдеқалай ойланып қалғандайсың ғой, Дюнуа, — деді ол, — әлде мынау көргенсіз елшінің алдында біздің солқылдақтық көрсеткенімізді айыптап тұрсың ба?


— Жоқ, асыл текті ағзам, — деді Дюнуа, — өз міндетіме қатысы жоқ мәселелерге қол сұқпаймын. Ұлы мәртебелі ием, өзіңізден маған бір мархабат көрсетуіңізді өтінуді ойлап тұр едім.


— Мархабат дедің бе, Дюнуа? Айт, не болып қалды? Сенің әлдене жайында өтініш ете қоюың ілуде бір ғана кездесуші еді, сондықтан біздің келісетіндігімізге күн ілгері үміттене беруіңе болады.


— Олай болса, ұлы мәртебелі ием, өзіңізден мені Эвреге аттандырып, сондағы дін басыларға басқарушы етіп жіберуіңізді өтінер едім, — деді Дюнуа шын мәніндегі әскери дәлдікпен.


— Сен атқаратын қызмет аясына жатпайтын іс, міне, нақ осы, — деп ескертті король күлімсіреп.


— Қалай болғанда да, — деді граф, — мен дін басыларын биік мәртебелі епископ немесе өзі ұнататын болса кардинал деп-ақ атайын, ұлы мәртебелі ием сіздің гвардияңыздағы солдаттарды басқарғаннан кем басқармас едім.


Король тағы да жұмбақ пішінде күлімсіреді де Дюнуаның құлағына сыбырлай үн қатты.


— Бәлкім, екеуміз дін басыларын тәртіпке шақыратын күн ұзамай туып та қалар... Ал ондай күн туғанша осынау паңданған айуан епископпен санаса тұрғанымыз абзал болмақ. Қазіргідей дәуірде ол да әжетке жарайды... Аһ, Дюнуа, оны да және басқа сұмдық масылдарды да біздің мойнымызға артып қойған — сол Рим емес пе! Бірақ бұған төзе тұруымыз керек, достым: қашан қолымыз шыққанша картаны араластыра береміз, тарата береміз.


Осы бір мезетте аула ішінде керней тартылып, бургунд елшісінің келіп кіргенін паш етті. Жиналғандардың бәрі сыпайылық салты бойынша өздерінің атақ-дәрежелеріне қарай король мен оның қыздарының қасынан орын алуға асықты.


Зал ішіне ерлігімен даңқы шыққан граф де Кревкер келіп кірді. Достас мемлекет елшілерінің қалыптасқан рәсімін қадағаламаған ол қаруларын түгел асынып алыпты, жалғыз-ақ — жалаң бас. Үстіне ертегідегідей алтын ою-өрнектермен әсем әшекейленген, Милан шаһарында құрыштан соққан сауыт киген. Жалт-жұлт еткен сауыттың сыртынан мойнына сол кездегі рыцарьлық аса бір құрметті ордендердің бірінен саналатын — бургундтың Алтын Жабағы орденін таққан. Соңынан ілескен келбетті паж оның дулығасын көтеріп алған, бәрінің алдында қолына сенім грамотасын ұстаған герольд жүріп келеді, ол тізесін бүгіп, грамотаны корольдің қолына тапсырды. Елші өзінің сымбатты тұлғасына, өткір көз жанарына, асқақ мәнері мен сабырлы жүзіне осында қатысып тұрғандар ынтыға қарап қалсын дегендей залдың орта тұсына таянып барып тоқтады. Өзге нөкерлері аула ішінде және ауызғы бөлмеде тұра берісті.


— Төрлеңіз, граф де Кревкер, — деді Людовик өзіне табыс етілген қағазға көз тастап қойып.


— Аса даңқты жауынгерді қабылдау үшін жиеніміздің қолымен берілген сенім грамотасына біз зәру емеспіз, әрі жауынгердің өз мырзасының сеніміне лайық екендігіне шүбәміз жоқ. Бабаларымызбен қандас туыс болып келетін сіздің кербез сұлу жарыңыз сау-саламат болар деп үміт етеміз. Егер жарыңызбен қол ұстаса бірге келсеңіз, граф, онда біз үстіңіздегі сауыт-сайманыңызды Францияның жарыңызға ғашық болып қалған күллі рыцарлары алдында өз намысыңызды қорғау үшін киіп келген ғой деп ойлаған болар едік. Бірақ сіздің жауға аттанатындай сыңай танытып келгеніңізді бізі бұйырмасын, мүлде ұға алмай тұрмыз.


— Тақсыр, — деп жауап қатты елші, — графде Кревкер өзінің бақытсыз күйге душар болып тұрғанына өкініш білдіреді, әрі ұлы мәртебелі король ием, ғафу етуіңізді өтінеді, бірақ қазіргі жағдайда ол өзін патшалық мейіріміне бөлеген корольге көрсетуге міндетті қадір-құрметі мен ілтипатын көрсете алмайды. Өйткені Филипп Кревкер де Корде өз атынан сөйлеп тұрған жоқ: ол өзінің айбынды тақсыры, әрі әміршісі Бургунд герцогының сөзін қалтқысыз, ауызба-ауыз жеткізіп тұр.


— Қош, сонымен, Бургунд герцогы граф де Кревкердің аузына қандай сөз салып тұр, — қанеки! — деді Людовик өзінің патшалық атақ-дәрежесіне сай асқақ үнмен. — Сабыр ет! Тап қазір Филипп Кревкер де Корде өз тақсырының тақсырымен лебіздесіп тұрғанын ұмытпасын!


Кревкер иіліп тәжім етті, бірақ лезде қайтадан басын паңдана жоғары ұстап, даусын көтере сөйлеп кетті:


— Француз королі! Бургундияның ұлы герцогы өз мемлекетінің шекарасында, асыл текті ағзам, сіздің төрелеріңіз бен әскери гарнизондарыңыздан көрген зәбірлері мен қысымшылықтарының қағазға түсірген тізімін өзіңізге тағы да жолдап отыр. Ұлы герцог жауап беруіңізді талап ететін бірінші тармағы мынадай: көрсеткен қорлықтарыңыздың өтеуі жөніндегі тілегін қанағаттандыратын ниетіңіз бар ма, ұлы мәртебелі тақсыр?


Король қарсы алдында тізерлеп отырған герольдтың қолындағы қағазға көз жүгіртіп өтті.


— Бұл біздің кеңесімізде қаралып, баяғыда-ақ шешімін тапқан мәселе. Мына қағазда қорлық жасалынды деп нақпа-нақ аталған істердің кейбірі менің қол астыма қарайтын француз азаматтарына кезінде көрсетілген зәбір үшін кек қайтару мақсатында қолданылған шаралар ғана, екіншілері ешқандай да қисынға келе қоймайды, ал үшінші бір зәбірлердің кегін герцогтың әскерлері мен гарнизондары қайтарып та үлгерген. Ал егер жоғарыда аталып өткен тармақтардың біріне де жатқызуға болмайтын өкпе-наздар да кездесер болса, онда, шекарамызда бой көрсеткен заңсыз қадамдардың бәрі бізбен алдын ала келіспек түгіл, тіпті біздің ең қатал жарлықтарымызды аяқ асты етудің салдарынан жүзеге асырылғанына қарамастан, христиан дініндегі король саналатын біз, әлбетте, көршіміздің тілегін қанағаттандырудан ешқашан да бас тартпақшы емеспіз.


— Асыл текті ағзам, жауабыңызды өзімнің ізгі мырзама жеткіземін, — деді елші, — бірақ, ашығын айтайын, мына жауабыңыз мырзамның әділ шағымдарына, ұлы мәртебелі тақсыр, сіздің бұдан бұрынғы қайтарған жалтарма жауаптарыңыздан зәредей айырмасы жоқ, сондықтан бұл жауапқа менің мырзам қанағаттана қояды екен, сөйтіп Франция мен Бургундия арасында бітім мен татулық орнығуы ықтимал екен деп ойламаймын.


— Құдайдың маңдайымызға жазғанын көре жатармыз, — деді король. — Сөйтіп егер өз мырзаңның дөрекі жазғыруларына мен барынша сыпайы да орынды жауап беруге бел бусам, бұл мырзаңның қару-жарағынан сескенгендігімнен емес, қайта бейбітшілікті аңсағанымнан ғана солай ұйғарып отырмын. Тағы да не айтпақсың?


— Тақсырымның сіздің алдыңызға қоятын екінші талабы: асыл текті ағзам, сіз герцогтың қарауындағы Гент, Льеж және Малин шаһарларымен астыртын қарым-қатынастарыңыздан бас тартасыз; мырзаның қарауындағы фламандтық ізгі азаматтардың арасында іріткі салумен айналысып жүрген жансыздарыңызды әлгі шаһарлардан шұғыл түрде кері қайтарып аласыз; тұтқиылдан қаскүнемдік жасап, біздің мырзамыздың қарамағынан қашып кетіп Парижде, Орлеанда, Турда және басқа француз қалаларында сенімді баспана тапқан опасыздарды, ұлы мәртебелі мырза, қол астыңыздан қуып шығасыз, немесе, дұрысы, оларды істеген қылмыстарына лайық жазалау үшін заңды тақсырының қолына қайтарып бересіз.


— Бургундия герцогына айта барыңыз, — деді король, — оның шектен өткен дөрекілікпен айыптаған әрекеттерінен мүлде бейхабармын; қол астымдағы француздардың Фландрияның даңқты қалаларымен тұрақты қарым-қатынас жасайтыны, шынында да, рас, бірақ бірыңғай сауда-саттық сипаттағы бұл қатынастар үзіліп қалса, онда бұл тек маған ғана емес, сонымен бірге герцогтың өзіне де тиімсіз болады; әлгіндегідей себептермен көптеген фламандтар біздің мемлекетімізде де тұрып жатыр, сөйтіп олар біздің заңдарымыздың игіліктерін пайдаланып отыр, бірақ, өзім білетінімдей, олардың арасында бірде-бір опасыз немесе герцогтың еркіне қарсы келе қоятын бірде-бір қашқын азамат жоқ. Тағы да не айтпақсың! Сен менің жауабымды есіттің ғой.


— Алғашқы жауабыңыз тәрізді, өкінішімді жасырмай айтайын, ағзам, — деді граф де Кревкер, — бұл жауабыңыз да, асыл тектім, сіз мойындай қоймасаңыз да, шын орын алып отырған бірқатар жымысқы астыртын әрекеттердің есесі тиісті дәрежеде қайтарылды деп герцог, менің өз әміршім, қанағат тұтатындай жеткілікті түрде айқын әрі ағынан жарылған жауап емес. Бірақ мен сөзімді тәмәмдаған жоқпын әлі. Бургундия герцогы тағы да француз королі шұғыл түрде және сенімді күзетпен Изабелланы, графиня де Круаны һәм осы әулеттен тараған оның туысы графиня Амелинаны өзінің алдына жеткізіп беруін талап етеді . Герцог бұл соңғы талапты алға тартқанында, елдің заңы мен феодалдық иелік етудің ережесі бойынша өз қамқорында болып келген графиня Изабелла Бургундиядан қашып шығып, француз королі оны астыртын панасына алып отырғандығын, король оны герцогқа, өзінің заңды тақсырына әрі қамқоршысына бағынбауына итермелеп отырғандығын, сөйтіп осындай қылығымен француз королі цивилизациялы күллі Европа мойындайтын құдайдың да және адамның да бүкіл заңдарын бұзып отырғандығын негізге алады. Асыл текті ағзамның жауабын тағы да бір мәрте тосамын.


— Сіз, граф де Кревкер, — деді Людовик жаратпаған үнмен, — менің қабылдауымды таң сәріден талап етіп, жақсы істегенсіз, өйткені егер әумесер герцог жиенімнің кәріне ұшырап қалудан бас сауғалап қашып шыққан әрбір вассал жөнінде есеп беруімді тергемек болсаңыз, онда тізіміңіздің күн батқанға дейін таусылмау қаупі бар екен. Әлгі бикештер менің патшалығыма келіп табан тіреп отыр деп, кәне, кім растай алады? Қош, тіпті, мейлі солай-ақ болсын дейік, ал, бірақ олардың герцог иелігінен қашып шығуына мен қол ұшын беріппін немесе оларды қолыма алыппын деп, айтуға кімнің аузы барар екен? Олардың Францияда екендігіне және қайда келіп паналағандарын менің білетініме айғақ бар ма?


— Ағзам, — деді Кревкер, — менің қолымда мұндай айғақтың болғаны ұлы мәртебелі патшам, өзіңізге жақсы мәлім... Сіздің қамал-сарайыңызға жақын маңда орналасқан, маңдайшасында «Лала гүлі» деп жазылып қойған мейманханада осы бикештерді көзімен көрген куә адам бар-тұғын; асыл текті ағзам, өзіңіздің атақ-дәрежеңізге лайық емес қарапайым Тур шаһары тұрғынының костюмін киіп алғаныңызға қарамастан әлгі куә бикештерді сіздердің орталарыңыздан көріпті. Өзіңіз қатысып отырған кезде, тақсыр, әлгі куә кісі бикештердің қолынан олардың Фландриядағы дос-жарандарына жолдаған хаттары мен ауызекі сәлемдемелерін қабылдап алған. Хаттарын да, сәлемдемелерін де әлгі кісі Бургундия герцогына өз қолымен табыс еткен.


— Ол кісің, бұл куәң қайда қазір? — деп сұрады король. — Оны осы жерге алдыртыңыз. Ол өзінің бықсытқан өтірігін біздің көз алдымызда қайталап айтуға батылы барар ма екен, көрейік.


— Сіз алдын-ала масайрап отырсыз, ағзам, өйткені бұл куәнің көзі құртылып жіберілгенін білесіз. Куәгер бұл кісі — Замет Мограбин есімді қаңғыбас сыған болатын. Маған мәлім болып отырғанындай, ұлы мәртебелі тақсыр, полицияңыздың бастығының қарауындағы адамдар оны кеше дарға асып өлтірген... сірә, Бургундия герцогына, оның кенесі үстінде және менің, Филипп Кревкер де Корденің, көзімше айтқан хабарды ол осында растай алмауы үшін солай істелген болуы керек.


— Эмбрене бибінің атымен ант етемін, — деді король сілкініп, — бұл ешқандай қисыны жоқ айып, сондықтан бұл істе өз арымның тазалығы соншалықты, мен ашулану былай тұрсын, қайта күлер едім! Ал превомның ұры-қарылар мен қаңғыбастарды дарға аспайтын күні жоқ, өйткені бұл оның тікелей міндеті. Қош, енді Бургундия герцогына оның кемеңгер кеңесі үстінде айтсын мейлі, бірақ ұры ма, яки қаңғыбас па, қайдағы біреудің сөздері шынымен-ақ менің корольдік ар-намысыма кір келтіре алар ма? Граф, өзіңізден өтінген тілегім болсын, менің атымнан біздің қадірлі жиенімізге айта барыңыз, егер нақ сондай аннан қашқан, мұннан қашқандардың тобырын жаны сүйетіні расқа сайса, онда ол немелерін өз басы-ақ ардақтай берсін, себебі ондайлар менен аяусыз жазалау мен мойнына тұзақ салудан басқа рақымшылық күтпесін.


— Менің әміршім ондай жандарға зәру емес, асыл текті ағзам, — деп граф дәп осы шаққа дейін өзі әлі бара қоймаған қыр көрсеткен сарынмен жауап қатты, — өйткені ізгі герцогтың одақтастары мен көршілерінің тағдыры туралы сиқыршылар мен қаңғыбастарға бал аштыратын әдеті жоқ...


— Тоқтат, шыдамның да шегі болады, — деп король оның сөзін бөліп жіберді. — Ал, сен, сірә, бізді әйтеуір тілдеуді ғана мақсат тұтатын сияқты көрінесің, сондықтан келіссөзді тәмамдау үшін Бургундия герцогына біз өзіміз өкіл аттандырамыз: өйткені біздің бұған кәміл көзіміз жетіп отырғанындай, сен мінез-құлқыңмен өзіңе жүктелген өкілеттіліктің мейлі қандай дәрежесі болса да, барлық шегінен асып кетіп, астамшылыққа бой ұрып тұрсың.


— Мен, қайта өзіме тапсырылған өкілеттіліктің әлі шет пұшпағын да тындырған жоқпын, — деді Кревкер. — Кәнеки, құлақ түр сөзіме, Францияның королі, Людовик Валуа!.. Осында қатысып отырған төрелер мен дворяндар, сендер де құлақ салыңдар!.. Күллі адал да ізгі ниетті жандар, сендер де ден қойыңдар, менің сөзіме!.. Ал сен герольд Туасон д'Ор, маған ілесе, тақсырымның сөзін пысықтап айтып тұратын болғын. Империя графы һәм құрметті Алтын Жабағы орденді рыцарь мына мен, Филипп Кревкер де Корде, құдіретті патшам һәм әміршім Карлдың атынан — Бургундия мен Лотарингияның, Брабант пен Лимбургтың, Люксембург пен Гельдерннің тәңір сүйген шапағатты герцогы атынан, Фландрия мен Артуаның, Эно, Голландия, Зеландия, Намюр мен Зутфен князьдігінің графы, Қасиетті империяның маркизы, Фрисландтың, Салин мен Малинның иегері атынан — бүкіл қауымға естірте Францияның королі Людовик, сізге тікелей өзіңіздің жасаған және кесепатын тигізген яғни өзіңіздің тікелей араласуыңызбен, сіздің рұқсатыңызбен және сіздің арандатуыңызбен патшам герцогқа және оған барынша адал азаматтарына көрсетілген барлық заңсыздықтардың, қорлықтар мен зиянкестіктердің өтеуін қайтару жөніндегі барлық тілектерді қанағаттандырудан бас тартып отырғандығыңыз себепті, ол, менің ауызба-ауыз жеткізген сөзім арқылы, сіздің тағыңыз атынан берілетін жарлықты орындаудан және тағыңызға бағынышты болудан бұдан былай бас тартады, сізді залым суайт деп жариялайды, сөйтіп король һәм адам есебінде өзіңізге қарсы соғыс жариялайды! Мынаны осы сөздерімнің кепілі әрі айғағы деп біле беріңіз!


Осы сөздерді айтып граф оң қолындағы сауыт қолғабын шешіп алды да, еденге лақтырып жіберді.


Графтың соңғы мезеттегі өрескел қылығына шейін, осынау әдеттен тыс оқиға үстінде қабылдау залының іші сілтідей тұнған тыныштыққа бөленіп тұрған-ды. Бірақ зіл батпандай құрыш қолғап еденге дүрс ете түсуі-ақ және герольд Туасон д'Ор-дың: «Бургундия жасасын!» деп жар салған ұраны естілісі-ақ мұң екен, жұрт опай-топай дүрлігісіп қалды. Атақ-дәрежелеріне лайық, мұндайда соңғы билікті айтатын Дюнуа, Орлеан герцогы, қаусаған қарт лорд Кроуфорд һәм басқа да екі-үш төре қолғапты еденнен кім көтеріп алуы керек деген мәселенің төңірегінде пікір алысып тұрғандарында қалған барлық қауым: «Сазайын беріңдер мынаның! Шабындар қылышпен өзің! Корольдің атына оның өз сарайында тіл тигізуге дейін барып отыр ол!» деп керілдесіп жатты.


Бірақ күн күркіріндей зор дауыспен ақырып қалған король у-шу мен керілдескен үнді бірден тыйып тастады:


— Өшіріңдер үндеріңді! Және де мына адамға, ол тастаған қолғапқа да ешқайсыңның қолдарың дарушы болмасын!.. Ал, сіз, граф... сіздің ғұмырыңыздың қандай сыры бар? Әлде, бәлкім, шектен тыс ағаттыққа басып, басыңызды өлімге тігуге дейін баруыңызға қарағанда, өзіңізді ешқандай ажалға алдырмаймын деп санайсыз ба? Егер өзінің ақылға сыймайтын қияли праволарын осындай әдеттен тыс тәсілмен сақтап қалуға тәуекел еткен болса, сіздің герцогыңыз да қайдағы бір айрықша металдан жаралған шығар!


— Оныңыз рас, күллі европалық өзге патшаларға қарағанда, ол анағұрлым ізгі, басқа металдан жаралған адам, — деп жауап қатты ер жүрек граф де Кревкер. — Дофин кезіңізде Франциядан қуылғаныңызда, ата-анаңыздың кәріне ұшыраған бүкіл күйінішіңіз бен король-әкеңіздің билігінің бүкіл күш-құдіреті басыңызға төне түскенде... иә, сізге Людовик... европалық басқа елдердің тақсырларының бірде-біреуі баспана бермей қойғанда, менің ізгі ниетті патшам сізді өз қанатынын астына алып, туған бауыры санап, күтіп-баққан болатын. Оның осындай қайырымдылығын сіз, мінеки, енді қалай өтеп отырсыз! Қош болыңыз, менің сөзім бітті, ұлы мәртебелі ағзам!


Сөйтті де граф де Кревкер, тіпті басын да иместен, залдан шыға жөнелді.


— Айырылып қалмаңдар әлгіден! Айырылып қала көрмеңдер! Қолғапты еденнен көтеріп алыңдар да, жетіңдер! — деп жар салды король. — Мен бұл сөзді саған айтып тұрған жоқпын, Дюнуа... Сөзім сізге де арналмаған, лорд Кроуфорд: мұндай істі атқаруға екеуіңіз де тым кәрісіздер... Бұл сөзімнің, жиенім, Орлеан герцогы сізге де қатысы жоқ, ондай істі тапсыруға тым жассыз... Биік мәртебелі әулием... Оксер епископы мырза, патшаларды татуластыру сіздің тікелей борышыңыз, сіздің қасиетті міндетіңіз... Еденде жатқан анау қолғапты дереу қолыңызға алыңыз, сөйтіңіз де, ұлы мәртебелі патшаны оны өз қамал-сарайында тілдеп һәм оны өз мемлекетін және көрші мемлекетті соғыс отына шарпуға қатысуға мәжбүр етіп, қандай сұмдық күнәға бой ұрғанын атап көрсетіп, граф Кревкерді ақылға келтіруге тырысып бағыңыз!


Тікелей өзіне берілген бұл бұйрыққа құлақ қоймауға батылы бармай кардинал де Балю қолғапты, нақ бір улы жыланды ұстағандай айрықша сақтықпен (соғыстың осынау белгісіне өз басы, сірә, өте-мөте жиіркене қарайтын болуы керек) көтеріп алды да, король әмірін орындамақ мақсатымен асыға басып залдан шығып кетті.


Людовик жиын-кеңеске қатысушыларды үн-түнсіз шолып өтті. Біз еске салып өткен жандардан басқа, бұл жерде ұрыс даласында ерлік көрсеткендіктері үшін король сарайында қызмет атқаруға жоғарылағандар емес, басым көпшілігі атақ-дәрежелері төменгі буындағы адамдар бас қосып тұрған-ды. Әлгінде ғана болып өткен көріністен естері шығып, өңдері қашқан олар бір-біріне қысыла қараумен болды. Людовик осынау жандарға тыжырына қарап тұрды да, былай деді:


— Қалай десек те, граф де Кревкердің өзі көрсеткен бүкіл ожарлығы мен өркөкіректігіне қарамастан, Бургундия герцогы ол арқылы өзіне адал да ер жүрек қызметші таба білгенін мойындамасқа лаж жоқ. Өз жауабымды жеткізе алатын нақ осындай адал елшіні мен қайдан іздеп табарымды білгім-ақ келер еді?


— Францияның дворяндар әулетіне сіз әділ баға беріп тұрған жоқсыз, патшам, — деді Дюнуа. — Жауабыңызды найзаның ұшына желбірете таңып алып, Бургундия герцогына жеткізіп беруден біздің ешқайсымыз да бас тартпайтындығымызға, мен кәміл сенемін.


— Сіз сондай-ақ қол астыңызда қалтқысыз қызмет етіп жүрген шотланд жігіттерін де ренжітіп тұрсыз, патшам, — деп сөзге араласты кәрі Кроуфорд. — Не менің өзім, не сондай атаққа өзін лайықты санайтын қарамағымдағылардың бірде-біреуі әдепсіз қылығы үшін әлгі паңсыған графтың сазайын беруден титтей де тартынбас еді Менің қолымның күш-қуаты әлі де құрыштай берік, жалғыз-ақ ұлы мәртебелі патшам маған рұқсатын берсе болғаны.


— Бірақ, — деді Дюнуа сөзін сабақтап, — біздің өзімізді де, патшамыз бен Францияны да даңққа бөлей алатындай істі бізге тапсыру ұлы мәртебелі патшамызға пайдалы емес.


— Онан да, Дюнуа, — деді король, — рыцарьлық ар-намыс деген қайдағы бір мағынасыз мәселеге бола өздеріңді де, француз тағы мен бүкіл елді де апатқа ұшыратуға әзір тұрған сендердің көзсіз ер жүректіктеріңе ерік беріп қойғым келмейтінін ашып айтсаңшы. Қансыраған еліміздің қуатын молайту үшін қазір бейбіт өмірдің әрбір сағаты қаншалықты қымбат екендігін сендердің баршаларың білесіңдер, ал сөйте тұра, қаңғыбас сығанның қайдағы бір ойдан шығарған өтірігіне немесе, сығанға қарағанда, бәлкім, құны, сәл де болса артығырақ саналатын елінен қашып кеткен сұлу бикешке бола, әрқайсың өлген-тірілгендеріңе қарамай, ұрысқа қойып кетуден тайынар емессіңдер... Жә, әнеки, кардинал да тебе көрсетті — бейбіт хабармен келе жатыр, деп үміт етемін... Қош, қалай, мәртебелі әулием, әлгі әумесер графты ақылға келтіре алдыңыз ба?


— Патшам, — деді де Балю. — Тапсырған міндетіңіз маған оңайға түскен жоқ. Мен әлгі паңсыған графқа қабылдаудың үзіліп қалуына әкеліп соққан өрескел қылығымен, асыл текті ағзам, сіздің намысыңызға тиіп, қатты табалағанын анықтап түсіндіріп бердім; мен оған әміршісі, қалай болған күнде де, құлақ естіп көз көрмеген арсыздық қылық көрсетуге өкілеттілік беруі мүмкін еместігін, бұл қылық өз басының жүгенсіздікке салынуының салдары екенін айттым, сондықтан мұндай көргенсіздік мінез-қылығы үшін оны, асыл текті ағзам, сіздің жазалауыңызға болатынын, сөйтіп графқа қандай шара қолдану мәселесін шешу енді сіздің ұйғарымыңызға байланысты екенін мәлім еттім.


— Дұрыс айтқан екенсіз, — деді король. — Ал одан қандай жауап естідіңіз?


— Қасына таянған кезімде граф атына қонбақ болып, аяғын үзеңгіге салып та тұр екен, — деп жалғастырды сөзін кардинал. — Ол маған қарай мойнын бұрып, сөзімді тыңдады да, аяғын үзеңгіден алмастан: «Егер осы арадан елу лье қашық жерде тұрсам, сөйтіп маған француз королі патшамды тілдепті деген хабар жетсе, дәл сол мезетте-ақ ойланбастан атқа қона кетіп, жан жарамды жазу мақсатымен әлгінде ғана оған берген жауабымдай жауап қату үшін желмен жарыса шауып жеткен болар едім», — деп жауап берді.


— Айттым ғой, мырзалар... — деді король зал ішінде тұрғандарға қарап, оның жүзінен ешқандай ашу-ыза яки толқу сезімі байқалған жоқ, — граф Филипп де Кревкер арқылы герцог, біздің жиеніміз, патшаға бұрын-соңды кызмет етушілер ішіндегі ең бір лайықты қызметшіге ие болып отыр, деп айттым ғой мен... Бірақ сіз, әйтеуір, ретін тауып, оны кідіре тұруға көндіре алдыңыз ба?


— Не бары жиырма төрт сағатқа ғана кідіре тұруына, сөйтіп осы уақыттың ішінде өзінің соғыс жариялаған сөзін қайтып алуына көндірген болдым, тақсыр, — деп жауап қатты кардинал. — Ол «Лала гүлі» мейманханасына барып түсті.


— Оған біздің есебімізден лайықты қабылдау жасалуына қамданып қалыңдар, — деді король. — Мұндай қызметші — патша тәжіндегі бағалы асыл тастың дәл өзі... Жиырма төрт сағат? — деп сыбырлай тіл қатты ол, бейне болашаққа көз жүгірткісі келгендей сыңаймен ойға шома алдыңғы жаққа тесіле қарап. — Жиырма төрт сағат?.. Бұл көп уақыт емес!.. Әйткенмен де, ақыл-оймен пайдаланылған жиырма төрт сағаттың ішінде жайбарақат жалқаудың тұтас бір жылғы күйбеңінен гөрі көп іс тындыруға болады... Жә, бұл не тұрыс!.. Аң аулауға қамданыңдар! Орманға, орманға қарай тартыңдар, мырзалар! Сүйікті бауырым Орлеан герцогы, тұла бойыңызға қанша жарасып тұратындығына қарамастан, сіз кішіпейілдігіңізден арыла көріңіз, сөйтіп Жаннаның ұялшақтығына көңіл бөле бермеңіз. Луара өзені Шер дариясына барып құйылуын тоқтатуы мүмкін, ал бірақ Жанна өзіңізден... ал сіз — өз қалыңдығыңыздан қол үзіп кете алмақшы емессіздер, — деп сөзін сабақтай түсті Людовик айттырып қойған қалыңдығының соңынан ілесе берген бишара шаһзадаға қарап. — Найзаларыңды қамдап алыңдар, мырзалар, өйткені ит баптаушым Аллегр бұл жолы біздің бәр-бәрімізге: адамдарға да, иттерге де оңай соға қоймайтын қабанның ізіне түсіпті... Дюнуа, найзаңды маған бер де, менің найзама ие болғын; оны мен ауырсынатын болып жүрмін, ал найза ауыр екен деген сөз күні бүгінге шейін сенің аузыңнан шығып көрген жоқ қой. Аттарыңа қоныңдар, аттарыңа қоныңдар!


Сөйтіп аңшылар шаба жөнелді.


IX ТАРАУ


ҚАБАН АУЛАУ



Қол астымда кілең кемсау;
Жас баланы қалдырам.
Неге керек —
Күншіл иттер,
Күнде ізімнен аңдыған.


«Король Ричард»



Тақсырының мінез-құлқына қанық, әбден сыралғы болып кеткеніне қарамастан, бұл жолы кардинал қайтып түзелмес ағаттық жасап алды. Даңғойлықтан басы айналған ол граф де Кревкерді аттанып кетіп қалмай, бөгеле тұруға көндіріп, корольдің алдында басқа ешкімнің де қолынан келмейтін қызмет атқардым деп насаттанумен болды. Бургундия герцогына қарсы соғысты кейінге қалдыра тұруға Людовиктің қаншалықты зор маңыз беріп келгені кардиналға мағлұм болуы себепті, өзінің оған көрсеткен бүгінгі қызметінің құнын білетінін корольге еріксіз түрде сездіре берді. Король тақсырының жанына әдеттегісінен гөрі көбірек жуықтап әңгіме желісін ұдайы таңертеңгілікте болып өткен оқиғаның төңірегіне бұрумен болды.


Оның бұл қылығы көп жағынан жаңсақтық болып шықты: король біткендер қол астындағылар өзін төңіректеп, бүкіл тұрпатымен өздері көрсеткен қызметін бұлдайтындығын сездіре бергенін, сөйтіп тақсырдың награда тапсыруын яки алғыс жариялауын талап еткен қандай бір ұмтылыстарын мүлде жаратпайды. Ал бұрынды-соңғы монархтардың ішіндегі ең күдікшілі болған Людовик өз істеген жақсылығын өте жоғары бағалайтын немесе құпия сырын білгісі келетін адамдарға жаны қас-тұғын.


Бірақ тіпті ең сақ деген адамның басынан да ұшыраса беретіні сияқты, табысына мастанып, өзіне-өзі масайрай берген кардинал, орайы келген әрбір сәтті құр жібермей, Кревкер туралы һәм оның елшілік қызметі туралы қайта-қайта сөз сабақтап, корольдің қасынан екі елі ажырамай ілесті де отырды; ал сол бір сәтте осы мәселе Людовиктің ойына көбірек орала беруі әбден ықтимал бола тұрса да, нақ осы жөнінде сөз бастауға оның ешқандай зауқы соққан жоқ-ты. Әңгіме арқауын ләм-мим деп қостай қоймаса да, кардиналдың сөзін ұзақ уақыт бойы әрі зейін қоя тыңдаумен болған король ақырында шыдамы таусылғандай, сәл кейіндеу келе жатқан Дюнуаға өзінің екінші жақ қапталынан жақынырақ кел дегендей ишарат білдірді.


— Біз аң аулап, бой жазып сергімек болып кетіп барамыз, — деді ол, — бірақ қасиетіңнен айналайын кардинал жарықтығымыз бізді мемлекеттік істер туралы кеңес бастауымызға барынша мәжбүр еткісі келеді.


— Асыл текті ағзам, бұл кеңеске қатысудан мені босатарсыз, деп үміт етемін, — деді Дюнуа. — Мен Францияның намысын қорғау жолындағы соғысқа жаралған адаммын, жан-жүрегіммен де, күш-қуатыммен де бұған қалтқысыз дайынмын, ал, бірақ кеңес құру үшін ақыл-ойым кәдеге аса қоймас.


— Ал мінекиіңіз, кардиналдың ақыл-ойы әдейі бір нақ кеңес құруға жаралғандай, — деп үн қатты король. — Ол біздің қамал-сарайымыздың қақпасы алдында Кревкермен сыр ақтарысып, оның күллі сырын бізге айтып келді... Әлде, бәлкім, әлі ақтарылмаған сыр да бар ма? — деп жалғастыра түсті өз ойын король соңғы сөздерді ерекше бір екпінмен нығырлап, түксиген қалың қабағы астынан, бейне қынынан суырып алған қанжардың жүзіндей жарқ ете қалған кезін кардиналға қадап.


Кардиналдың тұла бойы қалтырап, діріл қақты әйтсе де корольдің әзіліне әзілмен жауап беруге тырысып, тіл қатты:


— Шынтуайтында да, атақ-дәрежем мені өзіме айтылған сырды сыртқа шығармауға міндеттейтіні рас, бірақ асыл текті ағзам, өзіңіздің тыныс деміңізбен жібіп жүре бермейтін сыр жоқ.


— Ал қасиетіңнен айналайын кардинал, — деп сөзін сабақтай түсті король, — бөтен адам ішкі сырларын бізге жеткізгісі келіп тұрғандықтан, әлбетте, оның біздің де өз тарапымыздан ағымыздан жарылуымызды күтері ақиқат, сондықтан біз оның өтінішін қабыл алып, де Круа есімді екі ханым, шынында, біздің елімізде ме деген сауалына жауап беруімізді қалауы ақылға әбден қонатын тілек. Өкінішке орай, оның бұл әуесқойлығын қанағаттандыра қоярлықтай шамамыз жоқ, өйткені ел-елді кезіп жүрген арулардың, басқа киім киіп алған патшайымдар мен қорлық көрген графинялардың дәл қай жерге барып табан тірегендері өзімізге де беймәлім, ал олар біздің елімізде жасырынып жүр десек, онда бір құдайдың және Эмбреннің әулие бибісінің шарапаты мен өз иелігіміздің ұлан-ғасыр болуы себепті, мәртебелі әулиеміздің бұл сауалына да жауап бере алмаймыз. Ал, тіпті ханымдардың паналаған мекені маған мәлім-ақ болсын дейікші. Дюнуа, сен сонда жиеніміздің әмір еткен талабына не деп жауап берер едің?


— Ағзам, соғыс па, әлде бейбітшілік пе, өзіңіз қайсысын қалайтындығыңызды маған бүкпесіз ашып айтсаңыз, менің де жауабым дайын, — деді Дюнуа ашық та ер мінезіне тән туралықпен. Корольдің ілтипаты мен сеніміне ол өзінің осындай сипатымен бөленген-ді, өйткені күллі зұлым адамдар тәрізді Людовик те өз сырын жайып салуды қалай жаратпаса, есесіне бөтен адамның жүрек түкпіріндегі ойын барлап біліп отыруға соншалықты құштар еді.


— Арыммен ант етейін, Дюнуа, егер соның қайсысын қалайтынымды өзім білсем, сауалыңа шын ықыласыммен жауап берер едім, — деді король. — Қош, мен соғысуға тәуекел еттім дейік... Сұлу да дәулеті шалқыған мұрагер қыз, айталық, мені паналап келіп отыр дейік, сонда мен не істеуім керек?


— Қызды махаббат оты лаулаған жүрегі бар әрі қалыңдығын қорғай алатын қайраты бар, қол астыңыздағы сенімді адамдарыңыздың біріне күйеуге беріңіз, — деді Дюнуа.


— Айталық, өзіңе қосайық! — деді король. — Құдай ақы, бұра тартпай, турасын айтатын мінезіңмен мен ойлағаннан да гөрі айлалы саясатшының нақ өзісің.


— Тақсыр, мейлі басқа кім болайын, бірақ саясатшыңыз мен емеспін, — деді Дюнуа. — Орлеан бибісінің атымен ант етейін, мен ат құлағында қалай ойнасам, алдыма қойған мақсат-мұратыма да нақ солай жүрексінбей тікелей беттеймін. Бірақ асыл текті ағзам, сіз Орлеан әулетіне ең болмаса бақыт құшқан бір ерлі-зайыпты шаңырақ көтертіп беріп, парызыңызды өтеуге тиістісіз — менің айтпақ ойым, мінеки, осы.


— Бұл парызымды өтеймін, граф, өтеймін. Қанеки, сонау бір тұсқа көзіңді тікші: өзің айтшы, бақытты жұбайлардан қай жерлері кем олардың?


Король соны айтып, бишара Орлеан герцогы мен патшайым Жаннаны нұсқады. Олар корольдің қасынан қараларын аулағырақ үзіп кете алмай, корольдің көз алдында жеке-дара жүруден және именіп, бірі-бірінен екі ярдтай дерлік қашықтықта келе жатты; бірі жүрексінгендігінен, екіншісі жек көргендігінен бір-біріне маңайласа алмай қойды, ал қорыққандарынан — бірі-бірінен ұзап та кеткен жоқ.


Дюнуа король нұсқаған тұсқа көзін тігіп еді, бишара күйеу жігіт пен атастырған қалыңдығының хал-хадері бейне жіптің ұзындығы еріктеріне жібергенше екеуі екі жаққа тарта беретін, бірақ ажырасып кете алмайтын, қарғы бауларын қосақтап қойған қос иттің кебін еріксіз еске түсірумен болды. Ол басын шайқай берді, бірақ екі жүзді билеушіге қарсы дау айтуға батылы барған жоқ. Алайда Людовик оның ойын сезіп те қалған секілді еді.


— Ғажайып ерлі-зайыптылар болғалы тұр; жарасты да жайлы, бала азабын тартпайтын неке боларына сенімім зор . Айтқандайын, бала деген әмісе көңілімізге жұбаныш бола бермейді.


Бәлкім, ата-анасы алдындағы перзенттік опасыздығы есіне түсіп кетті ме, король үнін өшіруге мәжбүр болды, оның езуінде бір сәтке ғана діріл қаққан кекесін күлкі лезде өкінішке ұқсас жаңа бір көрініске ауысты. Бірақ бір минут уақыт өтер-өтпесте-ақ, ол мүлде басқа әуенге басып, сөйлеп кетті.


— Шынымды айтсам, Дюнуа, неке атаулының киелі сырына деген бүкіл қадір-құрметіме қарамастан (осы бір сәтте ол шоқынып алды), маған салса, заңды мұрагерлердің таққа таласып өзара қырқысуларынан еліміздің Англияның кебін киіп, қырық құраққа бөлінуінің куәсі болғанша, Орлеан әулеті бізге күре тамырларын әрқашан француз корольдерінің қаны кернеп лықсып тұратын, өздеріне француз тағына отыру правосы берілмейтін, мына өзің және сенің әкең тақылеттес қаһарман жауынгер перзенттерін тарту етуін қалаған болар едім. Жоқ, арыстанға ешқашан да жалғыз перзенттен артық перзент бітпеу керек!


Дюнуа күрсініп алды да, өктемшіл тақсырға зәредей де қарсы дау айтудың өзі оның бейшара туысының хал-қадерін жақсартпақ түгіл, керісінше, құлдыратып жіберуі мүмкін екендігін іштей ұғып, ішінен тына берді. Алайда ол шыдай алмай кетіп, әлден соң ойындағысын айтып салды:


— Ағзам, әкемнің тегіне өзіңіз емеурін жасап кеткендігіңізден, оның әке-шешесінің кінәсін сырып тастап, мынаны есіңізге салуға батылым жетіп тұр, әкем жексұрын түрдегі заңды некеден емес, керісінше некесіз махаббаттан дүниеге келе тұрса да, біз оны бақытты өмір сүрген адам дей аламыз.


— Әйтсе де өзің құдайдан безген адам екенсің Дюнуа! Неке атаулының қасиетті сыры туралы бұлай деуге аузың қалай барады! — деді король әзілдеп. — Ал әңгіме бітсін осымен!.. Әне, сонау бір тұста, қиқу салынған сияқты... Иттерді қосыңдар! Қосыңдар иттерді, әулие Губерттің аруағы қолдай көрсін бізді! Айт, айт! Әне!


Король кернейшілерінің құйқылжытқан әуені орман ішін шарлап кете барды, сол-ақ екен өз гвардиясының екі-үш атқышы, олардың ішінде біздің досымыз Квентин Дорвард та соңынан ерге Людовик құйғыта жөнелді. Бірақ ең бір құмар ісіне жан-тәнімен беріле тұрса да, бойына сіңген табашыл әдетінен танбаған король кардинал Балюдің мысын басып, оны тәлкек етуге де уақыт таба білгенін айтпай кетуге болмайды.


Осынау мемлекет қайраткерінің мінезіндегі бір осал жері, жоғарыда айтқанымыздай, тегі жағынан төменгі нәсілден шыққанына, әрі білімінің орта қолдығына қарамай, өзін бесаспап шебер, әрі нағыз сарай тарланы санап, астамшылыққа әуестігіне байланысты еді. Рас, Бекет сияқты сайыстарға қатысқан емес. Уолси сияқты әскерлерге қолбасшылық та еткен жоқ. Сондай-ақ осынау мемлекет қайраткерлерінің бойына да жат саналмаған рыцарьлық сыпайылық кардиналға дарымаған-ды. Әйтсе де, аңшылықты айрықша қастерлейтінін ол әмісе айтып жүретін. Ал күш-құдіреті, дәулеті және сарай маңындағы істерге ықпалы арқасында қайсыбір әйелдердің көз алдында оның дене бітіміндегі міндері тіпті білінбейтін де; қисапсыз көп қаржы жұмсап сатып ала беретін асыл тұқымды сәйгүліктері оның атақ-даңқын мүлде місе тұта қоймайтын, сөйтіп сәйгүліктері мал айдаушы, диірменші әлде тігінші ме, кім білсін, әйтеуір, шабандоздық өнер сайысында ұлымен тең түсе алатын мұның әкесіне көрсеткен құрметтерінен артық құрмет көрсетпес еді. Оның бұл сыры корольге өте жақсы мағлұм-тұғын. Міне, сондықтан да король атын біресе жүйткітіп, біресе тізгінді тарта қойып, қасынан екі елі қалмай еріп отыруға мәжбүр болған кардиналдың мінген атын елірте бергені соншалықты, көп ұзамай иесінің ер үстінен ауып түсіп қаларына жұрт шүбәланған жоқ. Сөйтіп желігіп, қызынып алған сәйгүлік біресе құйындата ала қашып, біресе артқы аяқтап тік тұрып, біресе мөңки ала жөнелген тұстарда кардинал байғұстың жаны мұрнының ұшына келгенін елеместен король әдейі мемлекеттік мәні зор істер туралы сауалдарды үсті-үстіне төпелетіп, осы әлгінде ғана кардинал өзі шектен тыс әуесқойлықпен ықылас қойған мемлекеттік маңызды құпиялардың бірін хабарлағысы келіп тұрғандай сыңай білдірумен болды.


Ауыздығымен алысқан асау арғымағының аспанға шаншыла атылған әрбір оқыс қимылы есінен тандырған қысыл-таяң сәттерде өз тақсырымен лажсыз сырласуға мәжбүр болған мемлекет қайраткері, корольдің жақын кеңесші-серігі басынан кешетін оқиғадан өткен ерсі оқиғаны көз алдыңа елестетудің өзі қиын-ақ. Кардиналдың үстіндегі көгілдір рясасының етегі құс қанатынша желп-желп етіп барады, абырой болғанда ердің шұңғылдығы әрі оның алдыңғы һәм артқы қастарының биіктігі арқасында ғана ауып түсіп қалмай әзірше аман келеді. Дюнуа бұған қарқылдай күлумен болса, ойлап тапқан қалжыңынан өзі іштей ләззат алған король зәредей де сыр білдірместен, маңызды мәселе жөнінде әңгімелесуге бірер минут уақыт бөлуіне мұрсат бергізбеген аңшылыққа деген асқан құмарлығын әжуалап, діни басшысын майда тілмен түйрелеп қояды.


— Мейліңіз, қалауыңызша-ақ болсын, құмардан шығуыңызға енді бөгет болмай-ақ қояйын, — деді король, үрейі ұша қорқып кеткендігінен есеңгіреп қалған кардиналға көз тастап, сөйтті де атының басын босата берді.


Балю сөз қатып үлгергенше, ауыздығымен алысқан аты мемлекет қайраткерінің бейшара халіне мәз бола күлісіп келе жатқан король мен Дюнуаны лезде көз ұшында қалдырып, құйындата шапқылап қарасын үзе берді. Алда-жалда біздің оқырмандарымыздың ішінен (кезінде біздің де өз басымыздан кешкеніміз тәрізді) біреу-міреуі атқа салт мініп көргендері болса, онда аты алып қашқан адамның қандай күй кешетінін біледі, сөйтіп кардиналдың басына төнген күллі қауіп-қатерді, оның бүкіл сұмдық та мүсәпір хал-қадерін көз алдына оп-оңай елестете алады. Артқы аяқтары алдыңғы аяқтарынан озып кетуге оңтайланғандай құйындата түскен, ер үстінде отырған иесі түгіл, тұлпардың өзі де ие бола алмай қалатын жануардың төрт аяғы, әдеттегісінше жер бетін нық басып тұрғысы келген, ал, бірақ дәл қазіргі сәтте атының екі бүйірін тебіне түсіп өз басының мүшкіл жағдайын одан әрі асқындырумен болған салт аттының сіңірлері тартылып, құрысып қалған екі аяғы, тізгіннен айырылып қалып, енді аттың жалын құшқан қолдары, (Анджело ақсақал айтатындай) ауып кетпеу үшін тік ұстаудың, немесе (ньюмаркеттік шабандоздардың тәсілінше) ілгері қарай еңкейіп отырудың орнына, денесі қас қағым сәтте арбадан сырғып түсіп қалуы мүмкін бір қап үн тәрізді, аттың мойнына ілініп қана сұлқ жатыр — осының бәрі қосыла келіп көрермендер үшін күлкілі, ал рольді орындаушы үшін азапты көріністі бейнелейді.


Бұған байғұс шабандоздың костюміндегі яки сыртқы тұлғасындағы — діндар адамның киімі яки жарқырауық мундирі іспеттес бір ерекшелігін қосыңыз да, ат бәйгесі, парад өткізіліп жатқан бір маңдағы, яки дүйім жұрттың қатысуымен салтанатты бір той-думан кезіндегі осынау әрекеттің куәсіндей көріністі көз алдыңызға елестетіп көріңізші — мінеки, сонда бұл байғұстың бүкіл шартарапқа масқара болғысы келмесе, қолын яки аяғын мертіктіруден басқа немесе, дәлірек айтқанда, мойны үзіліп, қаза тапқаннан басқа шарасы қалмас еді; тек қана солай, өмірін құрбан еткенде ғана атынан құлап қалғанына ел шын көңілдерінен жанашырлық білдіре алар еді. Ал қазіргі жағдайда кардиналдың үстіндегі келте етекті көгілдір түсті бешпенті (атқа салт мінген кездерінде өзінің әдеттегі етегі жер сызған мантиясының орнына ол әдейі осылай жеңіл киінетін-ді), қан қызыл шұлығы мен шашақтарын желбірете байлап қойған нақ осы түстес қалпағы, прелаттың дәрменсіздігі қосыла келіп, шабандоздық өнерді меңгеруге деген әрекетінің кісі күлерліктей кейпін бұрынғысынан да айқын паш етіп тұрды.


Иесінің қолынан билік кеткен, шексіз-шетсіз көсілген жасыл алаңқай бойымен бар шабысына сала, құйғытқан арғымақ көп кешікпей иттерін ертіп қабанның ізіне түскен аңшылар тобын қуып жетті. Арт жақтарынан ешқандай да қауіп күтпей алаңсыз келе жатқан екі-үш бапкерді қағып-соғып, бірнеше төбетті жаншып өтіп, аңшылықтың бүкіл шырқын бұзған, онан қалды, үрейлері ұшқан аңшылардың айғайы мен төбеттердің аласұра үрген шаң-шұңынан бұрынғысынан да бетер құтырына түскен асау арғымақ кардиналды тікелей қабанға қарсы алып шықты. Сойдиған азулары көбіктеніп кеткен, барынша кәріне мінген тағы аң қырсық шалған кардиналдың қарсы алдынан кесе-көлденеңдеп, желдей есіп бара жатты. Жыртқыш аңға осынша тақап қалғанын көзі шалған Балю көмек сұрап жан ұшыра айғай салды. Әлде осынау айғайдан ба, әлде күржиген аңнан сескенді ме, кім білсін, әйтеуір, сәйгүлігі кенеттен жалт беріп, қиыс тартты, сөйтіп, бұған шейін астындағы аты тіке бағытта зулағанынан ғана ер үстінде амалдаумен болған кардинал қас қағымда жерге гүрс ете қалды. Сәтсіздікпен басталған осынау шабандоздықтың қабанның дәп қасына дерлік жетіп, осылай оқыс аяқталғаны соншалықты, егер ашынған қабан осы бір тұста өз қайғысымен әлек болмаса, онда дәл қасына аттан ауып құлаған мына сорлы да бір кезде вестготтардың королі Фавила душар болғандай апатқа душар болуы ғажап емес еді . Алайда бұл жолы құдіретті прелат жай үрейі ұшып қорқып кеткені болмаса, ажалдан аман қалды; орнынан атып түрегеле сап, жалма-жан жолдан ығыса берді, сөйтіп аңшылар қауымы қасынан ағып өте шыққанын байқап тұрды, ал оған қол ұшын беру ешқайсысының ойына кіріп те шыққан жоқ. Сол бір заманда аңшылар бұл іспеттес бақытсыздыққа душар болғандарға дәл қазіргі күндердегідей енжарлықпен қарайтын-ды.


Осы тұстан өте берген король Дюнуаға қарап:


— Е, біздің биік мәртебеліміздің сұлап түскен жері осы де. Шынтуайтын айтсақ, ол мандыта қоятын аңшы емес; ал, бірақ мұнысының есесіне, бөтен біреудің құпиясын қармаққа ілуге келгенде кәнігі балықшыдай апостол Петрдің өзімен бәстесе алар еді. Десе де осы тұрғыдан да ол бүгін оңбай сүрінді, — деді.


Бұл сөздер кардиналдың құлағына, әрине, шалына қойған жоқ, бірақ корольдің сөйлеп бара жатқандағы кекесін көзқарасы оның көмейінен шыққан сөз жүйесінің мағынасын жазбай, жаңылмай ұға қоюына көмек етті. Адамды аздыру үшін сайтан әрқашан да оның басына түскен қысылтаяң кезеңді аңдығыш келеді, деп бекер айтылмаған ғой. Дәл сондай бір кезеңнің сәті келіп те қалған еді, өйткені Балюдің тұла бойын корольге деген ашу-ыза кернеп тұрған. Құлауын құласа да, еш жері жарақаттанбағанына көзі жетісімен, көңілі орнына түскендей болды, ал, бірақ ар-намысының қорлануы мен шеккен зәбірін ұмыту оңайға түскен жоқ.


Аңшылар зулап өте шыққан кезде, сірә, қазіргі сейілге қатысушыдан гөрі оның көрерменіне ұқсайтын бір салт атты кардиналдың қасына келді. Оның соңынан бірнеше малай ере келді. Салт атты кардиналдың жападан-жалғыз, жаяу тұрғанын нөкерлерінен адасып қалғанын, нақ осы бір қас қағым сәтте басынан қандай оқиға кешкенін аңғартарлық күйде тұрғанын көріп төтенше қайран болды. Ер үстінен қарғып түсе қалу, қол ұшын беру, малайлардың бірі мініп келген жуас атын дереу кардиналға беруге бұйрық ету, жоғары мәртебелі кемеңгер мемлекет қайраткерін осындай қиын-қыстау жағдайда жалғыз қалдырып кетуге жол берген француз сарайының салт-ғұрпына өзінің қайран қалғанын білдіру — осының бәрі-бәрі Кревкер үшін бір сәттің ішінде-ақ тындырылатын іс еді, өйткені құлап қалған кардиналға көмек көрсетуге ұйғарған салт атты басқа ешкім де емес, Бургундия елшісінің өзі болатын.


Арада аз ғана уақыт өткенде кардиналдың корольге адалдығы немесе азғыруға оңай көніп қалатындығы белгілі болғандықтан, арбауға қалай қарайтындығын сынап көруге мемлекет қайраткерінің көңіл ауаны икемделіп-ақ тұр еді. Зерек Людовик орынды күдіктенгендей, ертеңгілік мезетте граф пен кардинал екеуі өзара пікір алысқан жәйттың бәрін жоғары мәртебелі дін басшысы өз тақсырына сарқа жеткізбей, қайсыбірін іркіп қалған-ды. Бірақ Балю өзі туралы және өзінің таланты туралы Бургундия герцогының төтенше ардақ тұтқан пікірін граф де Кревкердің аузынан естіген кезінде, оны насаттана тыңдай тұрса да, графтың өз патшасының жомарттығы жайындағы һәм Фландриядағы бенефицийлердің аса көп мөлшердегі кірістері жайындағы мақтау сөздерін қызғанышпен қабылдап, іш тарта тұрса да, аңға шыққан сәтінде өзін қатты қорлаған соңғы оқиғаға шейін ол әлі де болса тайғанақтық жасай қоймаған еді. Ал енді, мінеки, король ар-намысын аяққа басқан осы бір сәтте, ол күллі әлемде жапа шеккен һәм өзінің адалдығын бағаламаған бұрынғы дос-жар адамнан асқан қауіпті жаудың болмайтындығына Людовиктің көзін жеткізуді ұйғарды.


Бірақ дәп қазір бастары қосыла қалғандары көзге шалынар деп қорқып, онымен кешкілік мезеттегі құлшылықтан кейін, әулие Мартин әдияратында, Турда жолығысатын болып уағдаласып, Кревкермен асығыс түрде қош айтысты; осынау уағдасын төтенше бір астыртын сарынмен жария еткені соншалықты, нақ қазіргідегідей бір сәті келген қолайлы кезеңнен басқа уақытта ойға алуға да болмайтын ірі олжа Бургундия билеушісінің қолына түсейін деп тұрғанын бургундық бірден аңғара қойды.


Людовик өзі өмір сүрген дәуірдегі ең кәнігі саясатшы санала тұрса да, бағзы бір кездерде ақыл-ойға кесірін тигізбей қоймайтын жаны құмар істерге салынып жүре беретін; мінеки, қазір де аңшылықтың қызығына батып, сәйгүлігін жұлдыздай ағызған бойы қабанды өкшелей қуып жетіп қалған анталаған төбеттердің соңынан қалмай, ілесе шауып бара жатты. Аңшылықтың нағыз қыза түскен осы бір шағында, қырсық қылғандай екінші бір құнан шығар қабан алғашқы қабанның қарсы алдын кесіп өте шықты да, иттерді (бірлі-жарым кәрілерінен, әрі әккілерінен басқасын) ғана емес, сонымен бірге бүкіл аңшыларды дерлік бастапқы ізден адастырып, теріс сүрлеуге салып, безіп берді. Басқа аңшыларға қосыла Дюнуаның да теріс сүрлеуге түсіп кеткенін көріп король ішінен мәз болып қалды, әрі сонау майталман аңшының шалыс басқан қадамын күні бұрын мазақ етіп бара жатты, өйткені сол бір заманда аңшылық нақ соғыс тәрізді — ерлік өнер дерлік дәрежеде саналып келген еді. Людовиктің мініп шыққан аты желдей есетін жүйрік еді, сондықтан ол иттердің соңынан ілесе шауып келе жатты, сөйтіп, әбден титықтаған қабан шағын ғана шалшықтың орта тұсына жетіп, жауымен айқасуға сайланғандай қалт тоқтай қалған сәтте, король онымен жападан-жалғыз бетпе-бет келіп қалды.


Людовик өзінің тәжірибелі, батыл аңшы екендігін көрсетті. Жазатайым арандап қалармын деп қорықпастан, төбеттерге қарсы айбар шеге арпалысумен болған, қаһарын тіккен аңның қасына жетіп барып қолындағы найзасымен періп жіберді; бірақ нақ осы сәтте астындағы аты әлденеге үркіп, жалт бұрылды да, найза қабанға жазбай тиіп, оны сұлатып түсірмек түгіл, оған жара да салмай тайқып кетті. Король қанша тырысып бақса да, аты аңға қайтып беттемей қойды; сондықтан оған атынан дереу қарғып түсуден, сөйтіп сол бір кездерде аңшылар қолданатын келте семсермен жынын шашып аласұрған қабанға тікелей өзі қарсы шығудан басқа амалы қалмады. Қабан сол мезетте-ақ иттерді жайына қалдырып, адамға қарсы шапты. Король тоқтап қабанның жақындай түсуін тосып тұрды, бір аяғымен жер тіреп, өзі сәл ілгері ұмсыныңқырай әрі жыртқыштың тамағын орып жібермек немесе жауырынының астын ала кеудесіне қадалтпақ болған мақсатпен семсерін кезенумен болды. Семсер таймай, жазбай қадалған жағдайда қабанның екілене түскен екпіні, әрі бар күшін жұмылдырған арынды шабуылы мерт болуын тездете түсері хақ еді. Бірақ король егжей-тегжейіне шейін өзі дағдыланып алған, әрі сөзсіз сұлатып түсіретін тәсілмен семсерін енді сермей берген сәтте, батпаққа аяғы тайып кетті де семсер аңның кеудесіне қадалмай, беріштей қатып күжірейген қылшықты жонын болар-болмас қана жанай өте шығып, оған зәредей де зақым келтіре алған жоқ, ал Людовиктің өзі батпаққа етпетінен жалп ете түсті. Ол құлағанының арқасында ғана аман қалды, өйткені қабан арынымен корольді жанай ағып өте шықты да, азуы жамбасына дарымай, тек аңға киіп шығатын қамзолының етегін ғана айырып, іліп әкете барды. Бірақ алғашқы ағынымен бірнеше қадам ілгері озып барып, қайтадан бас салмақ боп, кері бұрылды. Құлап жатқан жерінен тұрмақшы болып әрекеттенген корольдің өмірі; осы бір сәтте қыл үстінде тұрған еді. Осы бір қысыл-таяң шақта кенеттен Квентин Дорвард жетіп үлгерген болатын. Атының шабандығынан басқа аңшыларға ілесе алмай қалып қойған-ды, бірақ король кернейінің үніне құлағын тоса, ізімен жүріп келе жатқан-ды. Ол жалма-жан қабанға тап беріп, найзасымен шаншылта қадап та үлгерді.


Осы бір мезетте жатқан жерінен түрегелген Людовик енді өзі Дорвардқа көмекке келді, сөйтіп семсерін қабанның тамағына бойлата қадап, азбанды мерт етті. Ләм-мим деп сөз қатпастан, ол ең алдымен екеулеп жайратқан аңның бойын мұқият түрде өлшеп шықты. Бұдан соң маңдайының моншақтаған тері мен қолына жұққан қанды сүрткілеп, қалпағын қолына алып, бұтаға іліп қойды да, қалпақты безендіріп тұрған, қалайыдан құйып жасалған құдай, пайғамбар бейнелеріне қарап шоқынды, сөйтіп ақыр соңында ғана, Дорвардқа қарап тіл қатты:


— Пәлі, бұл келген, менің шотландық жас жігітім, өзің бе едің? Жолың болғалы тұрған жігіт екенсің. Сірә, Пьер ағаңның «Лала гүлі» мейманханасында жақында алдыңа тартқан таңертеңгі асынан ешбір кем түспейтін дастарқан жайып саған тағы да сый-құрмет көрсетпесіне болмас... Ау, неге үн-түнсіз мелшиіп тұрсың? Әлде сарай табалдырығын аттаған соң бір кездегі асаулығың мен албырттығыңнан айырылып қалдың ба? Басқалар керісінше қылық көрсетуші еді.


Шотландияның ауасымен тыныстаған қай заманғы бүкіл алғыр деген перзенттерінің ішіндегі зерек перзентінен саналатын Квентин өзіне сенімділіктен гөрі, көбіне-көп үрей туғыза беретін Людовикпен ойнауға болмайтындығын баяғыда-ақ түсінген-ді, сондықтан енді корольдің өз басы рұқсат беріп тұрғандай көрінген еркінсуге бой ұрмау керектігіне зәредей де шүбәланған жоқ. Егер ұлы мәртебелі тақсырдың сауалына тіл қатуға батылы бара қалса, онда әуел баста өзінің кіммен сөйлесу құрметіне ие болғанын мүлде білмеген кезінде тақсырдың көз алдында көрсеткен әдепсіздігі үшін оның ғапу етуін өтінген тілектен ала бөтен, басқа тілек айтуы мүмкін еместігін мағлұм етіп, ой елегінен өткізген бірер ауыз мағыналы сөзбен жауап берді.


— Мақұл, достым, — деп жауап қатты король, — өжеттігің мен тапқырлығың үшін сол жолғы әдепсіздігіңді кешірейін. Серігім Тристанның кәсібін ішіңнен жазбай дерлік бірден сезе қойғаның үшін өзіңді қатты ұнатып қалған едім. Содан бері оның уысына түсіп қала жаздағаныңды да естуім бар. Өзіңе одан аулақ жүргейсің деген ақылымды айтпақпын: оның қолданатын жазасы оп-оңай — мойныңа арқан салады да, әп-сәтте көзіңді жоқ қылады... Атыма мінгізші. Сен маған ұнайсың, сондықтан саған жақсылық қана тілеймін. Маған ғана арқа сүйейтін бол, басқа тірі пендеден — не нағашыңнан, не лорд Кроуфордтан қайыр күтпей-ақ қойғын... Айтпақшы, мені бір ажалдан құтқарып қалғаның туралы тіс жарып, сыр шашушы болмағын, өйткені егер корольді ажал аузынан аман алып қалған мен едім, деп мақтансаң-ақ осы қызметің үшін менен көретін бар жақсылықты толық көріп болдым деп есептей бер.


Сөйтті де король кернейін сызылта тартып қоя берді, көп ұзамай қасына ерген басқа да аңшыларымен ағыза шауып Дюнуа да жетіп үлгерді. Олар киелі аңмен жекпе-жекте жеңіп шыққанын мадақтап, тақсырға қошемет көрсетіп жатысты, ал король керек десеңіз, осы бір ерлікте өзінің қандай үлесі болғанын айтып түсіндіру ойына да кіріп шықпастан, өз атына айтылған құттықтауларды міз бақпай тыңдаумен болды. Рас, ол Дорвардтың көмегін есіне алған болды, бірақ кәнігі аңшылар аңшылық үстінде бүркіт, қырғи секілді қыран құстардың көрсеткен өнерін ауыздарына сирек алып, қайта өздері атып түсірген құстардың санын үсті-үстіне тізбелей беретін әдеттерінше, Дорвардтың көмегін сөз арасында ғана айтып өтті. Король Дюнуаға өлген қабан ұшасын мерекелік тағамға қосып пісіріп жеулері үшін әулие Мартин Гурский әдияратындағы монах бауырларға жеткізіп бер деп әмір етті. «Құдайға құлшылық етіп, дұға оқыған кезінде корольді ауыздарынан тастамасын», — деп ескертті ол.


— Айтқандайын, мәртебесіне құлдық кардиналды көзі шалғандарың бар ма? — деп сұрады Людовик көп ұзамай. — Меніңше, оны орман ішінде жападан-жалғыз қалдырып, мұнысы аздай жаяу-жалқы қалдырып, өз бетімізше кете барсақ, онда оны сыйламағандығымыз, әрі қасиетіңнен айналып кетейін шіркеуді сыйламағандығымыз болып шығар.


— Асыл текті ағзам, өзіңізге баяндауыма рұқсат еткейсіз, — деді Квентин, өзгелерінің үнсіз қарап тұрып қалғанына көзі жетіп. — Кардинал ағзамның басқа бір атқа мініп, орманнан шығып бара жатқанын байқап қалдым.


— Өз пенделерін тәңірім өзі жарылқай жатар, — деді король. — Ал енді қамал-сарайға қарай тартыңдар, мырзалар! Бүгінгі аң аулау осымен тәмамдалады... Ал сен атқосшы мырза, — деді ол Квентинге сөзін арнап, — қабанмен әлгіндегі арпалыс үстінде қолымнан түсіріп алған қанжарымды іздеп көрші... Дюнуа, ілгері қарай тарта беріңдер, соңдарыңнан қазір-ақ қуып жетемін.


Сонымен қыбыр еткен қимылы қайсыбірде әккі қолбасшының айлаларынан олқы түсе қоймайтын Людовик Квентинмен жеке сөйлесіп қалудың орайлы сәтін туғызған еді.


— Сенің көзің қырағы болып шықты, шотландтық бауырым, — деді король оған қарап. — Кардиналға атты жеткізіп берген кім екенін біле алмадың ба? Кім де болса, бөтен біреу болуға тиіс, өйткені менің ат басын бұрмай, оның қасынан өте шыққанымды көріп-біле тұра, оған қол ұшын бере қоятындай нөкерлерімнің ішінен біреу-міреуінің табыла қалуы екіталай ғой.


— Мен ол адамдардың қараларын көз ұшынан ғана байқап қалып едім, ағзам, — деп жауап қатты Квентин, — Өйткені сорыма орай, нақ сол бір мезетте жолдан адасып қалдым да, ұлы мәртебелі тақсыр, өзіңіздің қасыңызға тезірек жетуге асығумен болдым. Бірақ бұл қасына нөкерлерін ерткен Бургундия елшісі сияқты көрінді маған.


— Солай ма! — Людовиктің даусы саңқ етті. — Несі бар! Олардан Франция тайсалмайды. Кім жеңерін көрерміз әлі.


Сол күні бұдан басқа елең етерліктей ешқандай да оқиға болған жоқ, сондықтан король нөкерлерімен қамал-сарайға қайта оралды.


X ТАРАУ


САҚШЫ



Мынау дыбыс көктен бе,
Әлде жер астынан шықты ма?
«Дауыл»
Демімді алып ішіме,
Құлақ қойдым дыбысқа
Жан бітірер секілді,
Өлі тәнге дыбыс та.


«Комус»



Киімін ауыстыру үшін Квентин өзі жататын аядай бөлмесіне оралысымен, ізінше оның құрметті туысы да келіп кірді, сөйтіп аң аулау кезіндегі оқиғалардың бәрін одан қазымырлай сұрастыра бастады.


Нағашысының ақылдан гөрі қара күштің адамы екеніне баяғыдан-ақ көзі жеткен жас қыран оған болған оқиғаны мейлінше тәптіштеп баяндап берді, әрі бүкіл абырой-даңқ атаулыны, сірә, өзіне балап алудан тартына қоймайтын корольдің жеке басына телуге тырысып бақты. Басына қатер төнген корольге дереу қол ұшын бере қоймағаны үшін Таңбалы жиенін жазғыра сөйледі, сөйтіп оның орнында өзі болса, қабанмен қалай алысатынын айтып, бөсуден де тартынған жоқ. Бірақ жас қыран өзін байсалды ұстағаны соншалықты, тіпті осы бір тұста да ақталып жатпады, жалғыз-ақ, аң аулау дәстүрі бойынша, аңшының жолын кескестей беру, сөйтіп қажеті аз жағдайда да көмекке келмек боп киліге беру ерсі саналатындығын еске салып өтті. Осыған орай туған қызу пікір таласы енді сейіле берген мезетте тумасына таңертеңгісін болып өткен оқиға туралы егжей-тегжейіне шейін әңгімелеп беруден сақтанғаны дұрыс болып шыққанына іс жүзінде көзін жеткізудің сәті түсе кетті. Біреудің есікті ақырын қаққаны естілді де, бөлмеге жаңа бір мейман кіріп келді. Бұл келген анау-мынау емес, Оливье ле Дэннің өзі, былайша айтқанда, Сұмырай Оливье, яки Сайтан Оливьенің өзі еді.


Сыпайы болғанымен, адамгершілік қасиеттен жұрдай осынау бір жанның түр-тұлғасын суреттеп берген болатынбыз. Бұл кісінің бүкіл қимылы бүк түсіп жатқанында маужырап, қалғып кеткендей көрінетін, немесе бөлме ішінен ың-шыңсыз керіле басып жүріп бара жатқанының өзінде екі көзін бишара тышқанның інінен айырмайтын асыранды мысықтың кейпін елестетіп тұрушы еді. Мысық дегеніңіз өзіңізге біресе айрықша бір сыпайылықпен, айрықша бір аңқаулықпен еркелесе, біресе кенеттен жемтігін тарпа бас салады немесе өзін сылап-сипап, еркелетіп тұрғаныңызға қарамастан кенеттен қолыңызды айғыздап тырнап алады.


Оливье ішке бүкшие басып, әлдеқалай жүрексінгендей, қымсынған сыңаймен кірді де, «Лесли мырзаға» аса бір құрметпен ілтипат көрсеткені соншалықты, осынау көріністің куәсі болған тосын адам оны шотланд атқышына ісі түсіп келген біреу ғой деп еріксіз ойлаған болар еді. Ол Леслиді жиені аң аулау кезінде өзінің тамаша мінезімен көзге түсуімен құттықтады да, жас қыран корольдің айрықша ілтипатына бөленгенін айтып салды. Осы бір хабарды жария еткен бойда үні де өшті, бұдан соң тұнжыраған кейіппен мөлие жауап күтіп тұрып қалды. Әйтсе де, соның өзінде Квентинді бір-екі мәрте көзінің астымен сүзіп өтіп те үлгерді. Таңбалы сол бір қысылтаяң шақта ұлы мәртебелі корольдің қасынан өзі емес, жиенінің табыла кеткеніне қатты өкінішін білдіріп жатты, өйткені жиенінің орнында өзі болса ғой, әлбетте әлгі қарғыс атқыр аңды тікелей өзі жарып салған болар еді, ал Квентиннің сөзіне қарағанда, емшек сүті әлі аузынан, кебе қоймаған мына неме жабайы азбанды корольдің өз қолымен өлтіруіне жол берген.


— Айтса да, ұлы мәртебелі патша иеме мұның өзі сабақ болатын болды; бұдан былай мен сияқты ұзын бойлы, әрі алып денелі адамдарды мәстек аттарға мінгізуге тыйым салар, — деп сөзін жалғастыра түсті атқыш. — Тілеуіңізді берсін, өзіңіз-ақ айтыңызшы, мен мінген фламанд жылқысымен алысқа ұзай алушы ма едім? Асыл текті ағзамның норманд тұқымдас сәйгүлігіне ілесе алар ма едім? Атымды үздіксіз тебінумен болғаным соншалықты, қазір оның қос бүйірі қанталап тұрған шығар-ау, сірә... Жоқ, Оливье мырза, бұл әлпеттес қылықтарға жол беруге болмайды... Ұлы мәртебелі корольмен осы жайында сіздің міндетті түрде сөйлескеніңіз мақұл.


Бұл мәлімдемеге жауап қатудың орнына батырсынған сөзуарға Оливье қолымен яки басымен сәл-пәл ишарат ететін әрі құптауға да болатындай, әрі қиын мәселені енді қайтып қозғамағын деген аяннан да сыр бергендей жұмбақпен көз тастады. Квентинге қадала қарап, оны шолып өткен көзқарасы әлдеқайда айқындығымен сараланып тұрды, ол оған күлімсірей қарап, астарлы сауал қоя сөйледі:


— Қош, жас жігітім, өз патшасының басына нақ бүгінгідей айрықша қауіп-қатер туа қалған күнде де оған қол ұшын бермеу, сендердің Шотландияларыңда, сірә, әдетке айналған іс болса керек, солай ма?


— Біздің елдің әдетінде, — деп тіл қатты Квентин, бұл тақырыпқа қайта оралмауға бекініп, — егер бұған зәру емес жерде қызмет көрсетіп қалайын деп жарамсақтанбайды. Аң аулайтын қорыққа беттегенде басқалармен бірге король де қатерге тәуекел етуге тиісті деп санаймыз біз, оның аңға шыққандағы мақсаты да осы. Ал егер қауіп-қатерге тәуекел етпесе немесе шаршап-шалдықпаса — онда аң аулап не керек?


— Тәйт әрі, мына сотқар не деп барады өзі! — деп зекіре сөйледі нағашысы. — Бұл өзі әмәнде сондай, қандай сауал қойсаң да оның жауабы мен түсініктемесі дайын тұрады. Оның қай жерде жүріп осындай ділмәр болып алғанына таң қаламын! Мен өз өмірімде жалғыз-ақ тамақ ішкен кезімнен басқа, өйткені қарным ашатын болғандықтан тамақ ішемін немесе есімдерін атап тұрып, қарауымдағы адамдарды түгендеп немесе қызмет бабындағы тағы басқа міндетімді атқарған кезімнен басқа еш уақытта да, мынаны олай етудің орнына неге бұлай еттім дегенді түсіндіріп бере алған жан емеспін.


— Сізге, аса құрметті Лесли мырза, бір сауал қоюыма рұқсат ете көріңізші, — деді корольдің шаштаразы қабағы астынан ғана атқышқа көзін сығырайта қарап, — мәселен, айтайық, қарауыңыздағы адамдарды түгендеп есімдерін атағаныңызда бұл қылығыңызды қалай түсіндірген болар едіңіз?


— Өзімнің тікелей бастығымның әмірін басшылыққа аламын, — деп жауап қатты Таңбалы.


— Әулие Эгидийдің атымен ант етейін, тағы да нені басшылыққа алуыма әмір берер едіңіз? Осынау әмір-бұйрық Тайриге немесе Каннингемге-ақ жүктелсін мейлі, олардың да нақ солай бұйрықты екі етпесі хақ.


— Әскери тұрғыдан алғанда мұныңыз әбден ақылға сыйымды түсінік, — деп ескерте сөйледі Оливье. — Ал енді асыл текті ағзам, жиеніңіздің қылығын айыптамағаны былай тұрсын, тіпті бүгіннен бастап оған тапсырма жүктемек ойы бар екенін есту сіздің құлағыңызға жағатын болар, сірә.


— Мынаған ба? — деп саңқ ете қалды Таңбалы қатты таңырқап. — Сіз, әрине, маған жүктемек дегіңіз келді ғой, Оливье мырза?


— Мен айтпақ болған ойымды анық айтып тұрмын, — деп жауап қатты шаштараз сабырлы үнмен, бірақ нық сөйлеп.— Король жиеніңізге тапсырма жүктемекші.


— Сонда қалай?.. Онысы несі?.. Неге өйтеді? — деп дауыстап жіберді Таңбалы. — Оның мына баланы менен артық көргені неліктен?


— Лесли мырза, менің сізге берер жауабым біреу ғана, ол әрқашан өзіңіз бұлжытпай басшылыққа алатын бірден-бір жағдай: асыл текті ағзамның бұйрығы солай. Бірақ егер маған жорамал жасауға ерік берілсе, — деп сөзін жалғастыра түсті Оливье, — онда ұлы мәртебелі ағзамның оған жүктемек болып ұйғарған тапсырмасы, өзіңіз әлпеттес кәрі де тіс қаққан жауынгерден гөрі, жас қыран жігітке анағұрлым лайықты, корольдің нақ соны қалап алу себебі де осыдан дер едім... Сонымен, жас жігіт, қаруыңызды сайлап алыңыз да, соңымнан ілесе беріңіз, айтқандайын, өзіңізбен бірге білтелі мылтығыңызды ала жүріңіз, өйткені сіз сақшылық күзетте тұратын боласыз.


— Сақшылық күзетте деймісіз? — Таңбалының даусы қатты шығып кетті.— Бірақ өзіңіз осы айтып тұрғаныңызға күмәнданбайсыз ба, Оливье мырза? Қамал-сарайдағы ішкі күзет орындары біздің құрметті жасағымызда кем дегенде он екі жыл қызмет атқарған мына мен сияқты адамдарға ғана сеніп тапсырылады ғой.


— Корольдің өз қалауы нақ осылай екендігінде менің мүлде шүбәм жоқ, — деп үн қатты Оливье, — сондықтан оның бұйрығын орындауды енді кешеуілдете алмаймын.


— Бірақ менің жиенім тіпті ерікті атқыш та емес қой әлі, — деп беріле қоймады Таңбалы, — ол бар болғаны атқосшы ғана және де менің қарауымда қызмет атқарады.


— Ғапу етіңіз, сіз қателесіп тұрсыз, — деп қарсылық білдірді Оливье, — осыдан жарты сағаттай бұрын асыл текті ағзам тізімді алдырды да, жиеніңіздің аты-жөнін өз гвардиясындағы атқыштар қатарына енгізуге әмір берді. Рақым ете көріңіз, өз міндетін орындауы үшін оның қамдануына көмектесіп жіберіңіз.


Тумысынан табалауды, қызғаншақтықты білмей өскен Таңбалы сол заматта-ақ жиенін қамдауға әрі күзетте өзін қалай ұстауға тиісті екендігі туралы уағыз үйретуге жалма-жан кірісіп те кетті; алайда әуел бастағы тақырыпқа тағы да бірнеше мәрте оралмауға, сөйтіп аузынан емшек сүті кебе қоймаған осынау жиенінің кенеттен қандай бақытқа ие болғанына таңырқанып тұрғанын білдірмеуге оның шамасы келе қойған жоқ.


— Өзім өз болғалы бері шотланд гвардиясында мұндай оқиға бұрын-соңды болып көрген емес, — деді ол. — Әлде, оны, сірә, таяуда венециандық елшінің корольге сыйлық етіп жолдаған тотылары мен үнді тауыстарын күзетуге қоятын шығар. Бәсе, сірә, солай етер... Мынау сияқты балғын жас жігітке нағыз лайықты іс осы... (Осы бір тұста ол өзінің тікірейген мұртын масаттана бір ширатып қойды.) Қымбатты жиеніме білдірген сенімге риясыз көңіліммен қуанамын!


Бірақ зерек те албырт ойлы Квентин корольдің бұйрығын әлдеқайда терең мағына беріп қабылдады, сондықтан да болашақта өзінің жоғарылауына даңғыл жол ашатын осы бір қызмет белгісі туралы ой тұла бойын билегенде, жүрегі дүрсіл қағып, қатты-қатты соғып тұрды. Жол бастаушысының әр сөзі мен әр қимылын қалт жібермеуге ынта-ықыласын қойып бақты, өйткені осы бір жанның қимыл-әрекеттерін, әлгі бір балгерлердің түс жоруы кезіндегісіндей көбінесе керісінше түсіну керек сияқты болып көрініп тұрды. Сондай-ақ, аң аулау үстінде өзі бастан кешкен оқиғалары туралы тірі пендеге тіс жарып, сыр шашпағанына іштей тебіреніп, қуанбай қала алған жоқ, сөйтіп дәп осы бір мезетте өзі іспеттес жас жігіт үшін мейлінше ізгі байлам жасады — сырын іште сақтауға тас түйін бекінді, ал өзі мынау түнектей түнерген, жұмбақ қамал-сарайдың іргесінен қашан аулақ кеткенге дейін тіліне берік болуға белін бекем буды.


Көп ұзамай ол әзір де болды, сөйтіп білтелі мылтығын иығына аса салып (шотландықтардың гвардиясында үлкен садақтың орнына ок-дәрімен ататын қару тіпті ерте кезден енгізілген-ді, олай болатын себебі шотландықтар ешқашан да садақ тартып дағдыланған емес), Оливьенің соңынан ілесе казармадан шыға берді.


Нағашысы соңынан таңырқана әрі қызыға ұзақ уақыт бойы көз алмай қарап тұрды; адал жауынгердің жүрегі қызғаншақтық және әр алуан арам ойлардан құлантаза бола тұрса да, жиенінің қызмет жолы соншалықты сәтті басталғанына байланысты шын ықыласты қуанышына сәл де болса көлеңке түсіргендей жанын сыздатқан әлдеқандай бір өкпе мен намыс сезімінің ұшығы да жоқ емес-ті.


Бірақ, мінеки, ол айрықша бір терең сырлы толғанысын танытқандай басын шайқап-шайқап қойды, құпия жәшігінің аузын ашып, ұзақ жылдар сары майдай сақталған шарап құйылған құтыны қолына ала бере қаншасы ішілгеніне көзін жеткізбек болған оймен, құтыны сілкіп-сілкіп қалды да, тостағына шарапты лықылдата толтырып, бірден сіміріп салды. Бұдан соң абажадай емен креслоға барып тізе бүкті, басын тағы да бір мәртебе шайқап қойды, сірә, мұнысынан өзі ерекше ләззат алғандығы соншалықты, қашан тәтті ұйқыға шомғанынша басын әлдебір ойыншық мандарин тәріздендіре әлсін-әлі шайқап қойып отыра берді, ол ұйқысынан түскі тамаққа шақырған белгі берілгенде ғана оянып еді.


Таңбалы өз ойымен өзі болып отырған мезетте Квентин Дорвард өзін сарайдың іші арқылы өтетін әдеттегі жолмен емес, керісінше оған ішкі қатынастары беймәлім, бірі-бірімен ойда жоқ бір тұста жасырын есікке келіп тіреле қалатын күмбезді коридорлармен, галереялармен және баспалдақтармен ертіп бара жатқан Оливьенің соңынан ілесіп жүре берді. Сонымен, олар аумағы жағынан зал деп атауға болатын кең де ұзын галереядан келіп шықты. Галереяның қабырғаларына жағалай әсемділігінен гөрі, көнелігімен көзге түсетін кілемдер тұтылыпты; кілемдердің үстінде өнердің ғажайып қайта өрлеу дәуірі алдындағы кезен стилінде салынған ызғарлы, бұлыңғыр, елеске ұқсас портреттер ілулі тұр. Портреттерде Франция тарихындағы романтикалық дәуірде аса бір көрнекті роль атқарған Ұлы Карлмен тұстас өмір сүрген рыцарлар бейнеленген, ал атақты Роландтың үлкен портреті мұнда ең көрнекті орынға қойылуы және басқалардан көбірек көз тартатыны себепті, бұл бөлме Роланд галереясы немесе Роланд залы деген атаққа ие болған-ды.


— Мінеки, сіз осы арада сақшылық күзет атқарасыз, — деді Оливье, даусы қабырғадағы сұсты рыцарларды мазалайтындай немесе осынау алып та қара түнектей тына қалған заңғар биік күмбездер мен әсем безендірілген готикалық оюлар астында тұнып қалған жаңғырықты оятып алармын дегендей сыбырлай сөйлеп.


— Қандай бұйрықтар бересіз және пароль қандай? — деп Дорвард та оған сыбырлай тіл қатты.


— Мылтығыңыз оқталған ба еді? — деп сұрады Оливье жауап қатудың орнына.


— Қазір оқтаймын — бұл бір минуттық қана шаруа, — деп жауап қатты Квентин мылтығын оқтап, әрі (атуға мәжбүр болған кез келген сәтте пілте де сақадай сай тұруы керек) заңғар биіктігі соншалықты, мұның өзі каминнен гөрі бөлмеге немесе готикалық шағын шіркеуге көбірек ұқсап тұрған үлкен камин ішінен шоқ алып пілтесін тұтатып.


Мылтық оқталысымен, Оливье Дорвардқа ол қызмет атқаратын жасақтың аса бір маңызды артықшылығы оған әлі беймәлім екендігін айтты, жасақтың әрбір мүшесіне тікелей бастығының сыртында, корольдің немесе Францияның ұлы коннетаблінің өзінен бұйрық алуына тура келеді, деді.


— Сіз бұл жерде асыл текті ағзамның бұйрығы бойынша күзет атқарасыз, — деп сөзін жалғастырды Оливье, — ал қандай мақсатпен күзетте тұратыныңызды көп ұзамай білетін боласыз. Галереялардың қасымен арлы-берлі жүруіңізге немесе қаласаңыз бір орында қозғалмай тұруға да ықтиярыңыз бар. Бірақ тізе бүгіп отыруыңызға немесе мылтығыңызды қолыңыздан босатуыңызға хақыңыз жоқ. Сондай-ақ, ешқандай жағдайда да әу деп өлең айтуға, ысқыруға тиісті емессіз. Көңіліңіз қаласа, қоңыр үнге салып дұға әлде аят сияқты діни рухтағы бірдеңелерді оқуыңызға рұқсат, бірақ үніңіз барынша баяу естілсін... Қош болыңыз, өз парызыңызды жақсы атқарыңыз.


«Парызыңызды жақсы атқарыңыз!» — деді жас жауынгер ойға шомып, кілемдермен қалқалап жауып қойылған бүйірдегі есіктердің бірін ашқан, өз жетекшісі ыңсыз-шыңсыз, ұрлана басып көзден ғайып болған кезде. — Бұл өзі қандай парыз, қалай білсем екен? Оның сыры неде? Кімге және неменеге қатысы болуы мүмкін? Жалғыз-ақ алда-жалда өткен заманда ғұмыр кешкен адамзаттың қабырғаларға самсата іліп тастаған, қабақтарынан қар жауа түксиген мына бір өкілдері кенеттен қайта тіріліп, қапелімде мені бас салып жүрмесе, бұл маңнан егеуқұйрықтар мен жарқанаттардан бөтен қандай бір тосын жау төбе көрсетеді деп күтудің өзі қисынсыз... Мейлі, қайткен күнде де, мен өз парызымды атқарамын».


Осынау ізгі ниетті медет еткен Квентин, уақыт оздыру үшін, әкесі дүние салған соң өзіне пана болған баяғы әдияратта жүріп үйренген діни гимндерді баяу үнмен термелей жөнелді. Осы бір сәтте, тақуа адамның шапанын ауыстырып, үстіне әскери адамның әсем киімін кие тұрса да, француз королінің сарайындағы галерея ішімен жасаған көңілсіз серуені Абербротокта өзін әбден мезі еткен оңаша серуендерден пәлендей айырмасы жоқ болып шықты-ау осы деген ой келді оған еріксіз.


Бұдан кейін, өз ғұмыры енді шіркеумен емес, кәдуілгі өмірмен байланысты екендігіне көзін жеткізу мақсатымен ол әсіресе өзі туып-өскен ел туралы көне заманғы ескі ертегілер мен аңыздарды көп білетін байырғы арфашы үйреткен мақамға басып, Қиян шеттегі өз отанының ептелен мәлім бір толғауын өзіне рұқсат етілгеніндей баяу үнмен төгілтіп қоя берді. Осылай біраз уақыт өтті. Абербротоктағы монахтар өзінен шіркеудің күллі діни рәсімдеріне қатысуын талап ете тұрса да, мұның есесіне, ең болмаса мезгілімен тамақ ішуіне қамқорлық көрсететінін қарны ашқан Квентиннің есіне түсірген сағат түскі екі болып та қалған-ды; ал бұл жерде, король сарайында, ат үстінде өткізген тұтас таңертеңгілік мезеттен және ұзаққа созылған, қалжыратып діңкелеткен күзеттен кейін, әлбетте, мұның қарны қатты ашқанын, сірә, ешбір жан ойлайтын сияқты емес.


Алайда қарны ашып, өзегі талған Квентин қазір басынан кешкен тіпті табиғи шыдамсыздықтың өзін ұмыттырып еліктіріп әкете баратын сиқырлы күштер болады; музыканың адамды тәнті ететін құйқылжыған үні осындай күштердің бірі. Дорвард ерсілі-қарсылы толассыз жүрумен болған галереяның қарсы жақ түкпірінде, сырты әсем әшекейлермен мәнерлеп безендірілген үлкен де зіл қара тас қос есік көрінеді; сірә, бұл есіктер бөлмелермен қатынас жасайтын орын болып табылатын залдың екі жақ қапталындағы сарайдың ішкергі жағында орналасқан бөлмелерге бастап апаратын болса керек. Екі есіктің аралығында ерсілі-қарсылы теңселумен болған Дорвард кенеттен біреуінің арғы жағынан өзін таң қалдырған музыканы құлағы шалып қалды; осы таяуда ғана ән әуезі мен лютня үні ұштаса естіліп өзін тәнті еткен дауыс сияқтанып естілген бұған. Өзін тебіренткен сан тарау әсерлердің ықпалымен ұмытыла бастағандай болған кешегі бүкіл ой-армандары оның жан дүниесінде кереметтей жаңа күшпен қайта жанданып шыға келді. Құлағы тамылжыған ғажайып үндерді анығырақ ести алатын маңға келген ол мылтығын иығына асып, аузын аша аңырып, тұла бойын үн баурап, тірі адамнан гөрі сақшының мүсініне көбірек ұқсаған кейіпте сиқырлы есікке қадала қарап, мелшиіп тұрып қалды. Оның санасынан енді сиқырлы музыканың бірде-бір дыбысын қалыс жіберіп алмайын деген ой кетпей қойды.


Нәзік те керемет әуен оған алыстағы бір түкпірден шалынғандай біресе қалықтап, біресе мүлде үзіліп, біресе қайта құйқылжи түскендей, үзік-үзік естіліп тұрды. Құлаққа еміс-еміс қана шалынатын, сөйтіп үзіліп қалған тұстарды өз ой-қиялымызбен ұштай, толықтыра түсуге ерік берілетін сәтте музыка да сұлулық дүниесіндей өзімізді бұрынғысынан да тереңірек баурап немесе бұрынғысынан да күштірек елітіп, еліктіре түседі ғой; ал Квентиннің тіпті мұңсыз-ақ әлсін-әлсін тына қалған тыныштық аралықтарында өз қиялына ерік беруіне себептер баршылық еді. Нағашысының жора-жолдастарының аузынан естігендерін, корольдің ресми қабылдау залында бүгін ертеңгісін өзі куә болған көріністерді есіне түсіре келіп, кешегі әнімен өзін сиқырлаған қыз — әуелгі бетте өзі әбестікпен ойлап қалғанындай дарақы трактиршінің қызы да, яки туысы да еместігіне, керісінше ілтипатына ие болу жолында корольдер мен герцогтар үстіне кіреукелерін киіп, найзаласудан тайынбайтын, киімін өзгертіп киген графиня екендігіне енді шүбәланған жоқ. Сонау бір романтикалық, өршіл ғасырда арманшыл да тапқыр жас ұланның ойына келуі мүмкін не алуан мыңдаған батыл қиялдар Дорвардтың тұла бойын билеп, санасындағы шындықты сиқырлы, ғажайып көріністер ығыстыра берді. Оның қиялын кенеттен мылтығынан ұстай алған әлдебіреудің қайратты қолы бөліп жіберді, нақ сол мезетте дәл құлағының түбінен естілген өктем үн:


— Мұнысы несі, пері соққыр! Қорғауыл мырза күзетте тұрып, ұйқтап қалған ба өзі! — деді.


Бұл Пьер ағайдың тұттыққан, бірақ ап-айқын естілген мысқылды үні еді, сондықтан қиялынан лезде сергіген Квентин ұялғанынан да, қаймыққанынан да жерге кіріп кетуден тайынбас еді: оның қиялға берілгені соншалықты, корольдің қайдан пайда бола кеткенін байқамады, ал король галереяға, сірә, құпия есіктердің бірінен қабырғаны жанай шыға келді ме, әлде қабырғалардағы кілемдерді тасаланып ұрлана басып, Квентиннің қасына тақап келді ме, әйтеуір, оны ойда жоқта қарусыздандыра жаздады.


Дорвард ойланбастан ет қызуымен мылтығын бар пәрменімен жұлқып кеп қалғанында, король тәлтіректеп кетті. Өзін қарусыздандыруға тырысқан біреуге есесін жібермеуге ұмтылдыратын әрбір ер жүрек адамға тән сезімге бой алдырып, сақшылық міндетін дұрыс атқармағанына онсыз да зығырданы қайнап ашуланып тұрған корольдің өзімен белдесуге бел буғанына сол арада бұрынғысынан да бетер шошынып қалды. Осы бір ой дегбірін кетірген Квентин сасқалақтап өзін басынып тұр ма деп шамдануы әбден мүмкін патшаның қарсы алдында, мылтығын көтерген күйі қалшиып тұрып қалды.


Людовиктің озбырлығы оның туа біткен қатыгездігінен, не оспадар мінезінен емес, қайта көбіне-көп ішкі есебінен айнымастығына, әрі қанына біткен сенімсіздік пен сезікшілдігіне байланысты еді. Әйткенмен де, оның мінез-құлқына тіпті адамдармен әдеттегі қарым-қатынасының өзінде, оны жауыз етіп көрсететін белгілі дәрежеде табалаушылық, қаныпезерлік сипат та тән болды, сондықтан өзінен қорқып, үрейі ұшқан адамдарды көргенінде айрықша бір ләззатқа бөленетін-ді, қазір де нақ солай болды. Алайда бұл жолы өзінің ләззатына ұзақ берілмей:


— Маған бүгінгі көрсеткен кызметің өзің әлпеттес жас солдаттың келеңсіз қылығын кешіруіме толық негіз бола алады... Тамақ іштің бе өзің? — деген сөздермен ғана шектелді.


Сазайын беру үшін, сірә, превоның жазалауына аттандыратын шығар деп күдіктеніп тұрған Квентин әлгі бір жылы сөздер құлағына шалынысымен- ақ әлі тамақтанбағанын аса бір құрмет сезімімен білдіріп өтті.


— Байғұсым-ай, — деді Людовик. Үнінен өзіне тән емес, әлдеқандай бір ұяңдық аңғарылып тұр-ды. — Сені маужыратқан өзегіңді талдырған аштық екен ғой! Сенің тәбетің — аш бөрінің тәбетінен кем соқпасын білемін. Бірақ өзің мені басқа бір бөріден құтқарғаныңдай, мен өзіңді бұл бөріден арашалап аламын. Сен мақтаншақ емес екенсің, мен сені риза етуге міндеттімін. Тағы бір сағат шыдайсың ба?


— Мейліңіз, керек болса жиырма төрт сағатқа да шыдаймын, патшам, — деп жауап қатты Дорвард. — Өйтпесем, шотланд болам ба?


— Уа, тіпті екінші мәрте корольдік құрасың десе де, сенің мынадай оразаңнан кейін ашқарақтықпен қылғытар тәтті самсаң болғанымды қаламас едім, — деді король әзілдеп, сөйтті де сөзін жалғады: — Бірақ гәп сен емес, мен ішетін түстік жайында болып отыр. Бүгін кардинал Балю мен әлгі бургундиялық, граф де Кревкер менімен бірге түстенбекші. Үшеуміз ғана боламыз... Қандай жағдайда кезігерімізді, кім білсін!.. Қас адамдардың дос болғансып ұшырасқандарында араларында ала құйын сайтан жүреді ғой.


Людовик бір сәт үн-түнсіз қалды да, әлдене жайында терең ойға шомды; жүзінен әлдебір жайсыз ойларға берілгені сезіліп тұрды. Корольдің өзін мүлде ұмыт қалдырғанына көзі жеткен соң Квентин, атап айтқанда, оған қандай міндеттер жүктелерін сұрап білмек болған ұйғарымға келді.


— Оқтаулы мылтығыңды алып, буфеттің тасасында күзетте тұрасың, — деп жауап қатты Людовик, — Сөйтіп, қандай да бір сатқындықтың нышаны аңғарылысымен, опасызды жайратып саласың.


— Күзет қызметі мінсіз жолға қойылған, мынадай қамалда опасыздық бола қояр ма екен, патшам — деді Дорвард таң қалғандай.


— Сен опасыздықтың болуы мүмкін емес деп санайсың, — деді король, Квентиннің ағынан жарыла сөйлегеніне зәредей де шамданбай,—алайда опасыздық саңылаудан да өте алатынын тарих дәлелдеп жүр... Бұл істе күзет көмектесе алушы ма еді, ақымақ бала. Ал сақшылардың өздерін күзететін сақшы кім?.. Сақшылық қызметі сеніп тапсырылған күзетшілердің өзі опасыздық жасамасына кім кепіл?


— Бұған олардың, шотландтың ар-ожданы кепіл, патшам! — деп батыл жауап қатты Дорвард.


— Сөзіңнің жаны бар, жаны бар, достым! — деді король масайрап. — Шотландтардың ар-ожданы әрқашан биік. Бұған күмән туғызбауға болады және де мен бұл ар-ожданға сенемін. Бірақ опасыздық!.. — Сөйтіп корольдің жүзі тағы да түнере қалды. Ол ерсілі-қарсылы жүріп тебірене сөйлеп, ойын жалғай түсті: — Опасыздық деген өзіміздің дастарқан басынан да табылады, ол біздің шарап құйған тостағандарымыздың ішінде алаулайды, уәзірлеріміздің етек-жеңдерінде жүреді, сарай маңындағылардың езулерінде күлім қағып тұрады, сайқымазақтарымыздың қарқылдай күлген күлкілерінде бой көрсетеді, ал көбінесе, бізбен бітімге келген жауларымыздың доссынған әрекеттерінде бұқпантайлаумен болады. Орлеандық Людовик бургундиялық Иоаннға сенемін деп жүріп, ақырында Барбет көшесінде өлім құшты. Бургундиялық Иоанн Орлеан партиясына шүбәсіз берілемін деп, Монтеро көпірі үстінде ажал тапты. Мен ешкімге сенбеймін, ешкімге! Құлағыңа құйып ал! Мен мынау қайсар графтан көз жазбаймын, кардиналдан да көз жазбақ емеспін, өз басым оған да сене қоймаймын. Сонымен менің аузымнан: «Шотландия алға!» деген сөз естісімен — дереу мылтығыңды тарс еткіз де, Кревкерді отырған орнында жайрат.


— Ұлы мәртебелі тақсыр, өміріңізге қауіп-қатер төнгенде, бұлай ету борышым, — деп салды Квентин.


— Әлбетте. Менің ойымның үстінен шықтың. Әлгі қайсар жауынгердің өлімі де сөз болып па мен үшін! Коннетабль Сен-Поль болса бір сәрі... — Осы бір тұста, өзінің артық айтып жібергені есіне түсіп кеткендей, король бір сәтке үнсіз қалды, бірақ ізінше күле сөйлеп, сөзін жалғай берді: — Біздің күйеу баламыз шотландиялық Иаков — сендердің корольдерің Джеймсті айтып тұрмын, Квентин, — Скирлингтегі өз қамал-сарайында қонақ боп жатқан Дугласты қанжар салып өлтірген болатын.


— Стирлингте, ұлы мәртебелі тақсыр, сіз бұған ашуланып жүрмегейсіз, — деп салды Квентин. — Бұл істің аяғы жақсылыққа апарып соға қойған жоқ.


— Сіз оны Стирлинг деп атадыңыз ба осы? — деп сауал қоя тіл қатты король, Квентиннің соңғы сөздерін естімегенсіп. — Жә, мейлі Стирлинг-ақ бола берсін. Гәп оның атында емес қой. Бірақ мына бір жандарға мен жаманшылық тілемесем де... ...атай көрмеңіз, олардың өлімінен маған келе қоятын пайда жоқ... ал олар ше, бәлкім, олардың маған көзқарасы басқаша да болар... Жә бопты, менің сенерім — өзіңнің мылтығың.


— Мен белгіңізді тосамын, бірақ...


— Сен қобалжып тұрғаннан саумысың өзі, — деді король, — Сөйле, рұқсат. Өзің сияқты адамдардан, қайсыбірде бағалы кеңес алуға да болады.


— Рұқсат етсеңіз, өзіңізге бір ғана сауал қояйын, — деп жауап қатты Квентин. — Ұлы мәртебелі тақсыр, егер, мына бургундиялыққа сенім көрсетуге болмайтындай себебіңіз болса, онда оны маңыңызға неге жуытасыз, әрі неге оңаша кездесесіз?


— Сабыр ет, атқосшым, — деді король, — көзді ашып қарайтын қауіп-қатерлер де болады. Егер олардан тайсақтай беретін болсақ — өлім құшарың сөзсіз. Егер маған қарап арсылдап тұрған иттің қасына именбей жақын келіп, сипалап еркелетсем, онда иттің маған тимеуінің бір шартының орнына, он шартына ие боламын. Ал егер өзімнің қорқып тұрғанымды итке сездіріп қойсам, онда оның маған тап беріп қауып алары әбден ықтимал. Саған шынымды айтайын: бұл адамның өзінің делқұлы мырзасына маған кек сақтамай оралуы мен үшін өте-мөте маңызды. Әлгіндегідей қауіп-қатерге баруымның себебі де сондықтан. Өз патшалығымның игілігі жолында өмірімді қиюға баруға дейін тәуекел етуден ешқашан тартынып көрген емеспін... Ер соңымнан!


Людовик айрықша көңілі түсіп, сеніммен қараған жас өспірім қорғауылын өзі кірген, құпия есік арқылы ертіп жүрді. Сөйтті де жол-жөнекей, осы есікті қолымен нұсқай көрсетіп, былай деді:


— Сарай маңындағы қызметінде табысқа жеткісі келген адам осы қамал-сарайдың бүкіл ұңғыл-шұңғыл жолдары мен жықпыл-түпкірлерін, жасырын есіктері мен тұзақтарын оның басты қақпалары мен есіктерінен кем білмеуге тиісті.


Иір-иір өткелдер мен ішкі беттегі дәліздер арқылы жүріп король Дорвардты үш кісіге арнап дастарқан жайылған, биік күмбезді шағын ғана бөлме ішіне ертіп кірді. Егер король асханасына аз-кем болса да лайықты-ау деген осындағы бірден-бір мүлік — ішіне алтын және күміс ыдыс-аяқтар қойылған, жарма есікті тамаша буфет болмағанда бөлме ішінің жиһазы шектен тыс қарабайыр, тіпті жұтаң көрінген болар еді. Людовик Дорвардты нақ осы буфеттің тасасына күзетке қойды, бұдан кейін бөлменің ішін түгел аралап шығып, Дорвард бөлменің ешбір тұсынан да көзге шалынбайтындығына көзі жеткен соң, тапсырмасын қайта пысықтап айтып шықты:


— Байқа, «Шотландия, алға!» деген сөзді ұмытпағын, оны менің аузымнан естісімен, орныңнан атып түрегел, шәшкелер мен тостағандардың қираған-қирамағанына көңіл бөлмей, Кревкерді көздеп жайратып сал... Егер қапелімде оғың дарымаса, пышағыңды іске қос... Біз Оливье екеуміз кардиналдың шаруасын бітіре береміз.


Осылай деді де, ол жаңғырықтыра ысқырып қалды, сол-ақ екен табанда оның қасына, корольдің тікелей шаштаразы міндетін ғана емес, сонымен бірге басты малайы һәм, сайып келгенде, корольдің жеке басына қызмет көрсетуге қандай да бір қатысы бар барлық міндеттерді атқарушы болып саналатын Оливье жетіп келді. Король дастарқанына қызмет ететін екі қарт малайды ерте келді. Король өз орнына жайғасып отырысымен, бөлме ішіне меймандар да кіргізілді, сөйтіп Квентин торуылда тұрған орнынан осынау кездесуді бүге-шігесіне шейін тамаша қадағалай алатындығына көзі жетті.


Король меймандарын қуанышпен құшақ жая қарсы алғандығы соншалықты, жайсаң жанды Квентин нақ мұндай қабылдауды әлгінде ғана өзіне берілген нұсқаулармен және қолына ажал оғын себетін қару ұстап буфеттің тасасында тұрған өзінің алдына қойылған мақсатпен ешбір қабыстыра алмай-ақ қойды. Қазір Людовиктің тұла бойынан қауіп-қатердің, әлде қобалжудың нышанын аңғару былай тұрсын, қайта оның кескініне қарап дастарқанына шақырып өздеріне аса бір ілтипаттылық көрсетумен болған осынау меймандары корольдің айрықша құрметі мен сеніміне бөленген адамдар деп ойлауға болатын еді. Меймандармен қарым-қатынасынан сыпайы сый-құрметі мен табиғи түрдегі ықыластылығы сезіліп тұрды. Бөлме ішіндегі жиһаздар мен Людовиктің киген киімінің мейлінше жұпынылығы, өзінің қол астындағы ең ұсақ вассалдардың сарайларындағы сән-салтанаттан да қарапайымдылығы құдіретті, бірақ кішіпейіл әміршіні паш еткен шын ықыласты қабылдауы мен сөздерін одан әрі айшықтай түсті. Квентин осының алтында корольмен сырласқан бүкіл әңгімесі тек түс қана болды немесе кардиналдың ілтипаттылығы мен сүйікті бургундықтың шын сыпайылық көрсетуі Людовиктің көңіліндегі күдікті сейілтіп жіберген болды деген ойға бекінуге бейім тұрды.


Бірақ, корольдің шақыруымен меймандар дастарқан басына келіп, өз орындарына жайғасқан сәтте, Людовик оларды көзінің астымен сүзе, әрі тесірейе шолып етті де, сол заматында көз жанарын Квентин торуылға қойылған жаққа қарай аудара берді. Осы бір қас қағым сәтте корольдің жанарынан меймандарға деген жиіркеніш пен күдік сезімі лап етіп, оның осы бір көзқарасынан сақшыға сақадай сай тұр, дұшпанды тарпа бас салуға дайын бол дегендей үзілді-кесілді бұйрық жалт ете қалғанын байқаған Дорвардтың корольдің ойы мен сезімі шын екені жанында енді күдігі қалған жоқ. Мұның бер жағында жас ұланды осынау адамның өз күдігін құпия түрде сақтай білетіндігі қайран қалдырды.


Сарай маңындағылар төрт көзі түгел қатысып отырған кезінде Кревкердің айтып салған сөздері бастан-аяқ ұмытылғанындай, король Кревкермен өзінің ескі танысымен жолығысқандай, шүйіркелесе әңгімелесті, қуғынға ұшырап Бургундияны паналаған кезеңін еске түсіріп, сол кезде өзі кездесіп жүретін төрелер мен рыцарьлардың аман-саулығын сұрады. Бұған қарап мұның қуғында өткізген кездері өмірінің аса бір бақытты кезеңі болған-ау, қуғын-сүргіндегі ахуалын жеңілдетуге қол ұшын берген адамдарға өзінің ізгі достық сезімдерін сақтап қалған-ау, деп ойлауға да болатын.


— Басқа кез келген елшіні, — деді ол, — мен әлдеқайда зор салтанатпен қарсы алған болар едім, ал, Женапп сарайында алдымдағы азын-аулақ ас-суды өзіммен сан мәрте бөліскен өзіңіз сияқты ескіден келе жатқан досым үшін мен сол бұрын қандай болсам, сол қалпымнан айнымай — баяғы Людовик Валуа күйімде, Париждің кез келген сауықу қойы іспетті өзімнің бүкіл әдетімді сақтап, сол баяғы кішіпейіл күйімде қала бергім келеді. Әйтсе де, біздің түстігіміз әдеттегіден жақсырақ қамдалуына қамқорлық та жасап қойдым, сүйікті граф; «Жақсы киімнен жақсы тағам артық» деген бургундиялық мәтелдеріңізді мен білемін ғой, түстіктің айрықша ыждағаттылықпен әзір етілуіне әмір беруімнің себебі де сондықтан. Франция мен Бургундия арасындағы өзіңіз білетіндей, ежелгі бәсекелес шарап жайына келсек, біз бұл таласты екі жағымыз да ләззат алатындай етіп шешуге тырысып бағамыз; мен сіздің құрметіңізге Бургундия шарабын сіміріп саламын, ал, сүйікті граф, сіз біздің шампан шарабын ішесіз де маған құрмет көрсетесіз... Кәнеки, Оливье, маған бір тостаған оксер шарабын құйып жіберші. — Сөйтті де король сол бір заманда кең тараған бір әнді әуелете жөнелді.


Оксер шарабы — корольдердің сусыны!


— Бургундиялық ізгі герцогымыздың, жақсы көретін жиеніміздің, сау-саламаттылығы үшін алып қоямын. Оливье, сонау алтын тостағанға рейн шарабын толтыра құй да, тостағанды тізерлеп отырып, графтың қолына ұстатқын: оны көргенде біз сүйікті бауырымыздың өзін көргендей болып отырмыз... Ал сіздің тостағаныңызға, кардинал мырза, шарапты мен өзім құйып беремін.


— Сіз онсыз-ақ өзіңіздің шарапатыңызбен тостағанды ернеуінен асыра шүпілдете құйып та қойғансыз, патшам, —деді кардинал — сүйікті адамының, өз әміршісінің көңілінен шыққысы келгендей көтеріңкі сарынға басып.


— Өйткені, мәртебелі әулием, сіз оны қолыңызға берік ұстайтыныңызды мен білемін, — деді Людовик. — Бірақ, біздің шарап туралы ұлы таласымызда сіз Силлериді ме, әлде Оксерді ме — Францияны ма, әлде Бургундияны ма, қай жағымызды қолдамақсыз?


— Мен бейтарап қаламын, ұлы мәртебелі тақсыр, — деп жауап қатты кардинал, — сөйтіп өз тостағаныма оверн шарабын құйып аламын.


— Бейтараптық — қауіпті мәселе, — деді король, бірақ кардиналдың екі беті дуылдап шыға келгенін аңғарып, әңгімені басқа желіге бұра қойды. — Сіздің неге оверн шарабын қалайтыныңызды білемін: бұл тамаша шарап сумен отаса алмайды... Қанеки, сіз неге ішпей, тартынып отырсыз, сүйікті граф? Қолыңыздағы тостағанның түбінен ұлттық ашу-ызаға кезігіп отырмаған шығарсыз деп сенемін?


— Мен, тақсыр, — деп жауап қатты граф де Кревкер, — дау-дамайымыз да жүзімшілеріміздің бәсекесі іспеттес оп-оңай шешілгенін қалар едім.


— Қай іске болса да, уақыт керек, сүйікті граф, қай іске болса да уақыт керек, тіпті шампан шарабын сіміріп салуға да уақыт керек, — деп жауап қатты король. — Ал енді, шампанды ішіп салған соң, өзіңізге деген ерекше сый-сияпатымыздың белгісі ретінде, сізден осы тостағанды қабыл алуыңызды өтінуіме рұқсат еткейсіз. Мен бұл сыйды екінің біріне ұсынбаған болар едім. Бұл тостағанның иесі, бір кезде Францияға жайдай тиген Ағылшын Бесінші Генрих болатын, сөйтіп Франция мен Бургундияның бірлескен қимыл-күштері арқасында ағылшындар Нормандиядан қуып шығарылғанда, Руанды азат ету үстінде қолға түскен тостаған еді бұл . Франция мен Бургундияның одақтасуы континент бостандығын ағылшын езгісінен құтқара алатындығын жақсы түсінетін батыр да ізгі бургундиялық қана бұл тостағанды иемденуге лайықты адам деп білемін.


Граф осындайдағы жалпы тәртіпке сүйене отырып жауап берді, осыдан соң Людовик әзілге бейім көтеріңкі көңіл ауанына берілді, мұндайда оның әдеттегі түксиген қабағы ауық-ауық жадырап шыға келетін. Әлбетте, әңгіме желісін корольдің өзі сабақтап, оны өзі қажетті арнаға бағыттап отырды, әңгімесін қызықты, ал қайсыбір тұстарда өткір де күлдіргі, бірақ әмісе ақ жарқын шыға қоймаған әзіл-қалжыңмен мәнерлеп, сөз арасында сыпайыгершіліктен гөрі мысқылымен есте сақталып қалатын анекдоттарды үсті-үстіне төгумен болды; бірақ оның сөзі де, қимыл-әрекеті де өміріне төнуі мүмкін қауіпке жол бермеу мақсатымен, қажет жағдайда шабуылға шығуы үшін қарулы солдатты торуылға қойған адамның кейіп-кескінінен зәредей хабар берген жоқ.


Граф де Кревкер корольдің масайраған көңіл ауаның шын ықыласымен қолдап-қостаумен болды, ал зымиян кардинал корольдің әрбір әзіліне күліп қойып отырды және әрбір астарлы сөз орамдарын мәз бола қайта-қайта пысықтаумен болды, осы бір тұстарда өзінің боғауыз айтып отырғанына титтей де қысылған жоқ, ал осының бәрін естіп тұрған жас шотланд ұялғанынан бетін басты. Бір жарым сағаттай уақыт өткен соң бәрі дастарқан басынан түрегелісті, сөйтіп король меймандармен жылы шыраймен қоштасып, жалғыз қалғысы келетіндігін білдірген ишарат аңғартты.


Бәрі, соның ішінде Оливье де, қараларын үзген кезде, король Дорвардты қасына шақырды, бірақ оның үні үздігіп, пәс естілгені соншалықты, әлгінде ғана көңілді әзіл-оспақтармен әңгімені қыздырған осы кісі екендігіне жас өспірім жігіт әрең илана алар еді. Дорвард корольдің қасына таяп келгенде, оның сыртқы кейпі де таңғаларлықтай өзгеріске ұшырағанын көрді. Көз жанарлары сөнген, күлкінің ізі де жоқ, ал бет-жүзінен өзі атқарып шығуы үшін бүкіл күш-қуатын сарп етуіне тура келген, күрделі де қиын рольді осы қазір ғана атқарып шыққан шебер актердің өңіндегідей ауыр бейнеттің, шаршап-шалдыққандықтың табы аңғарылады.


— Сенің қызметің әлі аяқталған жоқ, — деді ол Дорвардқа. — Бірақ алдымен дастарқан басына отырып ауқаттанып ал. Мына столдың үстінен керегіңнің бәрін табасың... Сенің тағы не істейтініңді соңынан өзіңе айтамын. Отыр да, тамағыңды іш, өйткені тоқ адам аш адамды, аш адам тоқ адамды түсіне бермейді.


Осылай деп Людовик креслоның арқалығына шалқайып, алақанымен көзін басып, үнсіз отырып қалды.


XI ТАРАУ


РОЛАНД ЗАЛЫ



Купидонды соқыр дейді, ал енді
Гименей де көре алар ма әлемді?
Көз әйнек қып алды барлық туысты,
Ол сонымен көреді бар қуысты.
Алтынды да, алмасты да көреді,
Он есе артық бағасына береді,
Ол жағын да бір ойланған жөн еді.


«Еріксіз некелескендердің зары»



Француз королі XI Людовик Европа корольдерінің ішіндегі ең билік құмары болды, алайда ол билікті айғақтылық тұрғысынан ғана қастер тұтты, сөйтіп мәртебелі атақ-дәрежесіне сай көрсетілетін қошеметтің егжей-тегжейіне шейін бұлжымауын қатаң талап ете тұрса да, түптеп келгенде қошемет атаулыға және сырттай сән-салтанатқа таң қаларлықтай енжар еді.


Егер корольдің адамгершілік қасиеті мол болса, онда оның адамдармен қарым-қатынасындағы қарапайымдылығы, сондай-ақ қол астындағы пақырларын терезесі тең кісідей өз дастарқанына шақырып қонақ еткендегі сыпайылығы, ал кей кезде өзі де олардың дастарқанынан дәм татудан бас тартпайтыны, сірә, оны аса зор қадір-құрметке бөлеген болар еді. Бірақ корольдің бойындағы күллі кемшіліктеріне қарамастан, оның әдеттегі қарапайымдылығы мінезіндегі сенімсіздік, сезікшілдіктен тікелей жапа шекпегендердің көз алдында оның көптеген міндерін білдірмей жіберуші еді. Ал үшінші қауым немесе ақылды әмірші патшалық құрған кезеңде француз қоғамының барынша байыған әрі дәуірлеген орташа табы іші жыли қоймағанымен, оны ардақтайтын-ды; сөйтіп Людовик қалыптасқан әдет-ғұрыптарды аяқ асты етуімен француз тәж-тағын масқара етеді, дүбірлі дворяндық артықшылықтардың шырқын бұзады деп өзіне айып таққан жоғарғы қауымдағы дворяндардың тегеурініне үшінші қауымның қолдауы арқасында ғана төтеп бере алды; осы қылығы үшін ол қала тұрғындарының құрметіне бөленген-ді.


Басқа кез келген патша бұған қорланар еді, ал француз королі өз гвардиясындағы кәдімгі қатардағы солдаты зор тәбетпен жақсылап тамақтанып алғанша шыдамдылықпен, тіпті оған әлдеқалай сүйсіне қарап, асықпай күтіп отырды. Рас, Квентиннің король төзімді екен деп, оны сарылтып, күттіріп қоюға бармайтын мейлінше ақылды да зерек жігіт екенін де ескеру керек. Ол тамағын ішіп болғанын бірнеше рет аңғартса да, Людовик оны бөгей берді.


— Жоқ, жоқ, сенің тоя қоймағаныңды көзіңнен-ақ байқап отырмын, — деді ол мейірлене. — Алғашқы қарқыныңнан танбай, қысылмай іше бер тамағыңды, лайым, өзіңе бір құдай және әулие Денис жар болғай. Сенің мұның қалай? Қымсынба! Маған илан: қайырымды христиан тамақ ішуден және құдайға құлшылық етуден (осы тұста ол шоқытып алды) ешқашан да залал шеккен емес. Бір сапты аяқ шарап та сіміріп жіберуіңе болады. Шарап жаман нәрсе емес, бірақ оны шама-шарқыңа қарап ішсең ғана солай. Байқа, шөлмекке әуес бола берме: отандастарыңның бір осал жері осы, сондай-ақ егер мұндай дертке шалдықпаса, онда дүние жүзіндегі ең таңдаулы солдаттар бола алатын ағылшындардың да осал жері осы... Мінеки, енді, қол жу да, «алғыс жаудырам құдайға» деп бата беруді ұмытпа, сөйт те соңымнан ер.


Сөйтіп, Квентин корольге еріп жүре берді. Басқа, бірақ нақ әлгіндегідей шым-шытырық өткелдер арасымен өтіп, тағы да Роланд залынан келіп шықты.


— Есіңде болсын: сен күзет орныңды тастап ешқайда барған жоқсың, — деп бұйырды оған король өктем үнмен. — Нағашың мен жолдастарыңа да осылай дейсің... Ал мынамен өзің мәңгі ұмытпастай болуың үшін зердеңді буып тастайсың, — Сөйтті де, ол Дорвардтың қолына барынша қымбат саналатын алтын бауды ытқыта салды. — Өзім сәнқой емеспін, ал, бірақ қарамағымдағы адал қызметшілерім бұл жөнінде кез келген кісімен бақталастыpa алады. Егер мылжың тілді буып тастауға мына алтын бау олқы түсіп жатса, ондайда менің серігім Тристанның тілді тыятын сыннан өткен тәсілі бар... Ал енді зейін қойып тыңда: Оливье екеуімізден басқа бүгін бұл залға ешбір жан бас сұқпауға тиісті. Бірақ бұл араға мына бөлмеден немесе ана біреуінен, бәлкім, тіпті екі бөлмеден де бикештер келуі мүмкін. Егер олар саған сауал қойса — жауап бер. Бірақ сен өзің күзетте тұрғаныңды ұмытпағын, сондықтан жауаптарың қысқа болуға тиісті. Ұзақ сонар әңгіме соғуға хақың жоқ, ал өз тарапыңнан әңгіме бастауыңа тіпті болмайды. Бірақ оның есесіне құлағың түрік болуға тиісті. Қолыңа да, құлағыңа да енді мен иемін: тәніңді де, жаныңды да мен сатып алдым. Сондықтан осы маңда құлағына шалынғанның бәрін маған жеткізгеніңше есіңде берік сақта, ал содан соң сол заматта-ақ бәрін ұмытуға тиістісің... Жоқ, әйтпесе былай келісейік: сен Шотландиядан жаңа ғана келген, біздің христиан тілін әлі үйреніп үлгермеген әскери қызметтегі тау адамысың... Иә, иә, сөйткеніміз дұрыс. Сонымен, егер саған қарап тіл қатса, үндеме, сенің де шаруаң жеңілденеді әрі олар да өзіңнің көзіңше өзара еркін сөйлесе береді. Сен түсіндің бе? Қош! Қырағы бол, сөйтсең саған менен артық дос жоқ.


Король осы сөздерді айтты да, Квентинге көзімен көріп құлағымен естігендерін ой сарабынан өткізуге ерік бергендей, құпия есікке кіріп қарасын үзді. Жас өспірім жігіт қазір өткенді ойға алғаннан гөрі, алға қарап көз тігу қолайлырақ болатын күй кешті. Олжа аңдыған аңшы іспеттес, ізгі жанды граф де Кревкердің өміріне қастандық жасап, торуылда тұрғанын ой елегінен өткізу оның көңілін зәредей де жұбата қоймады. Рас, Людовиктің тарапынан бұлай сақтану таза қорғаныс сипатындағы шара еді; бірақ көп ұзамай Дорвардка осы іспеттес, алайда бұл жолы шабуыл мақсатын көздеген бұйрық берілмесіне кім кепіл. Сөйтіп егер солай болып шықса, онда мұның хал-қадері пәлендей жақсы бола қоймайды... Өз тақсырының мінез-құлқы сыралғы бола бастаған қазіргі жағдайда оның әмірінен бас тарту басын өлімге тігумен пара-пар болатындығына Дорвард күмәнданған жоқ; оның бер жағында король әмірін орындау мұның ар-намысымен сыйыспайтын іс болып шығар еді. Жан адам төніп келе жатқан қауіп-қатерді аңғарға сәтте бұл бақытсыздықты әуелі көріп алайын, іл одан қалай құтылудың амалы кезінде табыла жатар, деп санайтын өзін-өзі алдарқатқан әдеттегі албырт кіршіксіз көңілге бой ұрып, жанын қинаған ойдан арылуға тырысып бақты.


Осынау ізгі тоқтамға бекініп көңілі оп-оңай тыншығаны соншалықты, корольдің соңғы берген бұйрығы қара басының қамын ойлаудан гөрі, жанын саяға бөлеген анағұрлым ләззатты арнаға қарай бұрып, тәтті қиялға баурап әкете барды. Басқан ізін қалт жібермей аңдуға тиісті болған ханымдардың бірі лютнясын сызылта тартатын, өзіне қатты ұнап қалған леди екендігіне ол күмәнданған жоқ, сондықтан да жас жігіт ханымның аузынан шыққан сынық сөзін қалт жіберуші болмағын деп өзіне жүктелген корольдің әмірін бұлжытпай орындауға белін бекем буды. Ледидің сөйлеу мәнері де әніне сай айрықша сүйкімді ме екен деген үміттің ұшығына жеткенше Квентиннің өзегі өртеніп тұрды. Бірақ оның есесіне нақ осындай кіршіксіз, пәк көңілмен ол корольге ханымның өз басына кесепаты тимейтін сөз тіркестерін ғана жеткізуге өзіне өзі іштей ант етті.


Енді ол күзетте тұрған кезде қалғып кетер ме екен деп зәредей де күдіктенуге орын қалған жоқ. Айқара ашық тұрған терезеден ескен самал жел қабырғалардағы ескі түсқағаздарды үздіксіз тербегендегі әрбір сыбдыры оған өзі күткен әлгі жанның келіп жеткенінің хабаршысындай елестей берді. Қысқасы, оның тұла бойын махаббаттың ажырамас серігі болып табылатын, тіпті көбіне көп махаббат отының тұтанып шыға келуіне себепші болатын жұмбақ сырлы алабұртқан әрі тілмен айтып жеткізе алмастай тебіренткен сезім баурап алды.


Әлден уақытта есіктердің бірі сықыр-сықыр ете қалды (өйткені он бесінші ғасырда тіпті король сарайларының есіктерінің өзі де нақ біздің қазіргі кезіміздегідей дыбыссыз ашыла қоймаушы еді), бірақ, әттеген-ай, залдың Дорвардтың құлағына ән шалынған түкпіріндегі емес, басқа бір түкпіріндегі есік сықырлап еді. Есік айқара ашыла берді де, табалдырықтан әйел адамның тұлғасы көзге шалына кетті; қасына ерген басқа екі әйелге қарап, мені жалғыз қалдырыңдар дегендей ишарат етті де, өзі зал ішіне кірді. Қаңырап бос тұрған осынау галерея ішімен жүргенінде әлгі әйелдің бұрынғысынан бетер қисалаң қағып, аяғын сылти басуынан-ақ, бұл келген Жанна патшайымның өзі екенін Квентин жазбай тани кетті, сөйтіп ол қасынан өте бере-ақ қошеметшілдік әдетке басып, қолын шекесіне қойып, оған құрмет білдірді. Патшайым бас изеп ілтипат жасады; Дорвард оның келбетіне таңертеңгілік мезеттегіден гөрі қазір жітірек көз тоқтату мүмкіндігіне ие болды.


Патшайымның шырайы оның тұрпаты мен жүріс-тұрысындағы сиықсыздығына әбден сай еді. Обалы қанша, бет-әлпеті көріксіз болғанымен оның жүзінен түңіле қоярлықтай жиіркеніштің нышаны аңғарылмайтын, ал әдетте кісіге тура қарамайтын, мұңға, одан қала берсе шерге толы мөлдіреген үлкен көк көздері тіпті сүйкімді көрініп тұрды. Сөйткенмен де оның реңі тым қуарып кеткен-ді, һәм бетінің, аяқ-қолдарының терісі дімкәстіктің белгісіндей әлдеқалай сарғыш тартқан; күріштей аппақ тістері мен қаймыжықтай қан-сөлсіз еріндеріне қарамастан, ұсқынсыз үлкен аузы да мүлде көз тартпайды. Әп-әсем, қою болғанымен шашының түсі оңып кеткені соншама, бір түрлі ақшыл тартып тұрғандай сезілді, сондықтан да патшайымның күтушісі, сірә, иесінің сәнін келтіріп тұрған оның бұрымы деп санағанынан шығар, шашын қалың өріп, басын шырмап, орап қоюы жаңсақ болыпты, өйткені басына даңғарадай өріп қойған шашы патшайымның онсыз да қан-сөлсіз реңін бұрынғысынан да бетер жансыздандыра түскендей әсер береді. Патшайымның кескін-келбетін қасақана біржолата сиықсыз еткілері келгендей-ақ, оның үстіне өзін тірі аруаққа ұқсатып тұрған, етек-жеңі мол пішілген сұрғылт-жасыл түсті жібек көйлек кигізіп қойыпты.


Көрер көзге ерсі осынау бір тұлғаға Квентин қайран қалып әрі жан ашырлықпен қарап тұрғанында, өйткені патшайымның әрбір көзқарасы мен әрбір қимыл-әрекеті еріксіз аяныш сезімін туғызумен болған-ды, залдың қарсы жақ қапталындағы есік айқара ашылып, тағы да екі бикеш кіріп келді.


Оның біреуі Квентиннің есінде берік сақталып қалған «Лала гүлі» мейманханасындағы таңертеңгі қонақасы кезінде Людовикке қызмет еткен жас қыз болып шықты. Мойнына бөкебай салып, қолына лютня ұстаған жұмбақ та, ғажайып нимфа, осынау асыл текті, әрі графтық атақ-дәреженің бай мирас қоры (Дорвардтың ойынша бұл әйел сондай бір артық туған жан саналды) оны есерсоқ бай саудагердің қызметшісі, кәдімгі трактиршінің қызы деп ұққан сонау бір жолғы әсерінен дәп қазір өзіне он мәрте күштірек әсер етті. Жасөспірім жігіт бұл арудың анық атақ-дәрежесін өзім неге бірден-ақ аңдай қоймадым екен, деп өзіне-өзі іштей таңырқана сауал қоюмен болды. Айтса да бұл бекзаданың киімі өзі көрген алғашқы жолғысындай дерлік қарапайым: ешқандай әшекейленбеген, қара жамылғанда киетін көйлек киіп келген, ал басына — жұқа жібектен тіккен ұзын етекті тор салған, бетін тасаламай торын сырып қойған. Бірақ бұл бекзаданың кім екендігіне Квентиннің көзі анық жеткен қазіргі бір шақта, оның ғажайып бейнесі көз алдында жаңа бір қырынан құлпырып шыға келді, дене бітімі мен қимылы өзі бұрын байқамаған тіл жетпестей, айрықша бір сипатқа бөленіп, әсем.жүзі, ақ дидарында гүл жайнаған нәзік қызыл реңі мен нұрлы көздері — кескін-келбетін бұрынғысынан да айшықтай түскен ізгіліктің куәсіндей боп көрінді.


Нақ қазір басына дарға асылу қаупі төнсе де, әлгінде ғана өзі патшайымға көрсеткен құрметті Дорвард осынау ару мен оның қасындағы серігіне де көрсету ниетінен тартынбас еді. Бекзадалардың екеуі де оның білдірген көңіл шырайын, сый-құрметке етене үйреніп алған арулардай дағдылы әдетпен қабылдап, бастарын ілтипатпен изесті; бірақ әскери адамның рәсімінше сәлем беріп, оған қошеметін білдіргенде бүлдіршін леди Квентинге өңі сәл дуылдап, қысылыңқырап қалғандай (айтса да бұл, сірә, өзінің албырт ойының елесі ғана болуы да ықтимал ғой) көрінді. Бұлай қысылыңқырап қалуының түп-төркінін, жас арудың «Лала гүлі» мейманханасында бір мұнара астында көрші тұрған өзінің қайсар мінезді бейтанысын тосын жағдайда ұшыратуынан іздестіруі керек еді, бірақ оның әлдеқалай қысылыңқырап қалуы өкініштен туған сезім бе екен? Бұл жағына Квентиннің көзі жете қоймаған-ды.


Жас графиня тәрізді қаралы киім киген оның серігі әйел біткен өзінің сөне бастаған реңін сақтап қалуды көбірек ойлайтын жас шамасындағы жан еді. Айтса да, бір кездерде оның өте бір көрікті кісі болғаны қазірдің өзінде де аңғарылып тұрды. Тұла бойын сыланып-сипанған мәнері жас шағында талай жандарды еріксіз еліткені есінде сақталып қалғанын ғана емес, сонымен бірге ерлер жүрегіне әлі де шоқ тастай алармын деген үміттен күдер үзе қоймағанын да айғақ еткендей. Сұңғақ та сымбатты келген ол өзін аздап тәкаппар ұстады. Дорвардтың сәлеміне күлімсіреген шырай білдіріп, тәжім етті де, қасына ілескен арудың құлағына әлдене жайында сыбырлап жатты, ал бикеш құлағына шалынған сөздердің сырына көзін жеткізгісі келгендей, күзетші жаққа бұрыла бір қарап қойды, бірақ егде әйелге жауап бергенінде көзін төмен салған-ды. Егде әйел алдында сыбырлағанда мені мақтаған болар деп ойлады Квентин, сондықтан жас графиня оған жауап қатқанда естігенінің дұрыс-бұрыстығына тіпті көзін жеткізуге мүлде әрекеттенбегенін көрген мезетте неге өйткенін кім білсін, жігіттің жүрегін қуаныш сезімі кернеп кете барды. Бәлкім, жас ару мен араларында әрбір елеусіз ұсақ-түйектің өзіне айрықша мән берілетін сол бір жұмбақ сырлы байланыс желі тартты деп ұққан болар ол.


Айтса да, бұл жайында ойланып-толғанып жатуға оның мұршасы бола қойған жоқ еді, өйткені келесі бір сәтте оның бүкіл ынтызары екі әйелдің Жанна патшайыммен кездесуіне ауған-ды. Олар ішке кірген бетте, бәлкім, өзінің ілгері қарай ұмсынуына болмайды деп ұққандығынан болу керек, патшайым орнында бөгеліп тұрып қалды да, әйелдердің өздері қасына жақын таянып келуін тосты, ал бұлардың бас изеген ізеттеріне патшайымның қысылыңқырап қалғанын көрген егде әйел өзінің кіммен сөйлесіп тұрғанын ұға алмай, бейне бір оны желеп-жебегендей патшайымға мейірлі үнмен тіл қатты.


— Біздің өз жынысымыздағы қауыммен, оның үстіне сіз секілді қадірменді ханыммен дидарласуымызға рұқсат етілгеніне, — деді қарсы алдарында жүрексініп тұрған бейтаныс әйелді жігерлендірмек болған ниетпен, сөзін күлімсірей бастаған ол, — мен өте-мөте қуаныштымын. Күні бүгінге шейін, немере сіңліміз екеуміз король Людовиктің бізге деген көзқарасындағы пәлендей жылы лепті сезе қойдық деп мақтана алмайтынымызды мойындауымыз керек... Саған не болған, айналайын? Менің жеңімнен тартқылай берудің керегі не: біздің хал-жағдайымызға жаны ашитындығын мен мына жас арудың көзінен-ақ байқап тұрмын... Сіз, сенесіз бе, осы араға келгелі тұтқынға түскен адамдардың күйін кешудеміз біз! Францияның аялы алақанында боласыңдар деп табанды түрдегі шақыртулары мен ақыл-кеңестерінен соң, асыл текті ағзам алғашқы бетте бізді қайдағы бір лас мейманхана үйіне орналастырды, ал енді, мінеки, мына бір қаусап тұрған ескі қорықтан бір мүйіс қана бөліп беріп отыр. Күндіз көзге түсуі жаман ырымға жорылатын, нақ бір жапалақ әлде жарғанат санатына жататынымыздай-ақ бізге үңгірден күн ұясына батқан соң ғана шығуымызға рұқсат етіледі.


— Сіздерді атақ-дәрежелеріңе лайықты түрде қарсы ала білмегенімізге... — деді патшайым әңгіменің бұлай бет алысынан бұрынғысынан да бетер қысылыңқырай түсіп, — қатты өкінемін, қатты өкінемін. Қалай болған күнде де, тым болмаса мына немере сіңліңізге бұл жер жайсыз тие қоймаған болар?


— Әлдеқайда, әлдеқайда жайлы, бұл жағын тілмен айтып жеткізуім қиын, — деп сөзге араласты жас графиня, — Мен өз басымның қауіп-қатерден аман болуын ғана қалап келген едім, ал бұл арада оңаша болуға да қолым жетіп отыр. Біздің алғашқы жолғы келіп түскен қоныс-жайымыздың оқшау жерге орналасуы мен қазіргі тұрағымыздағы бұрынғымыздан да оңашарақ тіршілігіміз, біз секілді бейбақ босқындарға корольдің жасап отырған жақсылығына көзімді жеткізе түседі...


— Жап аузыңды, ақымақ қыз! — деп егде әйел оның сөзін бөліп жіберді. — Маған шерімді тарқатуға мұрсат берші, біздің мынау жас арумен оңаша ұшырасқанымыз мұндай жақсы болар ма. «Оңаша» деп әдейі айтып тұрмын, өйткені тірі адамнан гөрі тас мүсінге көбірек ұқсайтын мынау уыздай жап-жас келбетті күзетшіні өзім есепке алмаймын, оның тіл білетіндігі, басқасын қайдам, біздің цивилизациялы тілімізді білетіндігі неғайбыл... Сонымен, қайталап айтайын: біз мына бекзатпен оңаша жолығысып қалған екенбіз, Францияға келіңдер деген шақыртуды қабыл алғаныма өзімнің қазір қалай өкініп жүргенімді оған айтып жеткізуге тиістімін. Мен небір ғажап қабылдаулардың, сайыстардың, карусельдердің, ойын-сауықтар мен той-думандардың куәсі боламыз деп үміт еткенмін, ал мұның орнына абақтыға қамалғандай болдық! Зиялы қауымның орнына король бізді қайдағы бір қаңғыбас сығанмен таныстырды. Фландриядағы дос-жарандарымызбен хат жазысып тұруды сол арқылы жүзеге асыруға тиісті болдық... Бәлкім, — деп ойын сабақтай түсті ол, — көзіміз жұмылған күні көне заманнан белгілі де Круа әулеті біржолата өшкенде, біздің иелігіміздегі жерлерді басып алмақ пиғылымен саяси жағдайға байланысты өміріміздің ақтық шағына дейін корольдің бізді осы арада ұстап тұрмақ ниеті бар шығар... Бургундия герцогы нақ мұндайлық қатыгез болған емес. Ол қалай десек те, немере сіңліме ұсқынсыз болса да, әйтеуір, бір жігітті көлденең тартты ғой.


— Менің ойымша, жауызға тұрмысқа шыққанша, дүниені талақ етіп, сопылық өмір кешкенім артық, — деді патшайым орайы түскен бір сәтте сөзге араласып.


— Қалай десек те, өз тілегімізді білдіруге бізге мұрсат берілген теріс болмас еді, ханша! — деп қалды ашуға булыққан егде әйел. — Басымды қандай азапқа салсам да, есіл-дертім — мына немере сіңлімнің қамы ғана, бұған құдайдың бір өзі куә. Ал өзім күйеуге шығу туралы ойды ұмытқалы қашан. Сіз бұған күлесіз ғой... бірақ өзіңізге ант етейін, бар шыным осы... Алайда бұл жағдай корольдің айыбын әсте жеңілдетпек емес. Оның бүкіл қимыл-әрекеті, тіпті оның бүкіл болмысы, Ұлы Карлдың мұрагерінен гөрі генттік өсімқор Мишо шалға көбірек ұқсап тұрады.


— Тіліңізді тарта сөйлеңіз! — деді патшайым, сөйтіп оның дауыс мақамынан әмір еткен сарын аңғарыла кетті. — Менің әкем туралы айтып тұрғаныңыз есіңізде болсын!


— Сіздің әкеңіз туралы ма?! — деп саңқ ете қалды, бургундиялық мосқал әйел таңырқана.


— Иә, менің әкем туралы, — деді патшайым нық сөйлеп. — Жанна Французская — менмін. Бірақ қорықпай-ақ қойыңыз, сударыня, — деді ол өзіне тән жұмсақ үнмен сөзін жалғап, — сіздің мені тілдемек болған ойдан аулақ екеніңізді білемін, сондықтан шамданып тұрған жоқпын. Менің көмегіме шүбәланбаңыз. Өзіңіздің және қасыңыздағы мейірбан жүзді арудың қуғын-сүргінге ұшыраған тағдырларыңызды жеңілдетуге қолымнан келгенін аянып қалмаймын. Өкінішке орай, сіздерге көп жақсылық жасай қоярлықтай менің қолым қысқа, бірақ шын жүрегімнен қызмет көрсетуге дайынмын.


Графиня Амелина де Круа (мосқал әйелдің аты-жөні осылай аталатын-ды) патшайымның мейірбандық уәдесіне басын төмен иіп, құрмет көрсеткен рай білдірді. Оның қаншама жылдарды сарай маңында өткізуі және сарай төңірегіндегі әдет-ғұрыптарды жетік білуі тегін емес-ті. Өз тақсырының мін-мүкісі мен ағаттықтары туралы, одан көрген қорлықтары мен одан шеккен жәбір-жапалары туралы оңаша әңгімелескен кездерде, ешбір именбестен құмардан шыққанша айта беруге болатын, ал, бірақ тікелей корольдің өзінің немесе оның үй ішіндегі адамдардың көзінше бұл туралы ешқашан да тіс жарып, тіл қатуға болмайтын — барлық замандардағы өмір сүрген сарай маңындағылар ұстанып келген осы ережені ол бұлжытпай қадағалайтын-ды. Әрине, осыдан соң графиня де Круаның король туралы оның қызының көзінше сондайлық бір әдепсіз пікірін айтып салып, жаңсақтық жасағанына қатты қысылып қалуы түсінікті ғой. Егер патшайым өзінен кешірім сұрауына құштар еместігін сыпайы түрде (француз королі қызының аузынан шыққан бұл сөздер әмір бергенмен пара-пар естіле тұрса да) ескертіп мосқал әйелдің сөзін бөліп жібермесе, онда жалынып-жалбарына кешірім өтінуі мен өкінішін білдіруден ол ешқашан да тыйылмас еді.


Бұдан соң патшайым зады король тұқымына тән паңдықпен креслоға жайғаса отырды да, екі әйелге қасынан орын нұсқады, жас графиня бұл ілтипатты құрақ ұшып, имене қабыл алса, егде графиня — көзге ұрып тұрған өтірік мүләйімсіген пішін танытты. Олар әңгіме желісін үзген жоқ, бірақ сыбырлай сөйлескендері сонша, күзетші дәнеңе де ести алмады. Жалғыз-ақ ол патшайымның өз сұқбаттастарынан қыз лебізіне әлдеқайда көбірек ден қойып, оның қадірмен туысы Амелинаның сөздің майын тамызған майталман шешендікпен король әулетін мадақтап, жарамсақтанған лепірмесінен гөрі, жас арудың қысқа да қарапайым жауаптарын зейін қоя тыңдаумен болғанын аңғарды.


Залдың қарсы жақ бөлігіндегі есік ашылып, капюшоны бар, етегі жер сызған ұзын плащпен тұла бойы тұмшаланған бір кісі кіріп келгенге дейін, ширек сағат бойы әңгіме толастамады. Король әмірін екі етпеуге бекінген, әрі өзінің екінші мәрте сөгіс естіп қалуын қаламаған Квентин әп-сәтте тосын адамның қарсы алдына жетіп барды да, оның бұл арадан дереу тайып тұруын талап етті.


— Кімнің бұйрығы бұл? — деді бөгде кісі шамданған үнмен, әрі таңдана тіл қатып.


— Корольдің бұйрығы, мен осы бұйрықтың қалтқысыз орындалуы үшін күзет атқарып тұрмын бұл жерде, — деп нық жауап қатты Квентин.


— Орлеандық Людовикке бұл бұйрықтың қатысы болуы мүмкін емес, — деді герцог, иығынан плащын сыра беріп.


Квентин бір минуттай іркіліп тұрып қалды. Не істеу керек? Корольдің тікелей өзінің күйеу баласы болуға тиісті, деп бір сыбыс айтылып жүргеніндей, король әулетіне тікелей қатысы бар шаһзаданың өзіне бағынуын талап ете алар ма ол?


— Асыл текті ағзамның еркіне қарсы келе алмаймын, — деді Квентин. — Мен өз борышымды, шама-шарқымша атқарғанымды, ұлы мәртебелі тақсыр сіз растап бересіз ғой, деп үміт етемін.


— Қорықпай-ақ қойғын, жас батыр, сені ешкім де сөкпейді, — деді герцог, сөйтті де патшайымның қасына таман таяп барып, сыпайы, бірақ сұлық қана басын иді, оның қалыңдығымен қарым-қатынасында әмісе осындай салқындық тән еді.


— Мен түскі тамағымды Дюнуамен бірге ішіп едім, — деп ойын аша түсті герцог, — сөйтіп, Роланд галереясында жұртшылық бас қосып отыр, дегенді ести сала, орталарыңа келіп тұрмын.


Бишара Жаннаның бетінің ұшы қызарып шыға келіп, аппақ шүберектей қуарған жүзіне нұр жүгіріп, ұсқынсыз түр-тұрпатын бір сәтке болса да шырайландырып, осы шағын топқа мына секілді бір адамның келіп қосылуы өзінің көңіл күйіне жайсыз тимегенін байқата берді. Ол биік мәртебелі атақ-дәрежесіне лайықты қошемет көрсетіп, онымен ыстық ықыласты жағдайда сәлемдесумен болған қос графиня де Круаларға герцогты таныстырып та өтті, сонан соң, оған креслоға отыруына ишарат етіп, өздерінің әңгімелерінен сырт қалмауын қалады.


Герцог нақ мынадай ғажап қауым ортасына келе тұрып, өзінің креслоға отыруын қолайсыз санайтындығын мәлім етті. Ол орындықтардың бірінің үстіндегі көпшікті ала сала, оны жас графиняның аяғы астына төсеп қойды да, өзі патшайымның қытығына тие қоймастай жағдайда болуын көздеп, бірақ оның есесіне оның қасындағы сұлу көршісіне көбірек көз тіге алатындай жерге барып тізе бүкті.


Өзінің көңілін табу үшін жігіті әдейі осылай етіп отыр деп санаған патшайым кереметтей сұлу шетелдік қыздың алдында герцогтың бәйек қағуын әуелгі бетте, сірә, іштей ұнатып қалған болса керек. Ал, бірақ орлеандық герцог өз ерік-жігерін Людовиктің қатыгез деспотизміне бағындырып әдеттенгенімен, корольдің қасында болмаған шақта көңіл қалауын білдіріп қалу мақсатында, қалай дегенмен де, өзін жеткілікті дәрежеде тәуелсіз ұстайтын-ды; ал жоғары мәртебелі атақ-дәрежесі сарайда қалыптасқан әдет-ғұрыптарды қайсыбір кездерде өзінің қадағаламауына мүмкіндік беретін себептен, ол қазіргі мезетте графиня Изабелланың сұлу келбетіне ашықтан-ашық сұқтануын жасырған жоқ. Жас графиняға деген жан сезімін толқытқан ыстық ықыласын барынша қызу білдіргені сонша (мұның бір себебі ішкілікке құмар жан емес деп айтуға бола қоймайтын Дюнуаның дастарқаны үстінде шектен тыс көп қағып салған шараптың буынан да болған шығар, бәлкім), ақыр аяғында барып, құштарлығына біржолата беріліп, патшайымды мүлде өз жайына қалдырды.


Егер әңгіменің бұлай қарай бет алуына сүйсінген жан табыла қалса, онда бұл бірден-бір адамыңыз болашақта король әулетіндегі тұңғыш шаһзаданың жақын туыс болу құрметінен дәмелене бастаған Амелина ғана-тұғын. Уылжыған жап-жас графиняның тегі жағынан асылдығы, сұлу келбеті мен шалқыған дәулеті оның немере апасының батыл ой-арманын ақтап та тұрды, егер корольдің тікелей өз басының есебі болмағанда, осынау ой-арманның жүзеге аспайтындай ешбір негізі де жоқ еді. Графиня Изабелла герцогтың өзіне деген ынта-ықыласын білдірген сөздерін жалбарына көмек тілегендей, патшайымға телміре қарап отырып, көрінеу көзге үрейі ұшып, қымсына тыңдаумен болды. Бірақ та патшайым Жаннаның тумысынан ынжық болып өсуі және өз сезімінің қорлануы оның әңгіме желісін басқа арнаға бұруына, сөйтіп әңгімені неғұрлым ортақ арнаға түсіруіне бөгет бола берді, сондықтан егер графиня Амелинаның сұхбатқа оқта-текте бір араласып, әдептілік сақтаған бірер ауыз сөз орамдарын ғана айтпасақ, Изабелланың сұлулығына тәнті болып, рухтанғандықтан көмейі бүлкілдеп, сөзі сарқылмастай күй кешкен герцог көп ұзамай әңгіме тізгінін тұтасымен өз уысына алды.


Алайда осынау көріністің куәгерін — герцогтың сөзі қызулана түскен сайын, күн шұғыласынан еріген балауыздай сиқырлы қиялдары сөне бастаған шеткеріректе күзетте тұрған жігітті біз ұмытпауға тиіспіз. Ақыр соңында өзін ыңғайсыз жағдайда қалдырған, мұның бер жағында, жігітінің мінез-құлқы патшайымның жанын қалай күйзелткенін көзімен көрген графиня Изабелла осынау жарапазанның тамырына біржолата балта шабуға ұйғарды.


Патшайымға қарап сөйлеген ол жоғары мәртебелі ханымнан өзінің бірден-бір тілегі есебінде — бургундиялық бикештер француз бикештеріне қарағанда ақылы мен көркі жағынан олқы түсіп жатқан күннің өзінде, олар, қалай дегенмен де, өздеріне арналған көпірме мадақтау сөздер ләззатқа бөлейді деп ойлай қоярлықтай соншалықты ақымақ емес екендігіне орлеандық герцогтың көзін жеткізуге қол ұшын беруін өтінетіндігін айтып салды.


— Өз үкіміңізбен, — деді герцог, патшайым жауабының алдын алып, — сіз бургундиялық арулардың сұлулығын да, әрі француз рыцарьларының ақ жүректілігін де бірден жоққа сайғаныңызға өз басым қатты өкініп тұрмын. Егер біздер, француздар, өзімізді тебіренткен шаттық сезімімізді ағынан жарылып, ақтарыла салуға келгенде тым шыдамсыздық білдіріп, бой тартыну дегенді білмесек, онда мұның түп-төркіні, біздер ұрыс даласындағы тәрізді, махаббатта да өзіміздің мөлдір сезімдерімізді салқынқанды ой-толғаулар арқылы тежеуге жол бермейтін әдетімізде, сөйтіп не бір хас батырлармен жекпе-жекте оп-оңай жеңіске жететініміз секілді, сұлулық алдында да сондай оңайлықпен басымызды иетін салтымызда жатыр.


— Менің отандас апа-сіңлілерімнің сұлулығы бұл «іспеттес жеңістерден үміт етпек емес, — деп жауап қатты жас графиня, өзіне ғашық болып қалған жоғары мәртебелі жанға осы уақытқа дейін айтып салудан тартынған наразылығын жасыруға енді бұдан әрі шыдамы жетпеген кейіппен, — ал бургундиялық рыцарларға келсек, оларды жеңу сіздерге пәлендей оңайға түсе қоюы екіталай.


— Патриоттығыңыз алдында басымды иемін, графиня, — деді герцог, — бірақ қолына ұстаған найзасының ұшымен дәлелдеу мақсатымен бургундиялық қандай да бір рыцарь табылғанша сіз қарсылық білдірген пікіріңіздің екінші тармағын жоққа сайып та жатпаймын. Ал аруларыңыздың сұлулығы жайына келсек, онда сіз әділ емессіз, графиня, әрі осы сөзімнің бұлжымас дәлелі — өзіңіз боласыз. Бері қараңызшы, — деді ол сөзін жалғап, Венециан республикасының сыйлаған тартуы, һәм сол бір заманда өте-мөте сирек кездесетін жиһаз — үлкен шар айнаны нұсқап — сөйтіп, өзіңіз айнадан көріп тұрған таңғажайып сұлу бейне алдында қандай жүрек ерімес, айтыңызшы, қанеки!


Осынау бір сөздер құлағына шалынған кезде, жігіттің өзін кемсітуіне енді төзуге шамасы жетпей, герцогты тәтті қиял елінен өзін зеріктіретін шындық дүниесіне бірден қайта оралтқан баяу ыңқылға басып бишара патшайым креслоның арқалығына қарай қылжия берді. Графиня Амелина жоғары мәртебелі ханшадан бір жеріңіз ауырып тұрған жоқ па, деп ебелек қақты.


— Иә, мен сырқаттанып қалған тәріздімін... басым ауырып, шыдатпай барады, — деді патшайым, күлімсіремек болып, — бірақ сіз мазасызданбай-ақ қойыңыз, басымның ауырғаны қазір басылып қалар.


Алайда бет жүзінің бозарып, барған сайын қуара түсуі, оның сөзін жоққа сая берді, сөйтіп патшайым есінен танып қалуға айналғанын көріп, графиня Амелина герцогқа қарап, одан көмек көрсете алатын біреу-міреуді шақыртуын өтінді.


Герцог еріндерін тістелей берді, сөйтті де, тілін безеп ұшқарылыққа ұрындырған жеңілтектігіне лағынет айтып, патшайымның көршілес бөлмедегі нөкер қыз-келіншектеріне қарай ұмтылды, нөкерлер мұндай жағдайларда әжетке асатын зәру дәрі-дәрмектерін алып табанда жетіп келді. Жұрт біткен Жаннаның қасына келіп бәйек болып жатты, рыцарь әрі күйеу жігіт есебінде герцог та жаппай ортақ бұл қам-қарекеттен сырт қала алған жоқ. Қалыңдығын есіркеп аяғаннан һәм айыбын мойындап мойып қалғаны себепті мүлде дерлік нәзік естілген оның үні күллі дәрі-дәрмек атаулының бәрінен де құдіреттірек болып шықты. Патшайым енді оңала бастаған сол бір мезетте, зал ішіне король келіп кірді.


XII ТАРАУ


САЯСАТШЫ



Саясатта айлакер ол керемет,
Шайтаннан да асып түсер боп ерек
Небір әккі перілерің болмасын,
Айналдырып жібереді ол басын.


Ескі пьеса



Людовик келіп кіргенде әрдайым әлденеге ашуланған кезіндегі әдетінше қабағынан қар жауғандай түнеріп тұрды. Зал ішін тіміскілей сүзіп өтті, сөйтіп осы көріністі Квентин соңынан әңгімелеп бергеніндей, оның көзі ши түбінде шиыршық атқан жыланның көзіндей тесірейе ызғар шашып шыға келді.


Осынау бір дүрбелеңнің сыр-сипатын аңғару үшін Людовикке қас қағымдай ғана уақыт жетіп жатты. Орлеандық герцогқа қарап тұрып:


— Пәлі, мархабатты жиен-ау, сіз де осында ма едіңіз? — Сөйтті де, Қвентинге қадала қарап, зілдене сөйледі: — Менің жарлығымды сен осылай орындайын дедің бе?


— Асыл текті ағзам, сіз оған рақым ете көріңіз, — деді герцог жалбарынып, — ол өз борышын адал орындады. Бірақ мен патшайымның осында, галереяда екенін біле сала, сөйтіп...


— Сөйтіп сізді ешқандай да тосқауыл бөгей алмаған болды ғой, өйткені махаббат өзіңізге қанат бітірген, — деп оның сөзін жалғап әкетті король. Герцогты өзінің бишара қалыңдығының құштарлығын жан-жүрегімен ұққан, әрі соның жолында жан пида етуге бел буған ғашық етіп көрсетуге масқара екіжүзділікпен тырысып бағушы еді бұл. — Мақсатыңызға жету жолында менің күзетшілерімді азғындатудан да бас тартпағансыз ғой, жігітім?.. Айтса да, махаббатпен ғана өмір сүретін ғашық жанға оның қандай қылмысын болса да кешірмеске шараң бар ма?


Орлеандық герцог қарсылық білдіргісі келген сыңаймен басын көтергенімен, корольге деген құрметінен бе, әлде, шынтуайтына көшсек, бала шағынан Людовиктен именіп өскендігінен бе, тілі күрмеле берді.


— Немене, Жанна сырқат па? — деді король. Сөйтті де сөзін жалғай түсті: — Оқасы жоқ, Луи, қапа болмай-ақ қойыңыз: ол көп ұзамай айығып та қалар. Оны қолтықтап алыңыз да, өз бөлмесіне апарып салыңыз, ал мен мына әйелдерді шығарып салайын.


Корольдің әр сөзі жарлықпен пара-пар-тұғын. Орлеандық герцог патшайымның қолтығынан сүйемелдей ұстап, галереяның бір жақ пұшпағына қарай беттей берді, ал король оң қолының қолғабын шешіп, графиня Изабелланың қолтықтап алуына ыңғайлана қалды, сөйтті де екі ханымды қарсы беттегі есікке қарай бастап жүрді. Қараларын үзгенше, басын ие құрмет көрсетіп қоштасып, табалдырық алдында тұрып қалды, бұдан соң есікті аспай-саспай жапты да, сыртынан құлыптап, кілтті беліне қыстыра салды. Осы бір мезетте ол өзінің асыл қазыналарын сақтайтын құлыптаулы қоймасының кілтін қалтасынан екі елі тастамайтын кәнігі сараң шалға қатты ұқсап тұрды.


Сылбыр басып, тұнжыраған күйі көзін жерге қадаған Людовик тура Квентин Дорвардқа қарай бет түзеді, ал корольдің өзіне кәрін тіккенін іштей сезген бұл, оның қасына таянып келуін үрейі ұша күтіп тұрды.


— Сен айыптысың, — деді Людовик, Квентиннің қасына келіп оған тесірейе қарап. — Сенің айыбың үлкен, сондықтан өлім жазасына кесуге лайықтысың... Өшір үніңді! Ақталмай-ақ қой! Герцогтар мен патшайымдарда шаруаң қанша? Менің жарлығымды ғана орындауға тиістісің.


— Уа, ұлы мәртебелі патшам, не істеуім керек еді? — деді жас жауынгер жалбарынып.


— Не істеуім керек. Күзетші бола тұра осындай сауал қоясың, ә? — деп жауап қатты король ашуға булығып. — Саған қару не үшін берілген? Тіл азар найсаптың кеудесіне мылтығыңды кезеп қалт тұра қалуға, сөйтіп, егер ол бұған да көнбей жатса, онда оны табанда жайратып салуға тиісті едің. Жоғал! Көрші бөлмеге кірсең, басқышты көресің, сол басқышпен түсіп, ішкі аулаға өт; онда Оливьені жолықтырасың. Оны маған жібер, ал өзің казармаға бар. Өмір сүргің келсе, онда бүгін білектің күшіне келгенде осалдық көрсеткеніңдей, тілге де сондай осалдық жасап жүрме.


Оңай құтылғанына қуанған, бірақ, қызмет бабындағы борышын орындау кезінде король өзіне шектен тыс қаныпезерлік талап қойғандай көрінгендіктен іштей оған налыған Дорвард айтылмыш басқыш арқылы асыға басып төмен түсті де, өзін Оливье тосып тұрған аулаға келе сала, оған корольдің жарлығын жеткізді. Жымысқы шаштараз бас иіп сәлемдесті. Біресе күрсініп, біресе күлімсірей күліп, әдеттегісінен де сыпайырақ, әрі әлденені өмексіткен сарынмен жас жігітке қайырлы кеш тіледі, сөйтіп, олар әрқайсысы өз жайына кете барысты; Квентин казармаға, ал Оливье — корольге беттеді.


Өкінішке орай, шындыққа негізделген әңгімемізді баяндауға арқау еткен қолжазбаның осы бір тұсындай желісі үзіліп қалған болып шықты, өйткені, қолжазба түбегейлеп келгенде Квентиннің айтуы бойынша жазылған-ды, ал енді өзі басы-қасында бола алмаған кезінде король мен оның астыртын уәзірі екеуінің араларында қандай оқиға болып өткенін оның хабарлай алмауы өз-өзінен түсінікті. Бағымызға қарай, Оливьенің қамал-сарайы жанындағы кітапханадан Жан де Труаның «Жанжалды хроника» атты қолжазбасының көшірмесі табылды, баспасөзде жарияланғандағысынан гөрі оқиға мына қолжазбада анағұрлым байыпты баяндалған. Қолжазба беттерінің жиектеріне, біздің ойымызша, өз тақсыры дүние салған соң және баяғыдан лайық жазасын алып — дарға асылғанға дейін, Оливьенің өз қолымен енгізілген мейлінше қызықты жазбалар бар екен. Төменде келтіріліп отырған Людовик пен оның сұмпайы, сүйікті уәзірі арасында болған әңгіменің, осынау мемлекет басшысы жүргізген саясаттың басқа жердей табыла қоюы екіталай деректерін мейлінше, айшықтап, бедерлеп беретін әңгіменің мазмұнын бізге осы түпнұсқадан толық қамтып алуымыздың сәті түскен еді.


Людовиктің сүйікті адамы Роланд залына келіп кіргенімде, әлгінде ғана қызы тізе бүккен креслоға енді өзі жайғасып алып, терең ойға шомған корольдің үстінен шықты. Өз патшасының мінез-құлқын жақсы білетін. Оливье оның назарына ілігу үшін король жаққа қарай ың-шыңсыз сырғи берді, өзін король байқағанына көзі жеткен соң, мүләйімсіген пішінмен қайтадан кейін шегініңкіреп, өзімен сұхбат құруын тосып, жырағырақ жерге барып тұрды. Людовиктің бастапқы сөз саптасы пәлендей жылы шырай таныта қойған жоқ:


— Сонымен, Оливье, бүкіл тамаша жоспарларын оңтүстіктен ескен ыстық лептеп еріген қарша еріп барады! Әулие Эмбрен аруағына сиынып, тілер жалғыз-ақ тілеуім бар: әлгі швейцарлар не алуан сұмдық аңыз айтатын қар көшкініндей, олар біздің төбемізден лап қойып жүрмесе игі еді.


— Істің бет алысы пәлендей жақсы болмай тұрғанын біліп, өзім де қатты қапаландым, ағзам, — деді Оливье.


— Пәлендей жақсы болмай тұр?! — деп король шытынап орнынан атып түрегелді де, зал ішімен ерсілі-қарсылы адымдай бастады. — Одан да, іс насырға шауып барады демейсің бе. Насырға шапқаны емей немене, бұдан артық асқынып қайда бармақшы! Осының бәр-бәрі сенің білгішсінген кеңесіңнің жемісі! Жапа шеккен аруларды қанатымның астына алатындай жайым бар ма! Мінеки, енді Бургундия бізге қарсы қару қолданбақ және Англиямен одақтаспақ. Сөйтіп, әлбетте, өз үйінде қазіргі шақта айналысар ермегі таусылған Эдуард, мына бір қарғыс атқыр Кале қақпасы арқылы, өз әскерлерін Францияға тоғытудан да бас тартар ойы жоқ. Жауымның әрқайсысын жеке алғанда, оны ақылына келтіруге немесе қарсылығын тойтаруға шамам жетіп те қалар ма еді, бәлкім, ал, бірақ олар, одақтасып, тізе қосса... олар одақтасып, тізе қосса!.. Оның үстіне анау нақұрыс Сен-Польдің опасыздық жасағанын көрмейсің бе!... Осының бәрі сенің кінәңнан, Оливье, анау ханымдарды қанатыңның астына алғын және антұрған сығанды солардың вассалдарына тапсырмамен аттандыр деген сенің келеңсіз кеңесіңнің кесірі!


— Бірақ, тақсыр-еке-ау, менің бұлай етуімнің түп төркіні өзіңізге мағлұм-тұғын, — деді Оливье. — Графиняның иелігіндегі жер Бургундия мен Фландрияның шекаралығында орналасқан, оның қорғаны жау беттей алмастай дерлік берік, ал өзімізге көршілес жерлерге деген біздің правомыздың қатысы сондай, егер көршілерімізді көңілдегідей қолдай алар болсақ, онда графиняны Францияның мүддесін қалтқысыз қорғайтын адамға тұрмысқа беруіне бургундықтарды көндіруге мәжбүр еткен болар едік қой.


— Несін айтасың, қармақ жемің, шынында да, қызығарлық-ақ еді, — деді король, — әттең, графиняның қайда келіп паналағанын сездірмей, құпиямызды жария етіп алмағанымызда шексіз дәулет мұрагерін Францияның пайдасына күйеуге ұзату мәселесін оп-оңай-ақ шешер едік.... Бірақ, әлгі опасыз итке, пұтқа табынушы арамзаға істі сеніп тапсыруға сен қалай бардың?


— Асыл текті ағзам, есіңізде ме, — деді Оливье, — қайта менің ақылымды елемей, оған өзіңіз шектен тыс сенің қалған жоқсыз ба. Сыған әлгі ханымдардың тапсырмасын орындап, графиняның қамалды қорғауын өтінген, әрі жуық арада оған көмекке келетінін хабарлаған хатын туысының қолына жеткізіп берген болар еді ғой, сірә. Бірақ, ұлы мәртебелі тақсыр, сіз осы бір қаңғыбас неменің әлденеге әулиелігін сынап көрмек болып ұйғардыңыз емес пе, сөйтіп ол, әрине, сәті түскенде герцог Карлдың да сеніміне ие болғысы келіп, біздің құпиямыздың сырын ашып беріп отыр.


— Өз қылығыма өзім ұялып отырмын, Оливье, — деді Людовик. — Бірақ осынау пұтқа табынушылар өздерін Шынар жазығында жұлдыздарға қарап, болашақты болжай білу өнеріне машықтанған кемеңгер халдейлердің ұрпағымыз деп санайтындары бекер емес қой!


Ақылдан кенде еместігіне қарамастан, әрі сәуегейліктен өзін де құр алақан емеспін деп санаған Людовиктің болашақ жайында сәуегейлік жасайтын сиқыршыларға, астрологтарға, арбаушыларға — күмәнді ғылымның басқа да өкілдеріне сенгіштігін жақсы білетіндігінен өз ойын ақырына дейін қорғап шығуға Оливьенің батылы барған жоқ, сөйтіп сыған бұл жолы тіпті өзі үшін де мардымсыз әулие болып шықты, өйткені, егер бұл жерде дарға асылатынын білсе, сірә, Тур шаһарына қайтып оралмас еді ғой деумен ғана шектелді.


— Әулие адамдардың, — деді Людовик Оливьеге шынымен-ақ қарсылық білдіріп, —өз бастарына қатысты оқиғаларды болжай алмайтын кездері жиі ұшыраса береді.


— Асыл текті ағзам, рұқсат етіңіз, — деді Оливье, — былайша айтқанда, қолына шырағдан ұстаған адамның төңірегіндегі заттарды көрсе де, өз қолын өзі көре алмағанымен пара-пар ғой.


— Бірақ ол бөтен адамдардың дидарын жазбай тани тұра, өзінің бет-жүзін көре алмақ емес, — деп Людовик келісе қоймады, — бұл мысалың қайта менің ойымды жақсырақ аша түседі... Алайда мұның іске қатысы жоқ. Сыған алар жазасын алып тынды, енді ол иманды болсын. Бірақ мына ханымдар.... Бұдан былай олардың бұл арада болуы бізді Бургундияға қарсы соғысқа душар етіп қана қоймайды, сонымен бірге менің тікелей өз ойларым мен жоспарларыма да кесірін тигізеді. Орлеандық менің аңғал жиенімнің аңсары біздің сұлу аруымызға ауып та үлгеріпті, сондықтан мұның өзі оның Жаннамен некелесу жөніндегі мәселеде тайсақтай беруіне әкеліп ұрындырарына көзім жетіп тұр.


— Асыл текті ағзам, қаласаңыз ханымдарды Бургундияға аттандырып салып, герцогпен бітімге келе алар едіңіз, — деп қалды уәзір. — Әрине, бұлай ету наразылық туғызуы да, қиянат деп бағалануы да ықтимал, бірақ мұндай құрбандыққа бару қажет деп табылса...


— Егер бұдан келер пайда болса, Оливье, бұл құрбандыққа ойланбай-ақ барар едім, — деп жауап қатты король. — Мен тіс қаққан жырындымын, сондықтан ар-ождан деп аталатын қармаққа түсе қоймаймын. Бірақ осынау ханымдарды Бургундияға жөнелтіп алып, оларға сарай жанынан баспана беріп, өзіміз ие болайық деп тұрған олжадан айырылып қалу, ар-ожданнан жұрдай болғаннан әлдеқайда жаман. Францияға дос көңіл, ал Бургундияға жаны қас адамды герцог иелігіндегі мекен-жайдың дәл орталығына әрі Фландрияның сойқан қалаларына іргелес жерге «қондыруға мүмкіндік беретін соншалықты оңтайлы кезеңді пайдаланбай қапы қалғанымыз тіпті өкінішті болар еді. Жоқ, Оливье, мына қызды шаңырағымызға жақын адаммен некелестіруден, ие болғалы отырған игіліктен бас тарта алман.


— Асыл текті ағзам, — деп салды Оливье бір сәтке созылған толғаныстан соң, — сіз бұл қызды бүкіл айыпты өз мойнына алатын, ал өз басы асыл текті өзіңізге астыртын қызмет ететін, өзіңізге адал кісіге қосуға ризалығыңызды берер ме едіңіз? Сіз ол кісіден сырт көзге ғана теріс айналар едіңіз.


— Қош, сонда ондай адал адамды қайдан таппақсыз? — деп сұрады Людовик. — Егер бұл қызды ішіміздегі бір сотқар дворянға күйеуге ұзатар болсам, онда оның тәуелсіздігін бұрынғыдан бетер нығайта түсіп жүрмеймін бе? Ал менің қыруар жылдар бойы ұстанып келе жатқан саясатымның осы бір тәуелсіздікті жоюдан басқа көздейтін мақсаты бар ма? Жалғыз Дюнуа ғана болмаса... Соған — тек жалғыз соған ғана — мен әзірше сенім көрсете алған болар едім. Қандай қызмет атқармасын мейлі, әрқашан да француз тағы жолында күрестен бас тартпас еді ол. Бірақ атай көрмеңіз, байлық пен атақ-даңқ адамды өзгертіп жібереді... Жоқ, мен Дюнуаға да сене қоймаймын.


— Асыл текті ағзам, қаласаңыз басқа адамды да таба алар едіңіз... — деді Оливье қайсыбірде өзін мейлінше еркін ұстауға қарсылық білдіре қоймайтын корольмен әдеттегісінен гөрі әлдеқайда момақансыған, әрі жағымпазданған раймен сөйлесіп. — Қаласаңыз, көңіл-күйіңіз бен мейірбандығыңызға біржолата басыбайлы адамды тапқан болар едіңіз, сіздің қостап-қолдауыңызды, өзіне күн мен ауа қалай қажет болса, сондай қажет ететін адамды; қимыл-әрекет жасаудан гөрі, ойланып-толғануға көбірек ыңғайлырақ тұратын адамды, әлгі бір...


— Өзіңнен айнымайтын адамды ма, солай ма? — деп оның сөзін бөліп жіберді Людовик. — Жоқ, атай көрмегін, Оливье, сен тым асқақтап барасың өзің! Мұның қалай! Мен өзіне сенім білдіретіндігімді арқа тұтып, естисің бе, әлде көрсеткен қызметіңді бағалап, саған қайсыбірде қол астымдағы вассалдарымның біреуін немесе басқасын талап-тонауыңа рұқсат беретінімді пайдаланып, кереметтей сұлу қыздың, оның үстіне графиняның күйеуі бола аламын деп ойлағаның ба бұл? Тексіз де жетесіз, білім дегеннен жұрдай, ақылды деп мақтап жүргеніміз — түлкі бұлаң қулықтан басқа түгі де жоқ, ал батырлық дегеннен мүлде ада адам, мына сен сөйтпекшімісің?


— Асыл текті ағзам, мені нақақтан-нақақ күйдірмек болғаныңыз қалай бұл? Дәл сондайлық шарықтап биікке көтерілу деген менің ойыма да кіріп шыққан емес, — деп жауап қатты Оливье.


— Жүрек жарды бұл сырыңды естігеніме қатты қуанып тұрмын, достым, — деді король, — өйткені мұның өзі сенің естілігіңді танытады. Ал маған сен нақ сол бір арам ойды күйттеп жүрген сияқты боп көрініп едің... Жә, істің бабына оралайық. Бұл ару қызды мен қол астымдағы ешбір жанға күйеуге ұзата алман; оның Бургундиямен одақтасуға бейімірек тұратын адамның сүйген жарына айналып кетуі ықтимал, сөйтіп, жаман айтпай жақсы жоқ, оларға қол ұшын берудің және герцог Карлдың тікелей өз иелігінде мықтап лаң салудың орнына Гент пен Льеж тұрғындарының заңды түрдегі наразылығын бәсеңсітетін Англияға да, Германияға, да жөнелте алман. Олар да лаңның дәмін татса ғой, шіркін. Ал бұл шаһарлардың тұрғындары, әсіресе Льеж шаһары көтеріліске шығуға құлшынып-ақ отыр емес пе! Әттең, қолтықтарына әлі де болса су бүркіңкіреп қойсаң біткені — генттіктер мен льеждіктер қадірмен жиенімнің бір жылдан астам уақыт бойы мазасын кетірері шүбәсіз. Ал олардың бұл қимыл-әрекетін граф де Круа тәрізді сотқар біреу-міреу қолдап-қоштаса тіпті керемет болып шығар еді-ау!.. Жоқ, Оливье, бұл өзі өліспей беріспейтін күреске басыңды тігуге тәуекел ететін жоспар. Кәне, өзіңнің тапқыр ақылына салып табарлықтай бір амал жоқ па?


Оливье үн-түнсіз отырып қалды да, әлден уақытта жауап қатты:


— Асыл текті ағзам, графиня Изабелланы Гельдерндік герцогқа, Адольфқа қоссақ, оған қалай қарайсыз?


— Не дейді! — деді король таңданғаннан даусы саңқ етіп. — Осынау ерекше артық туған сұлуды туған әкесін тағынан құлатқан, абақтыға қамап тастаған, сөйтіп көзін жоймақ болып кәрін тіккен қарақшы немеге қор қылуға бола ма!.. Жоқ, жоқ, Оливье, мұныңыз Францияның тыныштығы мен гүлденуі жолындағы мақсатымызға жетуде ештеңеден де тайына қоймайтынымызға қарамастан, біздің тарапымыздан жасалған сұмдық шексіз қаталдық болар еді. Мұның бер жағында Адольфтің иелігі бізден тым шалғай жерде орналасқан емес пе, бұны былай қойғанда, Гент пен Льеждің азаматтары оны жек көреді... Жоқ, жоқ, Гельдерндік Адольфіңді көзіме көрсетпе!


— Менің тапқырлығым сарқылып бітті, асыл текті ағзам, — деп жауап қатты уәзір, — Графиня де Круа үшін сіз қоятын барлық шартқа сай келетін күйеуді табу қолымнан келетін іс болмай шықты — өйткені қоятын талабыңыз тым көп-ақ: ол асыл текті ағзам, сіздің досыңыз, ал Бургундияның бітіспес қас жауы болуға тиісті. Гент пен Льеж тұрғындарымен ортақ тіл таба білуі үшін теңдесі жоқ кәнігі саясатшыл, сондай-ақ өз иелігіндегі шағын мекен-жайды құдіретті герцог Карлден қорғай алатындай айтулы батыр болуға тиісті, мұның сыртында, ол ақсүйек тұқымынан болуы шарт — ал бұл шартқа асыл текті ағзам, өзіңіз айрықша мән беріп отырсыз, — әрі бұған қоса асқан ізгі адам болуы керек.


— Жоқ, Оливье, мен олай деп қарысып отырған жоқпын... яғни оның ізгілік қасиетіне өте-мөте мән бермеймін, — деді король, — ал, бірақ Изабелла де Круаның күйеуі, меніңше, нақ әлгі Гельдерндік Адольфтей күллі жұртшылыққа әйгілі барып тұрған сұм болмауға тиісті. Мейлі, күйеуді іздеп табу ақырында менің өз еншіме тиетін болса, онда мәселен, сен Гийом де ла Маркке қалай қарар едің?


— Асыл текті ағзам, шынымды айтсам, — деп жауап қатты Оливье, — егер Ардендік Жабайы Қабанды сіздің көңіліңіз қош көріп жатса, онда графиняның болашақ күйеуінің адамгершілік қасиетіне шамадан тыс талап қойып отыр екен, деп өз басым сізді жазғыра алмаймын. Мұныңыз қалай! Де ла Марк? Япыр-ау, бұл деген бүкіл осы өңірдегі атақты қарақшы, қан ішер емес пе! Не алуан зұлымдықтары үшін әулие бабаның өзі оны шіркеуден аластап отырған жоқ па!


— Біз оның аластауын қайтып алатын етеміз, Оливье, — деді король, — қасиетті шіркеудің мейірімі зор.


— Япыр-ау, бұл адамыңыз заң жүзінде айыпталған жан ғой, — деп сөзін жалғай түсті Оливье, — ол Ратисбонн сеймінің үкімі бойынша империя жерінен қуылып жіберілген.


— Біз оның мойнынан мұндай тыйым салушылықты алдырып тастаймыз, Оливье. Империя сеймін тезге салу қиын емес.


— Оның ата-тегі атақты адамдар — бұл рас, кескін-кейпі, түр-тұрпаты тұрғысынан алсақ, ол фламандтық нағыз қасапшының өзі... Жоқ, графиня мұндай некеге ешқашан да келісімін бермейді.


— Бірақ мен қателесіп кетіп жүрмесем, оның құда түсу тәсіліне жүгінсек, графиняның көнбейтіндей амалы қалмайды, — деп ескертті Людовик.


— Асыл текті ағзам, өзіңізді шектен тыс кінәмшіл деп ойлап, қателескеніме көзім жетіп отыр, — деді Оливье. — Басымды өлімге тігіп, ант етейін, қандай қылмыс жасамасын герцог Адольф де ла Марктің қасында ізгіліктің өнегесі!.. Және де ла Маркті қалыңдықпен қалай жолықтырмақпыз? Өйткені ол бой тасалап жүрген өзінің Арденн орманынан бір қадам да аттап шыға алмайтыны ұлы мәртебелі мырза өзіңізге белгілі емес пе.


— Бұл жағын ойластыруымыз керек, — деді король, — ал бірінші кезектегі міндетіміз — бұдан былайғы уақытта да біздің сарай маңында тұра беретін болса, онда мұның өзі Франция мен Бургундия араларындағы қарым-қатынасты үзуге әкеліп соғуы мүмкін екендігін, сондықтан өздерін бургундиялық қадірмен жиеніміздің қол астына қайтармас үшін олардың біздің иелігімізден дереу астыртын кетуін қалайтынымызды әлгі ханымдарға сездірмеуіміз керек.


— Олар өздерін Англияға жөнелтіп салуымызды талап етеді, — деді Оливье, — сөйтіп жүргенімізде ханымдардың әлде бір дөңгелек жүзді, шашы жалбыраған келбетті лордқа, бұған қоса қалыңдықтың жасауы ретінде үш мыңдай атқышқа еріп, қайтадан Фландриядан бір-ақ шыққанының куәсі боламыз.


— Жоқ, жоқ, — деді король, — біздің өйтуге хақымыз жоқ — сен ұғасың ба? Оларды Англияға жөнелтіп салып, қадірмен жиенімізді қорлауға хақымыз жоқ. Бұлай етсек, оларға нақ біздің сарай маңынан пана бергеніміздей, герцогты налытып аламыз. Жоқ, жоқ, біз оларды қасиетті шіркеудің өз қанаты астына алуына сеніп тапсыруымызға ғана болады. Қастарына шағын отряд қосып беріп, өздерін Льеж епископының қарамағына жеткізіп сала аламыз, ал епископ ғажап сұлу Изабелланы сәті түскен бір әдияратқа уақытша орналастыра жатар — біздің қолымыздан келетіні осы ғана.


— Сонымен, асыл текті ағзам, өзінің қамын ойлап жасаған жоспарыңызды Гийом де ла Марк естіп білген кезде, бұл әдияраттың Изабелланы одан қорғай алуына мұрсаты жетсе, онда, мен бұл адам туралы қателескен болып шығамын.


— Жаны бар сөз, — деді король. — Біздің астыртын ақшалай көмегіміздің арқасында де ла Марк барып тұрған баскесерлерден тонаушылар тобырын жасақтап ала білді, енді ол өзі паналаған орман ішінде жауға алдырмайтын болды, сонымен бірге Бургундия герцогына да, әрі Льеждің эпископына да қатер төндіретін қауіпті көршіге айналып отыр. Оған өзі билеп-төстейтін мекен-жай ғана жетпеуші еді, ал үйленуінің нәтижесінде бұдан былай мұндай мекен-жайға ие болудың орайы келіп тұрғанда, қандай қадам жасауға тиісті болатындығын, сайтан алсын, де ла Маркке біздің ежіктеп түсіндіріп жатуымыздың керегі бола қоймас, деп ойлаймын. Сөйтіп Бургундия герцогының бүйіріне бір сойқан тікеннің қадалары соншалықты, оны суырып алу ең кәнігі деген хирургтың өзінің қолынан келе қоюы екіталай болар әлі. Герцог өз иелігінен қуып шыққан Ардендік Жабайы Қабан ғажап графиняның бүкіл жеріне, қамалы мен атақ-дәрежесіне ие болып, әрі берік орнығып, мұның сыртында, — ар-ожданыммен ант етейін, бұлай болуы әбден ықтимал, — Льеж бүлікшілерінің бастаушысы болып шыға келген кезде, мінеки, сол бір шақта өзіміздің қадірмен Карлымыз Францияға қарсы соғысуды ойларын, әлде Францияның өзі оған қарсы соғыс жарияламаса, өз тағдырына ризалық білдіруіне тура келерін көре жатар едік. Иә, сонымен жоспарымды құптайсың ба, Оливье?


— Асқан сұлу графиняның, — деді Оливье, — Арденнің Жабайы Қабанына қор болып кете баратыны ғана болмаса, бұл өзі керемет жоспар екен. Ал әділіне көшсек, өзіміздің ұлы превомыз Тристанның ұсқыны сәл тәуірірек болса ғой, онда тіпті соның өзі де графиняға жібі түзуірек күйеу болар еді.


— Әйтсе де, сен әлгінде ғана бұл аруды шаштараз Оливьеге де қосқан болатынсың, — деді Людовик. — Жоқ, сүйікті досым, Оливье де, бауырым Тристан да — теңдесі жоқ уәзірлер, әрі айтқанымды екі етпейтін орындаушылар бола тұрсаңдар да, сендер, граф бола алатын тектен емессіңдер. Фламандықтардың асыл тектілерді айрықша қастерлейтіні, өздерінің асыл текті бола алмауынан екенін сен білмеуші ме едің? Қара тобырлар өздерінің бастаушылары әрқашан да ақсүйек болғанын қалаған. Мысалға, Кэд немесе Кид дегенді алайық, Англияда мұны олар тағы не деп атаушы еді? Өзін Мортимерлер ұрпағымын деп жария етуі себепті де ол қара тобырлардың басын қоспады ма? Гийом де ла Марктің күре тамырында өзінің ізгілігі жағынан мендегіден ешбір кем түспейтін Седан князьдерінің қаны ойнайды... Жә, жетер енді, ал іске кірісейік! Сонымен, шұғыл түрде, әлбетте, сенімді күзеттің көмегімен — астыртын қашып кетуге тиісті екеніне мен графиня де Круаның көзін жеткізуім керек. Бұл мақсатқа жету қиынға соқпайды; егер бұлай етуден бас тартсаңдар, онда Бургундия герцогының тұтқыны боласыңдар деген емеурін танытсам жетіп жатыр. Сен бұл ханымдардың аттанып кеткенін де ла Маркті хабардар етудің амалын табуға тиісті боласын, ал бұдан арғы уақытта үйленетін мезгілі мен қай жерде үйленетінін белгілеу оның өз ісі. Ханымдардың сапарларында күзетуді кімге тапсыру жағын мен ойластырып та қойдым.


— Асыл текті ағзамның, осыншама маңызды істі кімге тапсырмақ ойы барын мен біле алар ма екенмін? — деп сұрады Оливье.


— Әлбетте, шетелдік азаматқа, — деп жауап қатты король, — бұл өңірге туыстығы, қарым-қатынасы, әрі зәредей де мүддесі жоқ кісіге, жоспарымның іске асуына бөгет болудан ешқандай да пайда көрмейтін, сөйтіп біздің еліміз жайында һәм өз басым оған айтқым келетін сырдан басқа пәлендей сезік тудыра қоярлықтай партиялардың тайталасынан мүлде бейхабар кісіге, — түптеп келгенде, бұл істі мен өзіңді жаңа ғана осында аттандырып салған әлгі бір жас шотландқа тапсырсам деген ойдамын.


Мұндай шешімнің ақылға қона қоюына күмәнданған адамның әлпетін танытқан Оливье бір ауық үнсіз қалды да, әлден уақытта ғана барып, сөз бастады:


— Асыл текті ағзам, бұрын нақ қазіргідей, мына бір балаға сеніп тұрғаныңыздай, беймәлім адамдарға лезде ағынан жарылатын әдетіңіз байқалмаушы еді ғой.


— Менің бұлай етуімнің өз сыры бар, — деді король, — Әулие Юлианды қалай қастер тұтатынымды (осы бір сәтте ол шоқынып та үлгерді) өзің де білесің. Бұрнағы күні жатар алдында сиынып, жиһанкездердің осынау қамқоршысына өз патшалығымдағылардың маған түгел бағынуын қамтамасыз етуге көмектесетін шетелдік кезбелерді көбірек жөнелте көргейсің деген ақ тілеуімді білдірдім. Әулиемнің бұл рақымы үшін өзім шетелдіктерді құшағымды жайып қарсы алуға һәм оларға қамқоршы болуға уәде еттім.


— Сөйтіп сіздің құлшылық етуіңізді қабыл алып, әулие Юлиан Шотландияның перзенті — мына ұзын сирақты жіберген бе?— деді Оливье.


Людовиктің құдайшыл бейнесінде ырымшылдықтың қандай зор роль атқаратынын, осы бір мәселені сөз еткені болмаса, ешқандай да өзге жолмен оны қорлап, намысына тие алмасын Оливье кәміл білгеніне қарамастан, қайталап айтайын, корольдің осы бір осал тұсы Оливьеге мағлұм болуына қарамастан, ол сауалын мейлінше бейкүнә сарында қоюға тырысып бақса да, Людовикке бұл сұрақтың өзін мазақ еткен астары бардай сезіліп, сөз қатушыға ызалы көзбен түйіле қарады.


— Оңбаған! Сені сайтан деп бекер айтып жүрген жоқ қой! — деді ол. — Әйтпесе өзінің патшасы мен әулиелерді сайтаннан басқа кім сайқымазақ ете алушы еді? Қызметіңе зәрулігімнің орнын тіпті тырнақтай ғана әлдененің есебінен толтыра алар болсам, онда бүкіл құдайдан безгендерге сабақ болуы үшін өзіңді қамал-сарай алдындағы сонау бір еменге асып-ақ тастатар едім! Көзім ілінер-ілінбесте-ақ, әулие Юлианның өзі аян бергенін, дінсіз құл неме, сен біліп қой. Әулие жас өспірімді жетектеп алыпты. Ол баланы қасыма ертіп әкелді де, жас өспірімнің маңдайына найза дарымайтыны, суға салсаң батпайтыны, дар арқаны бұйырмайтыны жазылып қойылғанын әрі оның өзі араласатын қандай да іс пен қимыл-әрекет болмасын, сәтімен аяқталатынын айтты маған. Таңертеңгісін серуендеп қайтпақшы болып шықсам, қарсы алдымнан түнде түсімде көрген жас өспірім ұшыраса кетті. Ол өз отанында көк найзаның ұшынан құтылып шыққан — жау бұлардың шаңырақтарын ойрандап, үй ішін түгел жусатып, қырып салған кезде аман қалған. Ал осы араға келгелі айналасы екі күннің ішінде тағы да сәті түсіп суға батпай, дарға асылған жерінде ажал тырнағынан құтылып кеткен, сөйтіп, өзіңе айтқанымдай, маған шарапатын тигізіп те үлгерді. Ең ауыр, ең қиын-қыстау, тіпті басыма ажал төнген сәттерде де маған адал қызмет ету үшін оның әулие Юлианның атынан келгеніне иланатын себебім де сондықтан.


Сөзін осылай тәмәмдаған король қалпағын шешіп, қорғасыннан құйып жасаған, самсаған тақуалардың ішінен әулие Юлианның бейнесін таңдап алды да, өзі үміт оты тұтанған немесе, бәлкім, ар-ұяты оянып, әлдеқалай толқыған шағында көбіне-көп істейтін әдетіне басып, тізерлеп отыра кетіп, қатты тебіренген мақаммен дұға оқи бастады:


— Юлиан әулием, біздің құлшылық еткен тілеуімізді қабыл ала көргейсің, бізді өз рақымыңа бөлегейсің.


Әміршілердің ішіндегі ең кемеңгері саналатын осынау бір жанды жынданған әлде өзі жасаған қылмысы ойына түсіп кеткенде қатты күйзелетін адамның күйіндей күйге душар ететін мұндай қылық, Людовиктің басында жиі болатын және мұның өзі оның жан дүниесін өте-мөте бір қолайсыз жерде баурап әкете баратын діндарлығынан туындайтын.


Людовик құлшылық етіп жатқанда, оның сүйікті адамы оған жиіркенішпен, әрі мазақтай қараумен болды, ал өзінің бұл көңіл күйін жасыру оның ойына да кіріп шыққан жоқ. Өз мырзасымен бетпе-бет жеке қалған кезінде басқа адамдармен қарым-қатынасына тән жағымпаздық жылпостықтан арылып шыға келу бұл адамның бойындағы ерекше қасиеттердің бірі еді; ал оның бойынан мысықты еске түсірерліктей бірдеңе табыла қалса, онда бар күшін қарманып, өз дұшпанын бас салмақ болып қомданған мысық қана-тұғын. Оливьенің мұндай мінез танытуының себебі, сірә, мырзасының екі жүзді кісі атаулының шын сыр-сипатын аңдамай қалмайтын, өзі де барып тұрған екі жүзді жан екендігіне кәміл сенгендігімен байланысты болса керек.


— Ал, сонымен, осынау жас өспірім, асыл текті ағзам, сізге сауал қоюдан тартынбайын, түсіңізде көрген жас жігітке, шынында да, ұқсай ма? — деді Оливье мән-жайды анықтағысы келгендей.


— Егіздің сыңарындай ұқсас, — деді король күллі ырымшыл адамдарша өз ойының алдамшы елесіне жиі бой алдыра беретін әдетіне басып. — Және де бұған қоса Галеотти Мартиваллиге гороскоп кестесін жасауға әмір еттім, сөйтіп оның сөз төркінінен, сондай-ақ байқауларымнан осынау панасыз бозымның тағдыры көп ретте өзімнің шоқжұлдызым тәрізді шоқжұлдызбен басқарылып отыратынына көзім жетті.


Людовиктің беймәлім балаға деген өзінің кәміл сенімділігін күмәнданбай түсіндіруінің себептері туралы Оливье өзі қалай ойламасын мейлі, туған елінен қуылып жат елде жүрген кезінде астрологияны зерттеумен ерекше ден қойып шұғылданған король өз қиялындағы білімін біреудің мазақ қылуына төзбейтіндігін жақсы білетіндіктен оған зәредей де қарсылық көрсетуге батылдық жасаған емес. Міне, сондықтан да ол осынау жасөспірім өзіне жүктелетін қиын тапсырманы орындайды әрі өзіне көрсетілген сенімді ақтайды деген үмітін білдірумен ғана шектелді.


— Өйтпеуі мүмкін болмайтындай шара қолданамыз біз, — деді Людовик. — Ол бір мәселені: де Круа ханымдарды Льеж эпископының резиденциясына жеткізіп салу міндеті жүктелгенін ғана білетін болады. Ал Гийом де ла Марктің бұл іске әлдеқалай қатысы туралы ханымдардың өздерінен артық дәнеңе де білмек емес. Бұл жөнінде біз тек жол бастаушыны ғана хабардар етіп қоямыз, ал жол бастаушыны белгілеу Тристан екеуіңнің еншілеріңдегі іс.


— Бірақ мұндай жағдайда, — деп ескертті Оливье, — егер бұл жас жігіттің сыңайына қарап байлам жасасақ, оның бер жағында өзінің шотландық екенін ұмытпасақ, Жабайы Қабанның киліккеніне төзбейді ол, сөйтіп заматында қаруымен қарсы тұрады оған, сонда, бүгін ертеңгісін аман қалғанындай, бұл жолы жыртқыштың азуынан құтыла қоймас, сірә.


— Егер тағдырдың жазмышы бойынша мерт болса, бұған не шара, — деді Людовик сабырлы раймен — әулие Юлианның өзі — атыңнан садаға кетейін! — бізге оның орнына басқа біреуін жіберер. Бізге келген жігіт өз тапсырмасын орындап қаза тапса, бұған қайғыратын не бар? Бұл былайша айтқанда, ішіндегі шарабы сарқылған шөлмектің сынуымен пара-пар... Сонымен, ханымдардың аттанып кетуін тездетуіміз керек, ал бұдан соң граф де Кревкерді олар бізден жасырынып қашып кетті деп иландыруға тырысып бағамыз. Ханымдарды өзіміздің қадірмен жиеніміздің қолына табыс етпек болып ұйғарған едік, бірақ, сорымызға қарай, олардың күтпеген жерден қашып кетуі бұл ниетімізді орындауға бөгет болып қалды дейміз...


— Егер граф бұған сеніп қалатындай тым аңғал болмай шықса, ал оның мырзасы біздің асыл текті короліміз жөнінде тым шылғи теріс пиғылда болуы себепті иланбаса ше?


— О жаратқан! — деді Людовик даусы саңқ ете түсіп. — Япыр-ау, нақ бұлай сенімсіздік көрсету христиан дініндегі адамға тіпті лайық емес қой! Бірақ олар бізге сенуге тиісті. Біз өзіміздің бүкіл мінез-құлқымызбен қадірмен жиеніміз герцог Карлге барынша кәміл сенім көрсетеміз, ал егер ақ жүрегімізден шыққан ықыласымызға иланбаса, онда ол күллі пұтқа табынушы атаулыдан өткен оңбаған болып шығады. Бургундия Карлың мен жөнінде нақ өзім ойлағандай пікірде болуға көндіре алатындығыма зәредей де шүбәланбаймын, бұған сен де күмәнданбағын, сондықтан бұлай етудің қажеттілігі туып жатса, сезікті ойларынан арылту үшін, салт атқа міне сап, қару-жарақсыз және достым Оливье, өзіңнен басқа қасыма ешқандай да сақшы ертпей-ақ, оның алдына, оның лагеріне барудан тартынбас едім.


— Ал өз басым, — деді Оливье, — асыл текті ағзам, сіздің Бургундия Карлына баратын достық саларыңызда қасыңызға ілескеннен гөрі, ұстарадан басқа қолыма қару ұстап көрмесем де, сүңгілерін самсата кезеп қарсы тұрған швейцарлардың тұтас отрядының қарсылығына төтеп беруге әзірмін. Неге десеңіз: Карлдың өзіңізді, мырзам, бітіспес жауым деп санауға негіз боларлықтай себептері тым көп-ақ.


— Сен ақымақсың, Оливье, — деп салды король. — Көреген болуға талаптанған барлық айла-әрекетіңе қарамастан, ақымақсың. Сырт көзге қораш көрінетін адамның бойынан кей-кейде нағыз батырлықтың өнегесі табыла беретіндей, нәзік саясат көбіне-көп асқан аңғалдықтың бет пердесін жамылып алатынын ұқпайсың. Егер қажет болса, осы қазір айтқан ойымды табанда жүзеге асырамын, сен бұған шүбәланба, жалғыз-ақ өзім тәуекел етпек ісімді әулиелер қолдай көрсін, сондай-ақ ай-жұлдызым оңынан туғай.


XI Людовик өзінің осы бір сөздері арқылы, соңынан іске асырған батыл ойды алғаш рет білдірді: ол құдіретті дұшпанынан өз айласын асырмақ болған еді, бірақ сөйтіп жүріп өзі мерт бола жаздады.


Оливьемен қоштасып, король тікелей де Круа ханымдардың тұрағына қарай бет алды. Француз сарайынан жедел түрде аттанып кету қажеттілігіне ханымдардың көзін жеткізу оған қиынға соққан жоқ: бұл үшін өздерінің Бургундия герцогының қолына тапсырылуы мүмкін екендігін емеурінмен білдірудің өзі-ақ жетіп жатты; ал, бірақ өздері паналайтын жаңа орын есебінде Льежді таңдауларына тура келетіндігіне көндіру оңайға түспеді. Олар Бургундия герцогының ашу-ызасы басылғанша өздері қауіпсіз жағдайда тұра алатын Бретон герцогы немесе ағылшын королі қамқорлық ететін Бретаньге әлде Калеге жеткізіп салуларын қиыла өтініп, жалбарынумен болды. Алайда аталған бұл орындардың бірі де Людовиктің есебіне сай келе қоймады, сондықтан ақыр соңында ханымдарды оның өз жоспарын жүзеге асыруға неғұрлым қолайлырақ жолды таңдауына көндірудің сәті түсті.


Льеж эпископы қамқорлығының сенімділігіне ешбір күмән туғызуға болмайтын еді: бір жағынан, оның діни атақ-дәрежесі қуғынға ұшыраған әйелдерді христиан дінін ұстанатын қай мемлекет басшысының болса да зорлық-зомбылығынан толық қорғай алады; екінші жағынан — оның әскери күші, адам саны тұрғысынан, мейлі, көп болмай-ақ қойсын, бірақ өз басын да, сондай-ақ өзі қанаты астына алмақ болып отырғандарды да жаудың тұтқиыл шабуылына жол бермеуіне толық жеткілікті болды. Барлық қиындық эпископтың шағын сарайына аман-есен жетіп алуларымен ғана шектелмек. Бірақ бұл жағын қамтамасыз етуді Людовик өз мойнына алды: Бургундия елшісінің қолына табыс етілуден қорқып графиня де Круалар түн қараңғылығын жамылып Тур шаһарынан қашып шығыпты-мыс, сөйтіп енді Бретаньге маңдай тіремек деген сыбыс таратамын деді ол. Мұның сыртында, ол ханымдарға шағын, бірақ сенімді күзет және өздері жол-жөнекей басып өтетін бүкіл қалалар мен қамал-сарайлардың бастықтарына саяхатшы әйелдерге көмектері мен шарапаттарын барынша көрсетіп қалуға міндеттеген хат беруге уәде етті.


Ханым де Круалар өз сарайынан пана бермек болған уәдесінен айнып қалған Людовиктің ізгілік пен қайырымдылыққа жатпайтын әрекетіне қатты налыды, бірақ ешқайсысы өз реніштерін оған тікелей білдірген жоқ. Олар Людовиктің шұғыл аттанып кету жөніндегі ұсынысына қарсылық білдірмегені былай тұрсын, қайта сол түннен қалмай жолға шығуларына рұқсат сұрады. Графиня Амелина той-думансыз және сауықшыл қауымсыз томаға-тұйық тіршіліктен мезі болған-ды, ал графиня Изабелла француз королінің мінез-құлқына тереңірек бойлай түскен сайын, егер бұдан да күштірек желеу табыла қалса-ақ болғаны, Людовиктің өздерін Франциядан жер аударып жібергені былай тұрсын, сонымен бірге ешбір ойланып-толғанбастан ашуға булыққан Бургундия герцогының қолына табыс етуден де тайынбайды деген қорытындыға келді. Ханымдардың тезірек аттанып кеткісі келген тілектері, ең алдымен, герцог Карлмен жүз шайыспауға ұмтылған Людовиктің өз көңіл күйі мен дөп шықты; оның үстіне ол асқан сұлу Изабелланың бұл арада қала беруі көптен-ақ ойын жегідей жеген — қызы Жанна мен Орлеан герцогы екеуінің некесін қию жөніндегі ой-жоспарының іске асуына бөгет болып жүрер деген қауіптен де ада емес-ті.


XIII ТАРАУ


САЯХАТ



Король дейді! Король деген немене!
Сиқыршымын, сирағыма келер ме!
Соған сеніп, тұрмайды ешкім жолымда,
Олай болса, тағдыры да қолымда.


«Альбумазар»



Жас шотландықтың өміріндегі оқиғалар мен өзгерістер көктемгі су тасқынының толқынындай шапшаңдықпен алма-кезек өтіп жатты. Казарма табалдырығынан аттап кірген бойда-ақ, тікелей бастығы лорд Кроуфордқа шұғыл шақыртылды, бұл жерде тағы да корольге жолыға кеткеніне қатты қайран болды. Корольдің өзіне құрмет пен сенім көрсеткісі келіп тұрғанын білдірген алғашқы сөздерінен соң, таяуда ғана граф Кревкерге қарсы жасалған әрекет тәрізді әлдеқандай бір астыртын торуыл, әлде бұдан да сұмдық іс болмағай деп ойлаған Квентин қатты абыржып қалған-ды. Бірақ де Круа ханымдарды туысының шағын сарайына, Льеж эпископының қол астына жеткізіп салатын — құрамына үш солдат пен жол бастаушы кіретін шағын отрядтың бастығы етіліп тағайындалатынын естіп білгенде, көңілі орнына түсіп қана қойған жоқ, сонымен бірге қуанышы қойнына сыймай тұрды. Бұл тапсырма жігіттің құлағына құйылғанындай, ханымдарға мүмкін қадерінше қауіпсіз әрі ыңғайлы жағдай жасалып және барынша құпиялық сақталып орындалуы керек болды. Бұдан соң жас жігіттің қолына саяхат маршруты табыс етілді, онда өздерінің сапар шегетін жол сілемдері һәм аялдаулары мүмкін барлық орындар — көбінесе шалғай түкпірдегі меңіреу деревнялар, жапандағы оқшау әдияраттар, қалалардан алыс орналасқан тағы да басқа мекен-жайлар егжей-тегжейіне шейін көрсетіліп берілген-ді. Сондай-ақ оған сақтық шаралары, әсіресе Бургундия шекарасы маңында сақ болуы керектігі хақында және әулие Мартин Турскийдің қорығына соғып, енді қасиетті Кельн шаһарына, кезінде дүниеге жаңа келген тәңірінің өзіне бас иіп тағзым ету ойымен Вифлемге келген Шығыс елдерінің кемеңгер үш патшасының сүйегі жерленген зиратқа беттеп келе жатқан, киелі жерлерді аралап жүрген ақсүйек екі ағылшын ханымының нөкері болып көрінуі үшін өзін қалай ұстау керектігі, не істеуі, қалай сөз саптауы жөнінде ауызекі нұсқаулар алып та үлгерді. Қуғынға ұшыраған екі әйел осынау ізгі ниетті желеу етіп саяхат шегуге тиісті болды.


Қуанышының түп-төркінін ойланып-толғанып жатуға мұршасы да келмей, мұнара тұрғыны — жұмбақ сырлы арудың қасында болатындығы, әрі саяхаттың сәтті аяқталуы көбіне-көп тікелей өз басының тапқырлығы мен ер жүректілігіне байланысты болатыны себепті сұлу қыздың ілтипатына бөленуіне аздап болса да ерік берілетіні туралы ойға шомып, Квентин Дорвард жүрегі қатты дүрсіл қағып тұрғанын сезінді. Алдағы сапарларының қиыншылығына қарамастан, графиняны аттанбақ жеріне аман-есен жеткізіп салатынына ол күмәнданған жоқ. Адам жас шағында қауіп-қатер туралы сирек ойлайды, ол соның ішінде әсіресе, ер жүрек, еркіндікті аңсап өскен, өз күшіне сенімі кәміл, қауіп-қатер дегенді елемейтіндігі былай тұрсын, қайта оған бетпе-бет қарсы шығуға дағдыланған Квентин қиындықтан қаймыққан емес. Енді оның тұла бойын бір ғана ой биледі — өзінің асқақ қуанышынан ләззат алу үшін, ал осынау қауымның көзінше бұл сезіміне ерік беруді ерсі көріп, корольдің қасынан тезірек кетуге, сөйтіп оңаша қалуға ынтызар болды.


Бірақ Людовик оны босатуға асыға қойған жоқ. Сауысқаннан да сақ осынау монарх енді Оливьеге мүлде кереғар басқа бір адаммен кеңес құрмақ болды, өйткені оның бірегей танымы биік тұрғыдан табылып жатушы еді, ал Оливьенің ақыл-кеңесіне жүгінсек, бұл танымды ол әдетте сайтанның азғыруы деп топшылайды.


Сонымен, шыдамы таусылып, діңкелеген Квентинді қасына ертіп Людовик бұл дүниеден шалқып еткен, сол бір замандағы атақты астролог, ақын әрі философ, күллі замандастары мен мадақшыл Паулус Иовиусті тамсандырған белгілі «Қара тобырға түсініксіз заттар туралы» трактаттың авторы, Италиядағы Нарниде туған Галеотти Марти немесе Мартиус немесе Мартивалле тұратын Плесси қамал-сарайының оңаша мұнарасына қарай беттеді. Атақты ғалым айбынды венгр королі Матвей Корвиннің сарайында ұзақ уақыт тұрып келді, венгр королінің аспан көгінің сырына шейін барлай білген ақылгөймен тіл тауып, әрі оның ақыл-кеңесін алып отырғанына іштарлық жасаған Людовик ғалымды ақыры өз қол астына көшіп келуге көндірген.


Түні бойы шырағын жағып қойып, кірпік ілместен аспан әлеміне мөлиюмен өзінен-өзі қатты қалжырап болдырған, сол замандағы мистикалық ғылым жолын қуған, тарамыстай семіп, ұрты суалған тақуаң Мартивалле емес-ті. Ол өмірге құштар болып өтті: ал толысып денесі ауыр тартқанға шейін құралайды көзден атқан мерген кісі болды, сөйтіп әр алуан әскери және гимнастикалық сайыстарда үздік көзге түсіп жүрді. Тіпті Янус Паннониус венгр королі және оның сарай маңындағылардың қатысуымен өткен бір мерекеде Галеотти мен сол бір кезеңде ғұмыр кешкен атақты палуанның жекпе-жек белдескенін, сөйтіп бұл кездесуде астрологтың жеңіске ие болғанын өлең жолдарымен суреттеп берген латынша эпиграмма да шығарған.


Осынау ақылгөйдің, рыцардың һәм сарай ғұламасының шаңырағы Квентиннің король сарайында өзі көріп жүрген жайларға қарағанда әлдеқайда сәнді безендірілген-ді. Оның кітапханасындағы әсем оюлармен нақышталған шкафтар және қабырғаларға ілініп тасталған ғажап кілемдер италияндық ғалымның биік талап-талғамын айғақтап берді. Оның осы бөлмесінен ашылатын бір есік өзі ұйықтайтын бөлмеге бастап апарса, екінші есік арқылы обсерватория есебінде пайдаланатын мұнарасына көтерілуге болатын еді. Бөлменің орта тұсында христиан дінінің айтулы қорғаушысы болған Матвей Корвинмен тізе қоса ұрысқа астролог та қатысқан, Жайса түбіндегі ұлы жеңістен кейін, түрік патшасының шатырынан әкелінген олжа — түріктің айрықша көркем қалы кілемі жабылған үлкен емен стол тұр. Оның үстінде шебер ісмерлер жасаған аса бағалы математикалық және астрономиялық аспаптар қойылған, сондай-ақ герман императоры сыйлаған күміс астролябия және оған деген айрықша құрметінің белгісіндей папаның өзі тікелей ғұлама пақырына жолдаған тартуы — ерекше әсем етіліп алтынмен апталып асыл ағаштан жасаған Иаковтың аса таяғы да жатыр .


Бұл бөлмеде стол үстіне қойылған, қабырғаларға айнала ілініп тасталған басқа да әр алуан заттар көзге түседі; қару-жарағы сақадай сай осындағы екі сауыт, сірә, үлкендігіне қарағанда, алып тұлғалы астрологтың өз еншісіндегі мүлік болуы керек; испан сапысы, шотланд семсері, түрік қылышы, садақ, қорамсақ және басқа қару-жарақтар да осында тұр; музыка аспаптары, Христің күміс бейнесі, өліктің күлі салынатын көне замандағы сауыт, ерте заманда өмір сүрген пұтқа табынушылардың қоладан жасалған құдайларының мүсіндері — қысқасы, қараңғылық, ырымшылдық жайлаған сол бір ғасырда сиқырлы ғылымға қажетті, суреттеп беруге тіл жетпейтін басқа да көптеген таңғажайып заттар да осында. Осынау тамаша адамның кітапханасы да байлығы жағынан бұдан олқы емес-ті. Көне заман классиктерінің қолжазбалары христиан діндарларының талыстай еңбектері мен және жалған ғылымның көмегімен өз шәкірттеріне табиғаттың асқан құпия сырларын ашып бермек болып ұмтылып баққан тынымсыз алхимиктердің шығармаларымен қат-қабат араласып жатты. Көне заманғы қолжазбалардың қайсыбірі шығыс елдерінің жазу үлгілерімен жазылған; ал басқа қолжазбалардың мәнділігін немесе мәнсіздігін иероглифтер мен қабала таңбаларының құпияларынан іздеу керек болды. Бөлме ішіндегі күллі жиһаз атаулының, сондай-ақ осындағы әрбір мүліктің кесепатты магнямен байланысты жұмбақ ғылымға табынған сол бір заман адамдарының ақыл-ойы мен зердесіне әсері ерен күшті болды. Ғұламаның тұлға тұрпаты әрі өзін ұстау мәнері осы бір әсерді әлдеқайда күшейте түсті, ол биік креслоға отырып алып, сол кезде кітап басу өнерінің жаңадан ойлап табылған үлгісінің сырына зейін қойып үңілумен болушы еді; ал бұл үлгі Франкфурт станогында осының алдында ғана құйылып шыққан-ды.


Галеотти Мартивалле сұңғақ бойлы, етжеңді, бірақ тік денелі, жасы жағынан жігіт ағасы болып қалған кісі-тұғын. Тапжылмай отырып істейтін кәсібі мен дәмдірек тамаққа үйірлігі, онсыз да тумысынан семіруге бейім тұрған оның толысып кетуін тездете түсті, тіпті бұған бала кезінен дағдыланған және қазір пышақ кесті қол үзіп кете қоймаған дене жаттығуымен айналысатын әдетінің де көмегі тиген жоқ. Ажары сәл-пәл ғана тая бастағаны болмаса, бет-жүзінен парасаттылық пен жылы шырай білініп тұрды, ал кеудесіне дейін түскен қара сақалына тіпті түріктің өзі де қызыға қарар еді. Ол үстіне жеңі алтынмен зерленген, бұлғын терісімен әдіптелген, белінде зодиак таңбалары бейнеленген ақ пергамент белбеуі бар, аса көркем Генуя мақпалынан тігілген етек-жеңі мол шапан киіп отыр. Ғұлама орнынан тұра берді де, аса мәртебелі қауымға еті үйренген, сөйтіп тіпті патшаның қарсы алдында тұрғанының өзінде де сол бір дәуірдегі ғылым өкілдері ұстанған паң кейіптен танбастан корольге қарап, басын иіп амандасты.


— Сіз жұмыс басты болып жатқан жоқсыз ба, әкей, — деді король, — сөйтіп, егер жаңсақ айтып тұрмасам, қолжазбаны машина арқылы көбейтудің жаңа ғана ойлап табылған әдісін зерттеп-үйреніп отырсыз-ау осы. Тек жер бетіндегі тіршілік әрекетіне ғана қатысты осынау бір мардымсыз дүние көз алдына аспан көгіндегі жазулардың өзі айқара ашылып тасталған адамның ақыл-ойына лайық па екен?


— Бауырым, — деп үн қатты Мартивалле (өйткені осы құжыра тұрғыны шәкірт есебінде өзіне сәлем беруге келсе, тіпті Франция королінің өзін басқаша атауға тиіс емес), — мынау жаңалыққа зер салып, мен аспан әлеміндегі жұлдыздар шоғырына көз тіккендей, алдағы болашақта осынау жаңалық арқылы ұлы да ғажайып өзгерістер жасалатындығын айдай айқын көріп тұрмын, бұған шүбәңіз болмасын. Білім бұлағының біздің көкірегімізге осы уақытқа дейін қаншалықты тым баяу әрі там-тұмдап қана тамшылап келгеніне, тіпті ең асқан зерттеушілердің өздері білімге қандай қиындықпен қол жеткізгеніне, өздерінің жан тыныштығы мен жан рақатын күйттеген адамдардың білімге қалай керенау қарағанына, сыздықтап қана аққан осынау білім бұлағы өз сүрлеуінен қалай оп-оңай адасып қала бергеніне немесе әрбір шапқыншылық сайын қалай мүлде тартылып қалғанына ой жүгіртсем, — осынау көріністердің бәрін ақыл сарабынан өткізсем, болашақ ұрпақтардың тағдырына тамсанбай, насаттанбай қалыс қала алармын ба! Бір тұста рухтандыратын, екінші бір жерде селдей таситын, бүкіл қоғамдық өмірді өзгертетін, дінді жасайтын әрі оны жоққа шығаратын, тұтас бір мемлекеттерді дүниеге әкелетін әрі оларды тас-талқан ететін толассыз нұрлы жаңбыр болып жауып, білім болашақ ұрпақтарға нәр беретін болады.


— Сабыр етші, Галеотти... — деді Людовик. — Осынау өзгерістер біздің кезімізде жүзеге аса ма?


— Жоқ, патша бауырым, — деп жауап қатты Мартивалле, — ойлап табылған бұл жаңалықты Эдем бағындағы аса бағалы әрі қатерлі жеміс берген — болашақта ізгілік пен зұлымдықтың жемісін беретін жаңа ғана отырғызылған жас ағаш көшетімен салыстыруға болар еді.


Бір сәтке ойланып қалған Людовик сөз бастады:


— Сонымен болашақ мәселесін болашақтың өз қарауына қалдыра тұрайық. Біз болсақ, өз ғасырымыздың адамдарымыз ғой, қазіргіміз туралы ойласуға тиістіміз. Бүгінгі таңдағы өзекті мәселе еңсе көтертер емес... Айтпақшы, мен құрастыруын өзіңе тапсырған, шет-жағасын өзің хабарлап та үлгерген гороскопты жасап біттің бе? Осы гороскоп тағдырын анықтап беретін кісіні ертіп келіп тұрмын, хиромантия арқылы ма немесе басқа бір ғылым арқылы ма, сен маған оның болашағын болжап беруің керек. Уақыт тар!


Құрметті ғалым орындығынан түрегелді де, уыздай жап-жас жауынгердің қасына таяп келді, өзінің үлкен, қарақат, өткір көзімен оған қадала қарап тұрды; ол жас жігіттің бет-жүзіндегі әрбір сызық сызатын егжей-тегжейлі түрде қадағалап, зерттеп тұрғандай, оның жан дүниесіне үңілуге тырысып баққандай әлпетпен тесіле қарады. Осы бір құрметті де ардақты кісінің өзіне тесірейе қарағанынан ұялып әрі өңі нарттай қызарып, Квентин көзін жерге қадай берді, бірақ көп ұзамай астрологтың күмістей күмбірлеген үніне құлақ асып, қайтадан именбей қарады, ал астролог былай деп жатты:


— Маған тура қарашы. Қорықпа және қолыңды соза түс.


Мистикалық ғылымның барлық ережесі бойынша жігіт алақанындағы шимай-шимай сызықтарды бойлай қарап өтіп, Мартивалле корольді ертіп шеткерірек барып тұрып, оған былай деді:


— Патша бауырым, мына жас ұланның тұлғасы мен алақанындағы сызықтар оның гороскопы негізінде бұрынырақ жасаған тұжырымымды, сондай-ақ мәртебесі биік ғылымымызды өзіңіз игеруіңіздің нәтижесінде, ол туралы тікелей өзіңіз түйген пікіріңізді де толық растап беріп отыр. Осының бәрі бұл жас ұланның ер жүрек, әрі бақытты болатындығының айғағы.


— Адал да бола ма? — деді король, — Өйткені ер жүректілік пен бақыттың адалдықпен отаса бермейтін кездері де болады ғой.


— Адал да, болады, — деді астролог. — Оның жанарынан парасаттылық пен ерліктің нышаны білініп тұр, ал өмір жолы даңғылдығымен және мәнділігімен сипатталады. Демек, өзін қанаты астына алып, сенімділік білдірген кісіге ол да адал болатындығының, сөйтіп оған қалтқысыз берілетіндігінің куәсі. Бірақ егер...


— Егері несі? — деп тықақтады король, — Сөзіңді неге жұтып қойдың, Галеотти әкей?


— Өйткен себебім, король біткеннің құлағы шипалы дәрі-дәрмектің удай ащы дәмін татқысы келмей бұлғақтайтын науқас кісінің талғамын еске сала береді, — деді ғұлама.


— Бірақ менің құлағым да, талғамым да бұлғақтау дегеннен дін аман, — деді Людовик. — Бағалы ақыл-кеңеске құлақ асудан және де бірінің қаталдығынан, ал екіншісінің ащылығынан именбестен-ақ шипалы дәріні ішуден мен ешқашан да тартынбаймын. Мен бала кезімде еркелеу дегенді білмей өскен, ал жастық шағымды қуғын-сүргін, жоқшылық көріп өткізген жанмын. Мен ащы да болса шындықты көңіліме ауыр алмай тыңдай білетін кісімін.


— Олай болса, патша ием, мен ағымнан жарылайын, — деді Галеотти. — Егер өз ойыңыздағы кәсібіңізде әлдеқандай бір... турасын айтқанда, оның ар-ожданын қорларлықтай бірдеңе бола қалса, онда ол қол астыңызда бірнеше жыл қызмет атқарып өзіңізге бауыр басқанға дейін, сөйтіп ойындағысын жүзеге асыру барысында басқалар тәрізді талғампаздық көрсетпейтін мінез мұның бойында да пайда болғанша, мұндай істі бұл жас ұланға тапсырмай қоя тұрыңыз.


— Пәлі, ойыңды маған ашық айтуға батылың бармай, кібіртіктеп тұрғаныңның себебі осы ма еді, шарапатты Галеоттиім! Сен мені ренжітіп алып жүрермін деп сескендің бе? — деді король. — Оқасы жоқ, жеке өмір жағдайында әрқашан да солай істеу керектігіне қарамастан, мемлекеттік саясат қызметінде дін мен адамгершіліктің дерексіз ережелерін әмісе басшылыққа ала беруге болмайтынын өзің менен кем білмейсің ғой. Әдетте қарапайым адамдар онсыз да, өмір сүре алатын болса да, қолымызда билігіміз бар, мына біздер, әміршілер, неге шіркеу салып, әдиярат ашып, құлшылық етуге шіркеуге барып, ораза ұстап, серт беріп әуре-сарсаңға түсіп жататынымыз — қоғам қамы мен мемлекетіміздің гүлдене беру мүддесі христиан ретінде ар-ожданымызға қайшы келетін қимыл-әрекет жасауға бізді мәжбүр ететіндіктен емес пе? Бірақ тәңірінің рақымы мол, біздің киелі шіркеуіміздің сіңірген еңбегі ұшан-теңіз, ал қасиетіңнен айналып кетейін Эмбрен бибі мен мейірбан әулиелердің бізге деген шарапаты толассыз, бұлжымас һәм құдіретті.


Бұдан соң қалпағын столдың үстіне қойды, соған қарап, жүгіне отырып ап, бар пейілімен күбір-күбір етіп дұға оқи бастады:


— Әулие Губерт, әулие Юлиан, әулие Мартин, әулие Розалия, күллі әулие-әмбиелер әулеті күнәһар пендеңді, мені жарылқай көріңдер!


Сиынып болысымен, кеудесін қолымен сарт еткізе, орнынан түрегеліп, қалпағын киіп алды да, сөзін жалғастыра берді:


— Өзің қазір емеурін танытып тұрғаныңдай, біздің кәсібімізде егер әлдеқалай бір жұмбақ бола қалған күнде де, оны жүзеге асыру ісі мына жас ұланға жүктелмек емес, ол тіпті ойына секем ала қоярлықтай дәнеңе де жоқ екеніне илана бергін, мейірбан әкей.


— Патша бауырым, солай істеген болсаңыз, онда бұл сіздің ақылдылығыңыз, — деді астролог. — Ойыңызға салуға тиісті болатын тағы бір айтпағым бар, әдетте қызу қанды адамдардың бойына тән сөзсіз бір кемшілігі боп саналатын, мына жас ұланның қас батырлығынан да аз-кем қауіптеніп тұрмын. Алайда, өз ғылымымның мәліметтеріне сүйене келіп, жас ұланның гороскопы және көңіліме түйген байқауларым арқылы көзім жеткен оның басындағы басқа қасиеттері өзінің бұл мінін де жоққа саятынын кәміл дерлік сеніммен айта аламын.


— Қауіп-қатерге толы бұл сапарға аттанып кету үшін түн ортасы сәтті мезгіл болар ма екен, әкейім? — деді король. — Мына бір эфемеридтеріңе назарыңды салшы: Сатурнмен және жаңа ғана туып келе жатқан Юпитермен салыстыра қарағанда Айдың қалай орналасқанын көріп тұрсың ба? Биік танымдарыңның алдында басымды иемін, сөйтсе де ай-жұлдыздардың бұлай қиылысуы жолаушыларды сапарға осы сағатта аттандырып салсақ, олардың жолы боларын айғақтап тұр, деп батыл айта аламын.


— Жолаушыларды жасақтаушының, — деп жауап қатты астролог бір минуттай үнсіздіктен кейін, — жолы боларын ай-жұлдыздар айқын көрсетіп тұр. Бірақ Сатурн жұлдызының қан қызыл реңге малынуы жақсы нышан емес, бұл жолаушыларға төнген қауіп-қатер мен опат белгісі. Бұдан мен сапар қауіпті ғана емес, сонымен бірге опатқа да душар етуі мүмкін деген байлам жасаймын. Менің ойымша, аспан әлеміндегі мұндай белгі жолаушылардың тұтқынға түсетінін және зорлық-зомбылық шегетінін білдіреді.


— Жолаушылар тұтқындалады әрі зорлық-зомбылық шегеді, — деп король сөзге араласты, — ал оларды аттандырушының ұпайы түгел болады — сен солай демексің бе, кемеңгер ұстазым?


— Нақ солай, — деп үн қатты астролог.


Король үн қатпады, сөйтіп ғұламаның жорамалы (Людовиктің қойған сауалының сыңайына қарап-ақ, ол корольдің бір сұмдық іске тәуекел еткенін іші сезіп қалған, сондықтан ғұлама өз жорамалын әдейі айтып салған болуы керек) оқырманға бұған дейін мәлім болғандай, графиня Изабелла де Круаны — рас, ата тегі ақсүйек, бірақ талай-талай қылмыстармен қолы қанға малынып, қарақшылар тобының бастаушысы деген атаққа дейін кеткен, есірік мінезі, қаталдығы және жау жүректігімен даңқы шыққан Гином де ла Марктің уысына түсіруді көздеген өз ойымен қаншалықты дөп шыққанын ол астрологқа сездіре қойған жоқ.


Бұдан соң король әлдеқандай бір қағазды қалтасынан суырып алды да, оны Мартивалленің қолына табыс етпей тұрып, оған қарап мипаздаған сарынмен сөз бастап кетті.


— Кемеңгер Галеотти, сені замандас күллі ғалымдардан, соның ішінде ұлы Нострадамусты да қосқанда өзіңнің теңдесі жоқ биік тұрған, әулиелік өнердің шын мәніндегі кереметі деп санайтындығымнан ел ішіндегі бүлікшілерге де, сондай-ақ аса күшті, әрі бітіспес сыртқы жауларға да қарсы күрес жүргізуіне тура келетін, әлбетте, қай патшаның болсын ойын мазалайтын, өз күдіктерім мен қиыншылықтарымнан шығар жолды көрсет деп ақыл-кеңес сұрап, өзіңе жиі-жиі жүгінсем, сен бұған таңырқанбай-ақ қойғын.


— Сіздің шақыртуыңызды естісімен-ақ, патша ием, — деді философ, — мен Буда сарайын тастап шығып, өзімнің биік мәртебелі қамқоршымның қол астында бүкіл өнерім мен білімімді өзіңізге қызмет етуге аянбай жұмсау ниетіне бекініп Плессиге келдім.


— Оныңды айтпасаң да білемін, қайырымды Мартиваллем, саған ешқандай күмәнім жоқ. Сонымен мына бір мәселеге айрықша ден қойып көрші. — Сөйтті де Людовик қолындағы ұстап тұрған қағазды судыратып оқи жөнелді: — «Сот немесе соғыс арқылы шешілуі мүмкін мейлінше маңызды дау-дамайға ұрынған адам дұшпанымен тікелей келіссөз бастап, даудың тоқтатылуына тілек білдірді дейік. Осынау пақырдың көкейіне түйген өз жоспарын жүзеге асыру үшін қай күн ең қолайлы боларын, сондай-ақ осы бір амал-тәсілі сәтімен аяқталар-аяқталмасын және өзінің дұшпаны оған білдірілген сенімі мен ілтипатына сай бейіл көрсете ме, жоқ па, әлде осы бір кездесу оны үстем етуі мүмкін жағдайды пайдаланып кете ме — міне, осыны білуге ынтық дейік».


— Бұл маңызды мәселе, — деді Мартивалле, король қағаздағы жазуды оқып біткен мезетте. — Мұның өзі астрологиялық дәл зерттеулер мен мықтап ойланып-толғануды тілейді.


— Соған жауап беруге тырысып баққайсың, кемеңгер ұстазым, сөйтсең Франция короліне қызмет етудің мәнісіне көзің жетпек. Егер жұлдыздардың үйлесуі біздің шешімімізге қайшы келмесе, — ал өзіміздің өрісі тар танымымыз жұлдыздардың біз үшін сәтімен туғанын көрсетіп берді, — біз бауырлардың өзара соғысына тыйым салынуын көздеп тікелей өз басымызды қауіп-қатерге тігуге тәуекел етуге ұйғарып отырмыз.


— Ендеше, ұлы мәртебелі тақсыр сіздің тауфиқты ақ ниетіңізді бүкіл әулиелер қолдай көрсін, — деді астролог, — сондай-ақ, қасиетті өз басыңызға әулиелер қорған болғай!


— Рақмет, саған, әкейім. Өзіңнің тым сирек ұшырасатын кітапхана қорыңды байытуға қосайық деген азын-аулақ үлесімізді қабыл алғайсың.


Сөйтті де король талыстай қалың томдардың біреуінің астына кіп-кішкентай алтын шиланды бастыра салды. Тіпті өзінің ырымшыл әдетіне қатысты жағдайдың үстінде де есебінен жаңыла қоймайтын Людовик астролог атқаратын қызметі үшін әбден жеткілікті мөлшерде жалақыға ие болды деп білді, сондықтан тіпті барынша қысылтаяң кезеңдерде де ақысына аз ғана ақша төлеп-ақ ақыл-кеңесін кәдеме жаратуға хақылымын деп санады. Өз адвокатының (сот тілімен айтсақ) қолына тиесілі қалам ақысын осылай алдын ала ұстатқан Людовик Дорвардқа бұрылды:


— Тағдыр мен корольдің батыл шешімін орындау үшін жаратылған, ер жүрек шотланд досым, енді менің соңымнан ілесе бер. Есіңде болсын, тас түйін бекініп, сақадай сай тұр, сөйтіп әулие Мартин қоңырауының түн ортасында соңғы соғуы естілісімен атыңа қонатын бол. Бір минут асығыстық жасасаң әлде минут кешіксең — жұлдыздардың ұласуы нышан беретін қолайлы сәтті қолыңнан шығарып алуың мүмкін.


Король осы сөздерін жария етті де, қасына жас өспірім қорғауылын ілестіре сыртқа беттей берді. Ол шығып, есіктің тарс жабылуы-ақ мұң екен, астролог король қасында тұрған кезде өзіне қанат біткендей болып көрінгеннен мүлде басқа көңіл күйіне көшті.


— Сараң саудагер! — деп күйінді ол, қолындағы шиланды салмақтап көріп, өйткені бұл қолы ашық адам болуы себепті, әмісе қаражат тапшылығын басынан кешірумен болатын-ды. — Парықсыз, жексұрын сараң неме! Өз күйеуінің жүзу сапарының табыспен өтерін білуге ынтыққан теңізші екеш теңізшінің әйелі де әлдеқайда мол ақы төлер еді. Сөйте тұра біздің асқаралы ғылымымыздан бірдеңе түсінемін деп ойлайтынын қайтерсің оның? Қараң қалсын! Бұдан да қыңсылаған түлкі мен ұлыған қасқырды музыкант деп үміттенуге болар. Аспан әлемінің таңғажайып сырларын ол қайдан ұға қойсын! Көр тышқанға сілеусін көз бітеді деп ойлауға бола ма? Соншама уәде ете тұрып — онда жүргенімде гунндер мен түріктер, христиандар мен дінсіздер, Москва патшасы мен татар ханы өздері бас болып, бірінен бірі асыра, мені сый-тартулардың астында қалдырумен болған айбынды король Матвейдің қарамағанынан өзімді қызықтыру мақсатымен маған сан мәрте берген уәделерінен соң осылай істеп отырғанын қайтерсің! Бір тамшы су мен бірер түйір дән үшін өзінің көңілі келгенде ысқырып қалса болғаны, сайрап қоя беретін торға түскен шымшықша, мына қаусаған қамал-сарайда мен мәңгі-бақи қамалып отыра береді деп дәмелене ме екен өзі? Жоқ, атай көрмеңіз, мен бұл тұйықтан шығар жолды табамын немесе басқа бір амалын жасаймын, бір тәсілін таппай қоймаймын! Кардинал де Балю дегеніңіз — айлакер де жомарт кісі... Мен оған барлық сырды айтып беремін, сөйтіп егер жұлдыздар оның өзі ойлағандай болмай, басқаша жайнап шыға келсе, аса қасиетті мырзаның өз обалы өзіне болсын.


Осы бір тұста ол қолындағы мардымсыз сыйлығын тағы да салмақтап-салмақтап қойды.


— Бәлкім, осы бір татымсыз шилан ішінде әлдеқандай бір асыл тас, әлде сирек кездесетін інжу-маржан салынып қойған шығар? Өзі ерегісе қалса әлде пайда түсеріне көзі жетсе, король ақ түйенің қарны жарылғандай жомарттыққа да барады деседі ғой.


Галеотти шиланның түбін қағып көріп еді, онда не бары он алтын теңге салынған болып шықты, Астрологты ашу қысты;


— Сөйтіп ол осындай түкке де арзымайтын ақы үшін мен өзім Истрагоффте қырық жыл бойы күннің көзін көрмеген дәруіш-армяннан, өлген адамдарды тірілткен десетін, грек Дубравиустен, Фиван сахарасындағы үңгіріне барып жолыққан, тіпті Әбу-Али шейхтен дәріс алып, зерттеген ғылымымның жемісін ол өз игілігіне жаратамын деп дәмеленбек! Жоқ, жоқ, тәңірім атынан ант етемін! Ол ғылымды аяқ асты етіп отыр, сондықтан тікелей өз басының надандығынан мерт болуға тиісті! Он теңге! Маған салса шілтерден тоқыған жаңа көкірекше сатып алуы үшін мұндай аз ақшаны Туанеттаға беруден де ұялған болар едім.


Осы бір сөздерді айтуын айтты да, ашуға булыққан ғұлама қалай десе де ызасын келтірген алтын теңгелерді өзінің белбеуінде қыстырулы тұрған жалпақ шиланның ішіне сүңгіте салды, бұл шиланның ішіндегіні Туанетта мен ғұламаның табысын оңды-солды рәсуа етуге қатысы бар басқа да жандар философ өзі айналысатын бүкіл ғылымы арқылы шиланды ақшаға толтырып үлгергеннен әлдеқайда көп бұрын қақшып алып қоятын-ды.


XIV ТАРАУ


САЯХАТ (жалғасы)



Франция, тұрсың, міне, алдымда,
Бәрін саған төге салған тағдыр да.
Сенде туған ұлдарыңның бағына,
Бере салған бәрін топырағыңа.
Қараторы қыздарыңның жанары
Қуаныштан жалт-жұлт етіп барады.
Не де болса, шежіреден бұрынғы
Шертпеймісің, Франция сырыңды.


Белгісіз автор



Тірі пендемен сөз қатысудан тыйылып (оған сондай бұйрық берілген-ді), Квентин Дорвард белдемшесі мен шынтаққа киетін қалқаны бар жай темірден, бірақ берік етіп жасаған сауыт әрі басына құрыштан соққан дулыға киіп те үлгерді. Бұдан соң ол, сол бір заманда әншейінде атақты ақсүйектер әулетінің даяшылары киетін қамзолға ұқсастау, тігіс-тігістерін әсем қайып тіккен керемет күдері қамзолын сауыт сыртынан киіп алды.


Осынау керек-жарақтың бәрін оған бөлме ішіне Оливье әкеп берді де, — дағдылы жымысқы күлкісіне басып: — өзіңді бейсауат сауалдарымен мазаламасын деп нағашыңды әдейі күзетке қойдық, — деп хабарлады.


— Туысыңызға жолыға алмай аттанып бара жатқаныңызға біз одан кешірім етуін өтініп бағамыз, — деді Оливье, тағы да күлімсіреп. — Ал өзіңізге жүктелген құрметті тапсырманы орындап, аман-есен оралып келгеніңізде, сіз қимыл-әрекеттеріңіз жайында біреу-міреуге есеп беру қажеттігінен босатылып қана қоймай, сонымен бірге өзіңіз бұйрық беруіңізге және басқалардың есеп беруін талап етуіңізге ерік беретін жоғары қызметке тағайындалатыныңызға кәміл сенемін, қадірменді балам.


Оливье Сайтан жас өспірімнің қолын дос пейілмен қатты-қатты қысып қойып, осылай жылы лебіз білдіріп бәйек қақты, сөйте тұра ішінен оның ажал тырнағына ілініп кете баратынын әйтпесе оңай құтылса, тұтқынға түсіп қалатынын біліп тұрды. Ілтипатты сөзін айтып болысымен ол корольдің атынан Дорвардтың қолына өзі сапар үстінде жұмсауы үшін қажетті ішіне алтын теңге салған шағын ғана шиланды ұстата қойды.


Өзіне берілген нұсқауларды қалтқысыз басшылыққа алып, түн ортасына дейін санаулы минут қалғанда Квентин екінші сарайға қарай беттеді, сөйтіп, оқырманға жақсы мағлұм болғанындай, де Круа графинялар уақытша паналаған Дофин мұнарасының қасына барып аялдады. Осы маңда ол күзетшілерге арналған мініс аттарының, үстеріне жүк артып қойған екі қашырдың, екі графиня мен олардың адал даяшы қызы мінетін үш жуас байталдың және бұлыңғыр ай сәулесімен шағылысып, жарқырай түскен болатпен қаптаған ер-тұрман салынған, өзіне арналған, жер тарпып, тыпыршып тұрған арғымақтың әзір етіп қойылғанын көрді.


Дорвард ешкіммен ләм дескен жоқ. Сапарға аттану әзірліктері ың-шыңсыз атқарылумен болды, сала құлаш найзаларын қолдарына ұстап алған салт аттылар да үн-түнсіз қалған, қыбыр етер емес, айдың әлгіндегі бұлыңғыр сәулесімен Дорвард салт аттылардың бәрі де қаруларын асынып алғанын көріп, қуанып қалды. Олар не бары үшеу-ақ болып шықты; бірақ үшеуінің біреуі төмен иілді де, ерсілеу естілген гаскон акцентіне басып, жол бастаушы өздерін Тур шаһары маңында қуып жететінін Дорвардтың құлағына сыбырлап айтып жатты.


Айтса да мұнара терезелерінен жымың қаққан жарықтар жолаушы ханымдардың дүниелерін апыл-құпыл жиыстырып, асығып жатқандарын аңғартып тұрды. Көп ұзамай мұнараның сыртқы жақ бөлігіндегі шағын есік ашыла берді де, іштен шығып келе жатқан, плащ жамылып алған әлдебіреудің қасына ілескен үш әйел көзге шалына кетті. Әйелдер ерттеулі тұрған аттарына үн-түнсіз мініп те алды, ал плащ жамылған кісі өздері қастарынан жүріп өтулеріне тура келген сақ күзетшілердің қолына парольдері мен басқа да шартты белгілерін ұстата қонып, ілгері қарай ұмсынды. Ақыр соңында, сыртқы ең соңғы қақпадан өте шығып, плащ жамылған адам бөгеліп тұрып қалды да, ханымдарға қарап баяу үнмен тіл қатты.


— Уа, патша ием, бір құдай өзіңізге жар болсын! — деген үнді құлағы шалғанда Квентин селк ете қалды, — егер сезіміңіз аузыңыздан шыққан сөзіңіздей кіршіксіз болмай жатса, онда тәңірім кешіре көрсін де! Мүмкін қадерінше мейірбан Льеж эпископының қол астына тездетіп жетіп алу, сөйтіп оның қамқор қанаты астында шапағатқа бөлену — менің ендігі бар ақ тілеуім осы ғана.


Осынау сөздер өзіне бағытталған адам, әлде бірдеңе деп мұрнынан міңгірлеп, қамал-сарайға қарай бұрыла берді. Квентин бұл кісіні әлдеқалай корольдің өзі ме екен деп тұрды; меймандарды бөгемей, шұғыл түрде аттандырып салудың қамын ойлап әрі сарай күзетшілері тарапынан кедергі жасалып, тосқауыл қойылмауы үшін, сірә, өзі шығарып салған болуға тиісті.


Тосын адамдардың әуесқойлығын үзілді-кесілді тыю ниетімен Людовиктің өз басы ойлап тауып жағалай құрып тастаған қақпандары мен сан алуан тор-тұзақтарына ілігіп қалмау үшін жолаушылар қамал-сарай маңынан ұзап шыққанша ерекше бір сақтықпен жүрулеріне тура келді. Әйтсе де, гаскондық, сірә, осынау шытырман қақпандардың сырына әбден қанық болуы керек, ширек сағаттан соң-ақ олар Тур шаһары маңындағы корольдің Плесси аттас паркінен ұзап бара жатты.


Бұған шейін сәулесі бұлыңғыр тарта берген болса, енді бұлт арасынан шыға келген ай жолаушылардың қарсы алдарында көсіле түскен әсем жасыл алқапты нұрға бөлеп, жарқыратып тұрды. Таңғажайып сұлу Луара дариясы биік қабақтарына қамал-сарайлар, мұнаралар мен террасалар тізілген әшекейлі жағалаулар бойымен, зәйтүн бақтары мен жүзімдіктердің арасын қуалай, Францияның түгін тартсаң майы шыққандай құнарлы ен даласымен шалқи ағып жатыр. Көз ұшында Туреннің көне замандағы астанасы Тур шаһарының қабырғалары, ай сәулесімен ағараңдаған мұнаралары мен бекіністерінің істік ұштары көрініп тұрды. Бұлардың арғы бетінде бой түзеген, тіпті сонау бесінші ғасырда тақуа епископ Перпетус салдырған, бертінде Ұлы Карл мен оның мұрагерлері әрі мәнерлеп, әрі кеңейте түскен, сөйтіп, француздардың ең бір ғажайып ғимаратына айналған, готикалық үлгідегі зәулім үй зеңгір аспанмен таласқандай. Оған жалғаса әулие Гатьен шіркеуінің мұнарасы мен айтушылардың сөзіне қарағанда, ерте заманда рим императоры Валентинианның мекен-жайы болған қамал-сарай қараңдап көзге шалынады.


Басына түскен жаңа жағдайды толассыз ойлаумен болса да, өз отанының заңғар биік, бірақ оның есесіне дала тағысындай айбарлы, құла дүзде шөккен таулары мен туған елінің асқан сұлу болса да сұсты табиғатын қастерлеп өскен жас өспірім шотландық бейне бір өнер мен табиғат бір-бірінен асып түскісі келіп жарыса өрнектегендей әсерге бөлеген көз алдындағы керемет көріністерге сүйсінбей тұра алған жоқ. Алайда ұзамай әлгінде өзі корольмен қоштасардағы күмістей сылдыраған нәзік үнін кем дегенде бір октава қатайта түскендей болып естілген егде ханымның даусы Квентинді осынау шат-шадыман көңіл күйінен лезде сейілтіп жіберді. Графиня отряд бастығының өзінің қасына келуін талап етті. Квентин атын тебініп, дереу графиняның қасына жетіп келді, сөйтіп ілтипаттық сақтап ханымдарға өзін таныстырып та үлгерді, бұдан соң графиня Амелина одан мынадай жауап алуға көшті:


— Сіздің аты-жөніңіз және атақ-дәрежеңіз кім болады?


Квентин мүдірген жоқ.


— Жол жағдайын жақсы білесіз бе?


— Жол жағдайын жақсы білемін деп кесіп айта алмаймын, бірақ егжей-тегжейлі нұсқау қолымда, ал ат суытатын алғашқы аялдамада бізді жол бастаушы қуып жетуге тиісті. Оның жолдан адастырмайтынына шүбәланбауларыңызға болады, — Квентиннің жауабы осы болды. Алғашқы тоқтайтын аялдамаға шейін өздерінің шағын отрядына сан жағынан төртінші болып, әлгінде ғана қосылған салт атты бастап апарады.


— Осыншама маңызды міндетті нақ сізге жүктегендері қалай бұл, жас азамат? — деді графиня сөзін жалғап. — Кеше патшайыммен жолығысқан кезімізде галереяда күзетте тұрған жас өспірім сіз деп естіген едім. Сіз өрімдей жассыз, әрі тәжірибеңіз де жоқ, оның үстіне, сөз саптасыңызға қарағанда, шетелдік азамат сияқтысыз, солай ма?


— Менің борышым — анау-мынауды қойып, корольдің бұйрығын орындау, графиня, — деп жауап берді жас өспірім жауынгер.


— Сіз дворянсыз ба? — Келесі сауал осы болды.


— Нақ солай, деп нық сеніммен айта аламын, сударыня, — деп салды Квентин.


— Король мені шақыртқанда, — деп жүрексіне сөйледі жас графиня, — мейманханада көрген кісім... өзім көрген кісім сіз емессіз бе?


Өз тарапынан бұл да жүрексінді ғой деймін, даусы баяу шығып Квентин дәл солай екенін айтып жауап қатты.


— Ендеше, апатай, — деді графиня Изабелла, — бұл жас дворян жігіттің күзетінде болудан біз сескенетіндей дәнеңе де жоқ. Қорғансыз екі әйелге қарсы зұлымдық пен қаныпезерлік қастандық жасауды сеніп тапсыра қоярлықтай адамға ұқсамайды бұл кісі.


— Ар-ожданыммен ант етемін, графиня, — деп жауап қатты Дорвард, — тіпті Франция мен Шотландия екеуінің бірдей мүддесі жолында қажет болған күнде де мен сіздерге опасыздық жасауға немесе қиянат келтіруге бармас едім деп шаңырағымның ар-ожданы мен ата-бабаларымның аруағын айтып тұрып ант етемін!


— Жақсы айттың, жас жігіт, — деді графиня Амелина өз ойын білдіріп, — бірақ біз, немере сіңліміз екеуміз, Людовик пен оның төңірегіндегілердің балдай тәтті сөздерін ести-ести құлағымыздың құрышы қанып болған адамдармыз. Біз қазіргідей басымызды тәуекелге байламай, әлдеқайда қауіпсіз түрде сонда жетіп алып, Льеж епископының әлде Германдық Венцеславтың, әлде, ақыр соңында, Ағылшын Эдуардтың қол астына барып паналайық деп тұрған жерімізден осынау бір майда тілді сөздерге иланамыз деп француз королінің қарамағына келіп қалған болатынбыз. Қош, сонымен, осынау тілдерінен бал тамып берген уәделері ақырында келіп немен тынды дейсіз бе? Бізді нақ бір жұрт көзіне көрсетуге тыйым салынған товар іспеттендіріп, оның үстіне қайдағы бір плебейлік есіммен атап, былық трактирге масқара етіп жасырып ұстады... Сөйтіп мына бізге, сен білесің, — деп сөзін сабақтай түсті графиня өзінің даяшы қызына қарап тұрып, — үш саты биік етіп бетін қымбат матамен көмкеріп, әсем безендірілген тұғыр үстінде тұрып тұла бойымызды сылап-сипап үйренген мына бізге, әлдебір сүт сатушы әйелдің кебін киіп, жадағай еден үстінде тұрып тарануымызға тура келгенін қайтерсің!


Марта өз ханымының сөзі ащы болса да шындық екенін растап берді.


— Егер біздің сорымыз осымен ғана шектелген болса, оған налымас едік қой, қымбатты туысым, — деп графиня Изабелла өз ойын бүкпей айтып салды. — Өз басым үлде мен бүлдесіз-ақ өмір сүруге бармын.


— Бірақ, алтыным-ау, қауымнан аластауға көнуге болмайды ғой, — деді графиня. — Бұған қалай төзерсің!


— Апатай, мен қауымсыз да өмір сүруге әзірмін — деп қалды Изабелла өзінің уыздай жап-жас оққағарының жүрегін елжіреткен үнмен. — Сенімді де лайықты баспана табылып жатса, басқаның бәрінен де бас тартуға бармын. Франция мен отаным Бургундияның арасында мені сылтау етіп соғыс басталғанын титтей де қаламаймын, бұған бір құдайдың өзі куә. Мен үшін бірде-бір адам басын оққа тікпесе екен деп тілеймін. Егер тілегім қабыл болса, онда маған Мармутье әдияратына немесе тағы да басқа киелі шіркеулердің біріне барып тұруыма рұқсат берулерін ғана өтінер едім.


— Асыл текті бауырымның дегдар қызы емес, қайдағы бір ақылсыз баланың аузынан шығатын сезді айтып тұрсың сен, — деп қарсылық білдірді графиня. — Біздің даңқты ата-тегіміздің абыройы мен намысын қорғап шығатын адамдардың құрып кетпегеніне де шүкіршілік. Егер біреуінің жолында найзаласудан да тайынбай, ал екіншісінің жолында кәдуілгі таяқтасумен ғана шектелмесе, текті рудан шыққан әйел мен күйік сасып тұратын сүт сатушы әйелдің арасында айырмашылық қалар ма! Сәулешім-ау, өзіңнен сәл-пәл ғана ересек тарта бастаған, уылжып тұрған жастық шағымда менің құрметіме атақты Хафлингем сайысы өткізілгенін сен білесің бе? Күш сынасуға төрт адам атой салып шықса, бұлардың дүрмегіне ұзын саны он екі адам қосылды. Сайыс үш күнге созылды, сөйтіп, екі батыр рыцарь жазым болды. Мұның сыртында, герольдтер тіпті есепке де алмаған жеңіл-желпі жараланғандар мен зақымданғандарды қоспағанда бір бел, бір бұғана мертікті және үш аяқ, екі қол сынды! Біздің әулеттің қыздары, міне, осындай сый-құрметке бөленген! Жоқ, сәулешім, тұқымыңа біткен тәкаппарлықтың тұла бойыңа ең болмаса бір жұрнағы дарыса да, әйел махаббаты мен қару даңқын қастер тұтатын сарайдың бірінде кезінде марқұм әжеңнің құрметіне Страсбургте өткізілгендей, жүлдегері саған үйленетін әйгілі сайысты өткізудің бір жолын өзің де ойлап тапқан болар едің ғой. Сөйтіп де Круалар шаңырағын Бургундияның зорлық-зомбылығы мен Францияның қаскүнемдігінен қорғай алатын Европадағы ең қас батыр рыцарға күйеуге шығар едің-ау.


— Әйткенмен, апатай, — деп жас графиня дау айтты, — сол жолғы сайыста рейнграф жеңіске жетіп, менің әжеме жар болғанымен екеуінің жұптасқан өмірі бақытты болмады деген еді маған кәрі сүт анам. Ол кісінің айтуынша, марқұм атам әжемді жиі-жиі жер-жебіріне жете балағаттаған, тіпті сабап та алады екен.


— Оның несі бар екен? — деп саңқ ете қалды, рыцарьлық салтқа деген әуестіктен есі кеткен графиня Амелина даусы қатты шығып. — Ұрыс даласында соққы беруге дағдыланған қайратты қол өз үйінде неге әрқашан да сыпайылық сақтауға тиісті? Не қатынына, не басқа бір тірі пендеге қолын көтеруге батылы бармайтын қоян жүрек қорқақтың зайыбы болғанымша, мейлі күніне екі дүркін таяққа жығып салса да, басқа жұрттың бәрін де бетіне қаратпайтын ожар, айбатты жанға ерге шығуға мың мәрте келісімімді беруге дайынмын!


— Сүйікті апатайым, осындай есірік күйеуіңізбен бақытты ғұмыр шегуіңізді тілер едім, — деді Изабелла, — бірақ, әлбетте, тап мен ондай өмірге қызықпаймын. Сайыс кезіндегі төбелестің жөні бір басқа, ал үй ішіндегі төбелес деген тіпті мүлде ерсі-ақ.


— Оны қойшы, рыцарьлардың бәрі бірдей сотқар емес қой, сондықтан айбынды рыцарьмен неке қиюдың арты соққымен жалғасуы мүлде шарт емес, — деді Амелина леди, — рас, біздің даңқты бабамыз рейнграф Готфрид, шынтуайтында да жосықсыз күйгелек, әрі рейн шарабына құмар адам болыпты деген сөз бар... Нағыз рыцарь дегеніңіз — бұл әйелдер қауымында қозыдай момақан, ал ұрыс даласында арыстандай айбатты. Мысалға — топырағы торқа болғыр — Тибо де Монтиньиді-ақ алайықшы! Бір момын адам сондай-ақ болсын! Әйел адамға қол көтеру дегенге ол ешқашан да бармас еді, сөйтіп жауымен белдескенде жеңіліп көрмеген ол үйінде өзінің ай мен күндей жары — әйелі өзін сабағанда қарсылық көрсетуді білмей өткен кісі деседі. Бұған не шара, өйткен болса оның өзі кінәлі... Ол да Хафлингем сайысына қатысушылардың бірі болған, әрі айрықша ерлік көрсеткені соншалықты, егер тәңірінің жазуы мен сенің атаңның ұйғаруы солай болмаған күнде, онда ол өзінің момын мінезіне сай әйелмен отасқан болар еді.


Апатайының тамсана сөйлеуінің сарқылмас қайнар бұлағына айналған Хафлингем сайысынан жүрегі шайлығып қалуына өз себебі болған графиня Изабелла, үн-түнсіз отырып қалды да, әңгіме желісі осымен үзіліп тынды. Зиялы адам болуы себепті Квентин әңгіме-дүкен құрған ханымдар өзінен қысылмасын деген оймен атын тебініп шаба жөнелді, сөйтіп одан жол жағдайын сұрап білуім керек деген желеумен жол бастаушының қасына жетіп барды.


Әйтсе де ханымдар жолшыбай үнсіз отырысты, тек оқта-текте бір ғана әлдеқалай сөз қатысып қоюмен болды. Әлден уақытта сібірлеп таң да ата бастады; жолаушылар сапарға аттанғалы арада бірнеше сағат өткен-ді, сондықтан Квентин ханымдар жол соғып қатты қалжырап қалып жүрер деп сақтанып, шыдамсыздана бастады да, жол бастаушыдан өздері аялдайтын жер әлі алыс па деп сұрады.


— Жарты сағаттан соң аялдайтын орынды өзіңізге көрсетіп беремін, — деп жауап қатты бастаушы.


— Сөйтіп бізді басқа бір жол бастаушыға тапсырасыз ба?


— Нақ солай етемін, атқыш мырза, — деп салды анау. — Мен өмір-бақи алысқа ұзап шыққан емеспін, жазалайтын адамымның көзін табан астында жойып жіберетінім тәрізді, өзімнің сапарым да қысқа. Сіз және басқаларыңыз, атқыш мырза, пілте мылтықты іске қосатын тұстарыңызда, өз басым кәдуілгі арқанмен шектелемін.


Ай жүз жасырғалы да көп уақыт өткен-ді, шығыс жақтан қызыл арай біліне бастады. Жол енді соның бойымен көсілген шағын көл айдыны үстінде алғашқы арай нұры ойнап шыға келді. Бұл көл, енді барған сайын көзге анығырақ шалына берген, әр тұста бір қараңдаған жалғыз түп ағаш пен шоғыр-шоғыр тоғайлар өскен мидай жазық дала төсіне орналасқан. Квентин қасындағы үзеңгілесіне көз қиығын салып еді, басындағы испан шаруаларының сомбреросына ұқсас жалпақ жиекті қалпағын көзіне шейін бастыра киген бұл кісінің ұсқынынан қабағы түксиген серігі Труазешельмен қосылып алып, осы таяуда ғана қанды шеңгелдерімен тамағынан бүріп, буындырмақ болып жанталасқан сонау әлгі жылпос Птит-Андрені жазбай тани кетті... Шошынуға (Шотландияда жендет біткенге ырымшылдықпен астасқан сұмдық үреймен қарайтын әдет бар, ал Квентиннің жуырда өз басынан кешкен оқиғасы оның бұл сезімін күшейте түспесе әлсіретуі мүмкін емес-ті) еріксіз түрде ұласып кете барған жиіркенішті сезім бойын билеген Дорвард өзінен-өзі оң жақ қанатқа бұрылып атын тебініп-тебініп қалғаны соншалықты, қас қағым сәтте-ақ жексұрын серігінен бірнеше қадам жерге жырақтап шыға берді.


— Ого-го! — деп дауыстап жіберді Птит-Андре. — Тәңірі Гревская анамыздың атын айтып тұрып ант етемін, біздің жас өспірім жауынгеріміз өзінің ескі танысын ұмытпапты-ау!.. Сіз маған ашулана қоймассыз деп сенемін, достым. Амалым бар ма, әркімнің тамақ асырайтын өз кәсібі бар. Менің қолымнан өткен адамдардың ішінде әлі күнге шейін ұялып-қымсынуына тура келген бірде-біреуі кездескен емес, өйткені кеудесінде шыбын жаны бар адамды өлі ағашқа асуды басқа ешкімнен де кем орындаған кезім болған жоқ. Бұған қоса тәңірім мені ақ жарқын мінезді етіп жаратыпты. Ха-ха-ха! Мен не істемеді дейсің, айта берсең, өзім ол дүниеге аттандырмақшы болып тұрған бейбақтарға баспалдақтың үстінде-ақ не түрлі әзіл-оспақты шұбыртқанымда ол шіркіндер күлкіден ішегі түйіліп өліп кетуге шақ қалған, осыны көргенде өз өнерімді масқара етпеу үшін тездетіп тұзаққа жармасқан да кездерім болды.


Осы сөздерді айта жүріп, тағы да шотландықтың қасына жақын таяна бермек болып, атын тебіне түсті.


— Жә, жә, атқыш мырза! — деп, ол өзінің мылжыңына қайта басты. — Жүз шайысып қайтеміз! Қош, әңгіме маған тірелетін болса, шынтуайтын айтайын, қабақ шыту дегенді ешқашан да білген емеспін, сөйтіп кәсібімді кек сақтамай, ақ жүрегіммен атқарамын, сондай-ақ, мархабатты капелланымыз мына күзетшілеріміздің қамқоршы-әулие тәңірін қастерлеп айтатынындай, мойнына Дарға асылатын әулие орденінің иегері ететін ілмекті кигізетін кезде, ол адамға да ешқашан іш тартып көрген пенде емеспін.


— Аулақ, жексұрын! — деп ақырып жіберді Квентин, заңды жүзеге асырушы қасына жақындағысы келіп қипақтай бергенін сезіп. — Аулақ, әйтпесе ізгі адамның маңайынан да жүрмей, сен секілді жауыз қай жерде жортуға тиісті екенін көзіңді шұқып тұрып үйрете аламын.


— Өзің ашуланшақ екенсің ғой! — деп міңгірледі жендет. — «Адал адамның» десеңіз де бірсәрі еді-ау, онда бұл сөзіңізде шындықтың ұшқыны болса да табылып қалар ма еді, ал ізгі адамдармен мына шарапатты өзіңізбен жуырда жүздескенімдей, күн сайын бетпе-бет істес болуыма тура келеді... Жә, бопты, құдай ақы, егер қалауыңыз солай болса, жалғыз өзіңіз-ақ жүре беріңіз. Өз арамыздағы кикілжіңнен арылу мақсатымен сізбен бір шөлмек шарапты сіміріп салайын деп ойлап едім, бірақ достық пейілімді аяққа басып тұрсыз... Мейліңіз, қалауыңыз солай болса, тулай беріңіз... Қасапшы Жак өзінің қозыларын секектеген сорлылар деп мүсіркейтініндей, мен өз дос-жарандарыммен — былайша айтқанда, маңдайына дарға асылу жазылып қойылған жандармен, — оның ішінде өзіңіз де барсыз, — ешқашан да жүз шайыспаймын. Атамаңыз, атай көрмеңіз, өзімді қалай тілдесе де мейлі, оларға қызмет етуге мен әрқашан да дайынмын. Менің қолыма тағы да түсуіңізге тура келгенде, Птит-Андре кек сақтамайтын кісі екеніне көзіңіз жете жатар әлі.


Осынау сөздерді тоғытып болысымен Дорвардқа қарап көзін қулана бір қысып қойып, болдырып тұрған атын шу-шулегендей таңдайын тақ еткізіп өз жайына кете барды. Шотландыққа тән тәкаппарлық қанына сіңген жас өспірімнің жанын осынау кекесінге толы нөпір сөздерімен қасақана жаралап, Птит-Андре жолдың арғы бетіне қарай ойқастай берді. Осынау сұмпайының мойнын үзіп жібергісі келіп, Квентиннің тұла бойын ашу-ыза кернеп тұрды, бірақ бұл алаяқпен шекісудің ешқашан да және ешкімге де абырой әпермейтінін, ал дәл қазіргі жағдайында бұлай ету өз міндетін тікелей бұзғандық болып табылатынын, сөйтіп бұның арты қатты опық жегізетінін бағдарлай келіп, ол өзін ашуға жеңгізбеді. Сонымен, ол Птит-Андре мырзаның қисынсыз әрі арсыз кекесіндерін үн-түнсіз жайына қалдыра берді, сондықтан бұл кекесіндер, өзінің қорғауылы жөнінде оған жақсы әсер етуі екіталай болуы себепті, ғажайып сұлу графиняның құлағына шалынбауын бір құдайдың өзінен тілеп жалбарынумен ғана болды. Көп ұзамай оның ойын ханымдардың айғай салған даусы бөліп жіберді.


— Кейін қараңыз! Ананы қараңыз! Құдай ақы, сақтаныңыз, һәм бізді сақтап қалыңыз. Соңымыздан қуғыншы келе жатыр.


Квентин ат басын дереу кері қарай бұра берді, сөйтіп, расында да, қару асынған екі салт атты өздерін өкшелей қуып келе жатқанын көрді және де желдей ағызып келеді, көп ұзамай өздерін қуып жететініне күмәні қалмады.


— Орман қорығын шолып қайтуға шыққан күзетшілер болар бұлар. Көзіңді салшы, — деді ол жендетке қарап, — бұлар неғылған адамдар, өздерін танымайсың ба?


Птит-Андре оның сөзіне құлақ қойды; салт аттыларға жіті көз тіге қарап тұрып, ердің үстінде сайқымазақтана керіле жауап қатты:


— Бұлар сіздің де, сондай-ақ менің де жолдастарымыз болмай шықты, қымбатты мырза, атқыштар да емес, сондай-ақ прево күзетшілері де емес. Мен жаңылып тұрмасам, олар бетіндегі тор қалқандары түсіріліп қойылған және тамақ баулары байланған дулыға киіп алған тәрізді... Пері соққыр неме, осы бір тамақ бауларды ойлап шығарған кім болды екен өзі! Тамақ бауды ағытарыңда ит әуреге түсесің де жатасың!


— Ару ханымдар, сіздер ілгері қарай озып кете беріңіздер, — деді Квентин, жендеттің сөзін елеместен. — Қашып бара жатқан біреулер деп ойлап қалмас үшін тым зыта жөнелмеңіздер, бірақ мына адамдарды мен осы арада бөгеп тұрған кезімде, уақытты босқа оздырмауға тырысып бағыңыздар.


Графиня Изабелла көз қиығымен жол бастаушыны шола қарап өтті, сонан соң апайының құлағына әлде бірдеңелерді сыбырлай қойды, ал ол Дорвардқа былай деді:


— Атқыш мырза, біз сізге ғана кіршіксіз сене аламыз, сондықтан сықпыты сезікті адамның бастауымен ілгері озып кеткенше, онан да басымызға қандай қауіп төнсе де, өзіңіздің қасыңызда болғанымыз мақұл.


— Қалауыңыз білсін, графиня, — деп жауап қатты Дорвард. — Оның үстіне қуғыншылар екі-ақ адам екен, қарулары айтып тұрғанындай мейлі өздері рыцар-ақ бола берсін, алда-жалда бір арам оймен келе жатса, онда өзі қорғауға міндетті жандардың көз алдарында өз парызына шотландық азаматтың қалай адал екеніне көздері жетеді олардың әлі... Сендердің орталарыңда, — деп сөзін жалғай түсті ол, өз солдаттарына қарап, — маған серік бола алатын, сөйтіп, мына екі батырдың біреуімен найзаласудан тайынбайтын адам бар ма?


Солдаттардың екеуі, сірә, жүрексініп тұрғандай көрінді, бірақ үшінші солдат, Бертран Гюйо: «Маған десе өздері Артур корольдің Дөңгелек Столындағы рыцарлар-ақ бола берсін, мейлі, гасконның ар-намысы жолында олармен айқасуға өз басым дайынмын», — деп ант етті.


Құрамында Квентин және оған ілескен гаскондық батыр енген салт аттылардың арьергардың әлден уақытта әлгі екі салт атты (олар шынтуайтында да рыцарлар болып шықты) қуып та жетті. Екі рыцарь өздерінің кім екенін айыруға болатындай ешқандай да ұрандармен таңбаланбаған, жалт-жұлт еткен тамаша құрыштан құйып жасалған қаруларын түгел асынып алыпты.


Жақын таяп келген біреуі Квентинге қарап айқайға басты:


— Жол беріңіз, жол беріңіз, атқыш мырза! Біз сізге жүктелінген, өзіңіздің атақ-дәрежеңіз бен қызмет бабыңызға сай емес міндетіңізден босатпақ болып келіп тұрмыз. Мына ханымдарды біздің қарауымызға тапсырыңыз. Оларды өзіңізден кем қорғамайтынымызға сізді сендіре аламын, мұның бер жағында сіздің қорғауыңыздың астында олар тұтқын дерліктей хал кешуде.


— Сіздің талабыңызға, рыцарь мырза, — деп салды Квентин, — қайтарар жауабым мынадай: Біріншіден, мен өз патшамның әмірін орындаушымын, екіншіден, бұл міндетті орындауға атақ-дәрежем қалай олқы соқпасын, ханымдардың өздері тікелей менің қамқорлығымда болуға тілек білдіріп отыр.


— Тайып тұрғын, сүмелек, — деп зіркіл қақты әлгі салт атты. — Баспанасыз қаңғыбас, рыцарьлық атаққа ие болған екі жауынгерге қарсылық көрсетпек ойың бар ма өзіңнің?


— Ойымның дәл үстінен шықтыңыз, рыцарь мырза, — деп жауап қатты Дорвард, — сіздердің жосықсыз, заңсыз шабуылдарыңызға, шынында да, қарсы тұрмақпын. Ал егер сіз бен менің атақ-дәрежемізде белгілі бір айырма бары рас болса да, бұл жағына өзімнің көзім әлі жете қоймай тұр, соның өзінде де сіздің дөрекілігіңіз ол айырмашылықты жойып та жіберді. Қылышыңызды қынабынан суырыңыз немесе егер найзаласпақ ойыңыз болса, ұрысатын орынды босатыңыз!


Рыцарлар ат басын кері бұрып, қажетті ұрыс алаңына қарай, яғни жүз елу ярдтай жерге кейін шегініп үлгергенше, Квентин садақ асынған жағына еңкейе берді де, менің тілеуімді тілеп қарап тұрыңдар дегендей ишаратпен ханымдарға көз тастады. Олар оған қарап, орамалдарын бұлғай берді. Бұл шақта Квентиннің қарсыластары шартты жерлеріне барып тұрысып та үлгерген-ді.


Гаскондық серігіне тайсалмағын деп арқаландыра жар салып, Дорвард атын тебініп қалды, сөйтіп бір сәтте жұлдыздай аққан төрт салт атты ортадағы көкорай шалғын үстінде айқасып кете барды. Айқас кезінде бишара гаскондық мерт болды: тор қалқансыз, ашық бетін нысанаға алған қарсыласы найзасын дәл көзіне қадалтты: найза миын тесіп өткенде бишара ат үстінен ауып, жерге сылқ ете қалды.


Мұның есесіне, өзіне де қатер төнген Квентин жедел қимыл көрсетіп, жалт бергенінде қарсыласының найзасы иығынан асып бетінің ұшын сәл ғана жанап өте шықты, ал Квентин кеудесіне шаншылта қадаған сүңгісінен қарсыласы ат үстінен ұшып түсті. Квентин лезде атынан лып етіп түсе қалды да, басындағы дулығасын шешіп алмақ оймен жер құшқан қарсыласының қасына тарта берген-ді, бірақ осы бір сәтте екінші рыцарь (бұған дейін үн қатпаған рыцарь) Квентиннің алдын кескестей өзінің сұлқ жатқан серігіне ара түсіп, ышқына тіл қатты:


— Құдайдың және әулие Мартиннің жолын айтып, өзіңнен өтінемін, достым, атыңа мін де, ханымдарыңды ертіп ілгері заулай бер! Оларың онсыз да қаншама пәлеге ұрындырмады десеңші!


— Сіз рұқсат етсеңіз, рыцарь мырза, — деді Дорвард өзіне сес көрсеткен райда айтылған талапқа ызаланып, — серігімді мерт еткені үшін менің алдымда кім жауапты болатынына көзімді жеткізу мақсатымен әуелі кіммен істес болып тұрғанымды біліп алуым керек.


— Сен оны ешқашан да біле алмайсың! — деді рыцарь. — Тақаспай, өз жөніңмен тайып тұр, қадірменді достым! Бұл іске килігеміз деп біз ақымақтық жасап алдық, бірақ біз үшін осы тартқан сазайымыз да аз емес, өйткені өз өміріңді, қасыңа ілескен барлық серіктеріңнің өмірін құрбан етсең де, өз қолыңмен істеген ісіңнің орнын толтыра алмайсың.... Дәмесін қарай гөр өзінің! — деп ақырып жіберді ол, Дорвардтың өз қылышын қынабынан суырып алғанын көріп. — Сенің сыбағаң, міне, осы!


Соны айтып, рыцардың семсерімен шотландықты дулығасынан осып өткені соншалықты, Квентиннің дәл мұндай соққыны (ол өзі семсермен тартып жіберу сирек кездеспейтін елде туып өсе тұрғанына қарамастан) тек романдардан ғана оқығаны есіне түсе берді. Қарсыласының семсері басына жай түскендей қатты тиді, қорғанбақ болып қолына ұстаған қаруын да қағып жіберді, ал дулығасы қақырап ортасынан қарс айырылды. Бірақ құдай сақтап, зәредей зақым келтірмей, семсердің жүзі шашын жанап қана өтті. Есінен танып қалған Дорвард бір тізерлеп отыра кетті, сөйтіп бір минуттай қарсыласы оны қалай жазалаймын десе де бұл оның өз ықтиярындағы мәселе болды. Бірақ әлде жастығына жанашырлық білдіргеннен бе, әлде оның ер жүректілігіне тәнті болғанынан ба, әлде мүсәпір ахуал кешкен қарсыласына қол көтергісі келмеген қайырымдылығынан ба, әйтеуір, рыцарь өзінің басым түскен жағдайын пайдаланып қалуға ұмтыла қоймады және де қаруын қайталап қолданбады. Сөйткенше болған жоқ, есін жинаған Дорвард, жалма-жан ұшып түрегелді де яки жеңіп тынуға, яки өліп тынуға тәуекел еткен адамға тән асқан өжеттікпен, осындай қатерлі ұрыс үстінде қажет болатын барынша салқынқандылықпен қарсыласына қарсы шүйліге берді. Әлгінде ғана басынан кешкен соққыға қайтып тап болмауды көздеп, өзінің біршама жеңіл қаруын жұмсай, тұла бойына біткен бүкіл ептілік өнерін толық іске қосты. Қарсыласына көз ілеспес шапшаңдықпен, әрі ойламаған тұстан соққыны үсті-үстіне жаудыра жөнелгені соншалықты, зіл батпан сауыт киген рыцарға бұл соққыларды бойына дарытпау оңайға түскен жоқ. Ақ көңіл қарсыласы «енді қылыштаса қоярлықтай біздің арамызда сылтау қалған жоқ» деп, әрі өзінің оны жазым еткісі келмейтінін айтып айғайлағанын да Квентин елер емес. Квентин сөз тыңдайтындай болған жоқ, сөйтіп біресе семсерінің қырымен, біресе семсерінің ұшымен қауіп төндіре әрі қарсыласының әр қимылын жіті қадағалап, өйткені оның күші басым екеніне көзі жеткендіктен өзін тағы да қаусатып тастайтын соққының астына алуға ұмтылған сәттерде кейін қарай шегініп немесе жалтарып кетіп, соққыны дарытпауға тырысып бақты.


— Қап, мына есуасты сайтанның өзі құтыртып тұрған сияқты! — деді рыцарь міңгірлеп. — Жұлыны үзілмей, өз бетімен сабасына түсер сыңайы жоқ екен!


Осылай деді де, ол өзінің ұрыс тәсілін өзгертті, сөйтіп, біржолата қорғанысқа көшіп, Квентиннің үсті-үстіне төндірген соққыларын дарытпай қойды әрі соққыға қарсы соққы жұмсаудан гөрі, дәлдеп тұрып бір пергеннен-ақ қатыра салуға ыңғайланып, жас өспірім жауынгердің қары талатын немесе оқыс қимыл жасайтын сәтін аңдумен болды. Осы бір тәсіл толық сәтімен аяқталып та қалар ма еді, кім білсін, бірақ тағдыр бұны оған жазбады.


Көз ұшынан бір топ салт атты шыға келіп, аттанға басқан сәтте жекпе-жек айқас барынша шиеленісе түскен еді: «Корольдің атынан әмір етеміз, доғарыңдар ұрысты!» Сол-ақ екен, қарсылаушы екі жақ та қайтып бір-біріне қол көтермеді, Квентин отрядты өзінің тікелей бастығы Кроуфорд бастап келе жатқанын көріп тұрды. Оның қасында, сондай-ақ өз қарауындағы екі-үш солдатын ерткен Тристан Дәруіш те келе жатты. Салт аттылардың ұзын саны жиырмаға жуық болып шықты.


XV ТАРАУ


ЖОЛ БАСТАУШЫ



Ол — ер жүрек египеттің ұлы еді,
Кілең сиқыр сүлейлердің түлегі —
Қас жауына қаны қатып қарысқан,
Өмір бойы израилдықтармен алысқан,
Тайғақ кешу, тар жерлерде бұқпаған;
Мықтылардың қоқайынан ықпаған,
Кек алуға келді бір күн алыстан
Қара табан құлдар менен данышпан.
Зарлайды-ай кеп жоқтап, сосын жалғызын.


Белгісіз автор.



Лорд Кроуфорд пен оның қарауындағы күзетшілердің келуімен өткен тарауда өзіміз суреттеген жекпе-жекке табанда тыйым салынды. Рыцарь басындағы дулығасын дереу шешіп тастап қолындағы семсерін қария лордқа тапсырып тұрып:


— Кроуфорд, мен өз еркіммен берілемін... Бірақ өзіңізге айтпақ сөзіме құлақ аса көріңіз... Еңкейіңізші, құлағыңызға ғана сыбырлап айтайын; құдай ақы, Орлеан герцогын құтқара көріңіз! — деді.


— Не дейді? Онысы несі? Мынау сұлап жатқан шынымен-ақ герцог па? — деді шотландық қария күйіне сөйлеп. — Япыр-ау, қара басқыр бұл араға қайдан келіп жүр өзі? Мұнысымен корольдің кәріне ұшырайды ол!


— Қызбаланбай-ақ қойыңыз, — деді Дюнуа (өйткені бұл тұрған соның дәл өзі еді), — болған оқиғаға бастан-аяқ кінәлі менмін. Бері қараңыз... ол есін жия бастаған тәрізді... Мен графиняны алып қашып, өзіме жар етпек, сөйтіп дәулетке жетпек болып дәмеленген едім, ал оның аяғы немен тынғанын көріп тұрсыз, мінеки. Герцогты танып қалмас үшін нөкерлеріңізге аулақ барып тұрыңдар деп әмір ете көріңіз.


Соны айтып Дюнуа герцогтың бетін жауып тұрған тор қалқанды түріп қойды да, жақын маңдағы көлден әкелген суды бетіне бүрке бастады.


Ал Квентин Дорвард болса қатты аңырумен болды: оның өміріндегі оқиғалар бірінен соң бірі көз ілеспес шапшаңдықпен өтіп жатқан еді. Өзі сұлатып салған қарсыласының аппақ шүберектей қуарған кескінінен ол король тұқымы ішіндегі ең бірінші шаһзаданы тани кетті; ал екінші қарсыласы есімі әйгілі рыцарь, атақты Дюнуаның өзі болып шықты. Дәл бұлардай қарсыластарымен жекпе-жекке шығуы оны тек абырой-атаққа бөлеуі ғана мүмкін еді; ал, бірақ өзінің бұл ерлігін король қалай бағалар екен — бұл басқа мәселе.


Осы екі арада герцог есін жиып, басын көтеріп отырды да, Кроуфорд пен Дюнуа екеуінің сөзін зейін қоя тыңдаумен болды. Дюнуа Кроуфордқа бар айыпты өз мойнына алатын болуы себепті, бұл оқиғаны баяндаған кезінде Орлеан герцогының атын ауызға алудың оған ешқандай қажет емес екенін қызбалана дәлелдеп жатты; герцог бұл оқиғаға менің көңілімді қимағандығынан ғана араласқан-ды, — деді.


Лорд Кроуфорд Дюнуаның әңгімесін қабағы түйіле тыңдаумен болды, сөйтіп оқта-текте ғана бір күрсініп әрі басын шайқай берді. Әлден уақытта ол басын жоғары көтеріп, былай деді:


— Дюнуа-ау, әкеңнің аруағы үшін, одан қала берсе тікелей өзің үшін саған жақсылық етуге өз басым әрқашан да дайын екенімді білесің ғой.


— Мен қара басымның қамын күйттеп тұрған жоқпын, — деп жауап қатты Дюнуа. — Семсерімді сізге табыс еттім, мен бейбақ қолыңызға түскен тұтқынмын... бұдан артық сізге не керек? Егер құдайдың өз әмірімен дофиннің көзі жұмылып, о дүниеге аттанып кете барса, Францияның бірден-бір үміті болған асыл текті шаһзаданың атынан өтініш жасап тұрмын ғой. Тікелей корольдің өзі маған жел берген іске қолғабыс етпек болып, көңілімді қимай келіп еді ол бұл араға.


— Дюнуа, — деді Кроуфорд қарсылық білдіріп, — егер қара басының мүддесі жолындағы мынадай қауіпті қадамға герцогты бастап әкелген сен деген сөзді басқа біреудің аузынан естісем, бұның өтірік деп көзіне айтып тастар едім. Ал, мінеки, шынтуайтын айтсам, қазір тіпті өзіңе де иланып тұрған жоқпын.


— Мейірімді Кроуфорд, — деді, осы бір мезетте өзінің басы мәңгіп, талып қалған жерінен есін жиған герцог, — сіздің Дюнуаға қатты ұқсап тұратындығыңыз соншалықты, ол жөнінде қателесуіңіз мүмкін емес. Өзінің қарсы болғанына да қарамастан ақылға қонбайтын құштарлыққа еліріп мына бір абыройсыз кәсіпке оны итермелеген мен едім. Мына маған қараңдаршы, жарандар, — деп сөзін жалғай түсті орнынан түрегелген ол күзетшілерге қарап. — Орлеандық Людовик деген мына мен боламын және өзімнің жаңсақ әрекетіме жауап беруге дайынмын. Король бүкіл ашу-ызасын өзімнен ғана алады деп және әділі осы болады деп сенемін! Бірақ король тұқымынан шыққан шаһзада өз қаруын тірі пендеге — ер жүрек Кроуфордым, тіпті сізге де — тапсыруға тиісті емес, сондықтан қош менің адал семсерім!


Осылай деп, ол семсерін қынабынан суырып алды да, көлге қарай лақтырып жіберді. Аспан көгінде, бейне найзағайдай жарқылдаған семсер суды қақ жарып көлге гүмп берді де, көзден ғайып болды. Жұрттың бәрі аңырып, сасқалақтап қалысты: қылмыскердің атақ-дәрежесі асқар таудай биік еді, оған деген құрмет-қошемет шексіз еді. Корольдің шаһзада жөніндегі ойынан хабардар болғандықтан, герцогтың ұшқарылыққа бой ұрған әрекеті қандай апатпен аяқталуы мүмкін екенін жұрттың бәрі іштей сезіп тұрды.


Сілтідей тынған үнсіздікті бірінші болып Дюнуа бұзды.


— Сонымен, — деді ол өз сезімі қатты қорланған адамша жазғыра сөйлеп, — ұлы мәртебелі мырза, сіз өзіңіздің ең қастерлі семсеріңізден де, корольдің шарапат-рақымынан да, сол сияқты Дюнуамен достықтан да бас тартуды жөн деп санадыңыз ба?


— Қымбатты бауырым-ау, — деді герцог оның ойын құптамайтынын білдіріп, — сені ажал аузынан алып қалу және өз ар-намысымды қорламау қамын ойласам, онымды өзіңмен достығымды қадір тұтпаумен пара-пар деу шындыққа жанаса қояр ма екен?


— Менің амандығымды ойлап, қамығуыңыздың қажеті қанша еді, асыл текті туысым? — деді Дюнуа тұла бойын ыза кернеп. — Мейлі мені дарға аса ма, буындырып өлтіре ме, әлде Луара дариясына тастай ма, пышақтап өлтіре ме, әлде доңғалаққа салып мылжалап өлтіре ме, темір торға қамай ма, тірідей көме ме, немесе өзіне адал берілген пендесінің көзін жою үшін король Людовик ойына келген басқа амалдарын қолдана берсін болған, бірақ құдайы ақы өзім осыған басымды байласам, мұнда сіздің не шаруаңыз бар?.. Тристан Дәруішті мегзеп, оған қарап ымдамай-ақ қойыңыз: ол сұмды сізсіз де өзім жазбай танып тұрмын. Бірақ дәл мен оған жем бола қоймаспын... Алайда менің жайымды ойлап және менің амандығымды ойлап бас қатырмайық. Ал өзіңіздің ар-намысыңыз үшін, әулие Магдалинаның атымен ант етейін, бүгінгі шаруаны қолға алмай-ақ қойғаныңыз немесе, ең болмаса, оны жария етпей-ақ қойғаныңыз әлдеқайда абзал болатын еді. Әйтпесе мәртебелі сізді қайдағы бір шотландық бала ат үстінен аударып тастаса, бұның өзі көп абырой әпере қояр ма екен!


— Бекер айтасың, бекер, дәл бұдан жоғары мәртебелі мырзаның абыройына келе қоярлықтай ешқандай да нұқсан жоқ, — деді лорд Кроуфорд. — Шотландықтар рыцарь біткеннен бұл жолы ғана басым түсіп отырған жоқ қой... Жас қыранның өзін батырларша ұстай білгеніне мен айрықша қуанып тұрмын.


— Бұл сөзіңізге ешқандай да қарсы дау айта алмаймын, — деп қалды Дюнуа, — бірақ егер бұл араға бес минуттай кешігіңкіреп келген болсаңыз — қол астыңыздағы гвардияңызда бір адамның орны үңірейіп бос қалар ма еді, кім білсін.


— Бұныңыз қалай, бұныңыз қалай, — дей берді лорд Кроуфорд, — мына ортасынан қақ айырылған дулығадан-ақ сіздің қолтаңбаңызды көріп тұрмын... Уа, біреу-міреулерің, мына батырға қалпақтарыңды қия көріңдерші: омырылып қалған дулығасынан гөрі оның басына сендердің құрыш астарлы қалпақтарыңның септігі көбірек тиіп қалар... Бірақ үстіңіздегі сауыттан да шотландықтың жазбай тиген соққыларының іздері көрініп тұрғанын айта кетуіме рұқсат еткейсіз, граф... Алайда, Дюнуа, өзіңізден, сондай-ақ Орлеан герцогынан да аттарыңызға мініп, соңымнан ілесулеріңізді өтінуге тиісті болып тұрмын, өйткені маған сіздерді бір жерге жеткізіп салу туралы әмір берілген-ді, ал өзіме салса сіздерді сол жерге ертіп апаруды мүлде қаламаған болар едім.


— Лорд Кроуфорд, менің мына ханымдарға бірер ауыз сөз қатуыма болар ма екен? — деп сұрады герцог.


— Сынық сөз қатуыңызға да рұқсат жоқ, — деп кесіп айтты лорд Кроуфорд. — Жоғары мәртебелі тақсыр, сізге деген өзімнің достық көңілім кіршіксіз, сондықтан ондай ұшқарылыққа бара алмаймын. — Сөйтті де, Квентинге қарап, сөзін сабақтай түсті: — Сен өз борышыңды жақсы атқарып шықтың, достым! Ал жолың болсын, өзіңе жүктелген тапсырманы енді ақырына дейін тындырғайсың.


— Сіз қарсы болмасаңыз, тақсыр, — деді Тристан өзінің әдеттегі дөрекілігіне басып. — Бұл жігіт өзіне басқа бір жол бастаушы тауып алсын. Өзіне жұмыс табылып тұрғанда Птит-Андрені босата алмаймын.


— Жас жігіт мына жолмен тікелей тарта берсін, — деді жендет, бері шығып, — сөйтіп бұл жол оны жол бастаушы тосып тұратын маңға алып барады. Ал мен енді мың теңге берсе де, өз бастығымның қасынан қалмаймын. Мен осы өмірімде талай-талай рыцарлар мен дворяндарыңызды, сан алуан старшиналар мен бургомистрлеріңізді өз қолымнан дарға асқан кісімін, тіпті графтарыңыз бен маркиздеріңіз дейсіз бе, оларды да қолымнан өткергенім бар, бірақ... гм, гм... — Сөйтті де, сөзінің аяғын жұтып қойып, бейне оған осы бір тізімге енді король тұқымынан шыққан шаһзаданы да қосқысы келіп, жұлқынып тұрған кісідей, ол герцогқа әлдеқалай көз тастап қойды. — Еһе, Птит-Андре, тарих-шежіреде біздің де есіміміз аталатын болды!


— Шаһзаданың көзінше сандырақтатпай, мына итіңіздің аузын неге жаптырмайсыз? — деді лорд Кроуфорд Тристанға алара қарап.


— Оған өзіңіз неге тыйым салмайсыз, милорд? — деді Тристан қабағын түйіп.


— Өйтпейтін себебім, осында бас қоса қалғандардың ішінде өз намысына дақ түсірмей, солай істеу — бұл тек сіздің қолыңыздан ғана келетін шаруа.


— Олай болса өз қарауыңыздағы адамдарыңызды жөнге салып алыңыз, ал өз адамдарым үшін жауапты өзім бере жатармын! — деді ұлы прево.


Лорд Кроуфорд ызбарлы жауап қатуға оқталып-ақ тұрды, бірақ ол, сірә, өйтпегенін мақұл көрген болу керек, сондықтан Тристанға арқасын беріп тұрды да, герцог пен Дюнуаға көз тастап, олардың өзімен қатарласа жүрулерін өтінді. Бұдан кейін ол қолын бұлғап ханымдармен қоштасты да, Квентинге қарап:


— Бір құдай өзіңе пана болсын, балам! Тым опа бермес іс болса да, сен өз қызметіңді ерлерше бастадың, — деді.


Салт аттылар аттана берді; олар ұзай бергенде, Дюнуаның лорд Кроуфордқа қарап:


— Сіз өзі бізді қайда бастап бара жатырсыз, милорд? Плессиге ме? — деп сыбырлай айтқанын Квентиннің құлағы шалып қалды.


— Жоқ, сор маңдай, аңғал достым, — деді қария ауыр күрсініп, — біз Лошқа бармақшымыз.


«Лошқа!» Осынау бір суық сөз (Плессимен салыстырғанда әлдеқайда жан түршігерліктей сұмдықтарымен әйгілі болған қамал, яғни, дәлірек айтсақ, абақты осылай аталушы еді) жас өспірім шотландықтың тұла бойын жаназа шығарарда соғылатын қоңыраудың азалы дыңылындай мұздата жөнелді. Людовик екеш Людовиктің өзі де шаңырағын қан сасытуға арланатын жантүршігерлік жазалар астыртын қолданылатын орын — осы Лош деп естіген-ді ол. Осы бір тажал қамал-сарайдың ішінен жер астынан тіпті абақты күзетшілерінің өздеріне де беймәлім, бірнеше қабат зындандар жасалған. Осы бір қабырларға тірідей көмілген адамдар өмірінің ақтық күніне шейін неше түрлі иіс-қоңысқа толы сасық ауамен тыныстап, нан мен суды ғана қорек еткен. Тұтқындар не тұра, не керіле алмайтын, торлар деп аталып кеткен азап камералары да осында-тұғын; бұл торларды кардинал де Балю ойлап тапқан деседі. Жан түршігетін осы бір сұмдық жердің атын естуінен, сондай-ақ аса айбынды екі рыцардың өліміне езінің де аз-кем қатысы болайын деп тұрғанын іштей сезінуінен жүрегін терең мұң басқан жас өспірім шотландық бірқыдыру уақытқа шейін басын көтермей, жерге қарап, терең ойға шомып бара жатты.


Әлгінде жөн сілтеген жолмен ілгері қарай бет түзеп, отрядтың басшысы ретінде суырылып алға шыққан сәтін қалт жібермеген графиня Амелина оған:


— Атқыш мырза, бізді қорғап жеңіске ие болғаныңызға өзіңіз өкініп келе жатқан жоқсыз ба осы? — деп тіл қатты.


Бұл сауалдың астарынан әлдеқалай мұқатқан сарын аңғарылып-ақ тұрды, бірақ өзіне қойылған сауалға қарапайым да шын ықыласты жауап қатуға Квентиннің әдептілігі артығымен жетіп жатты.


— Сіздерге қандай да болсын көрсеткен қызметіме өкіне алман, графиня. Бірақ әңгіме өздеріңіздің қауіпсіздігіңізге келіп тіреліп жатпаса, осы бір даңқты рыцарь мен оның басынан бағы тайған туысы Орлеан герцогының тажал қамал тұтқыны болуларына қырсығым тигенше, Дюнуа сынды даңқты жауынгердің қолынан қаза тапқанымды артық көрген болар едім.


— Пәлі, әлгіміз Орлеан герцогы болып шықты ма?.. Көрдің бе, әнеки, бұл соның өзі болып шықты, — деді графиня Амелина, немере сіңлісіне қарап. — Бәсе, алыстан анық көзім жете қоймаса да, сол ғой деп ойлап едім ішімнен. Егер зұлым да сараң, қақбас король өзінің сарайында біздің жарқырай көрініп жүруімізге рұқсат еткен болса, осының бәрінен не шығарына енді көзің жетті ме сенің, сәулешім. Король тұқымынан шыққан бірінші мұрагер шаһзада мен айбынды Дюнуа, бұл соңғының есімі өзінің қаһарман әкесінің есіміндей даңққа бөленген!.. Әділін айтуымыз керек, біздің шотландық жас жігітіміз өз борышын мүлтіксіз орындады, бірақ шыным осы, оның ерлікпен қаза таппағанына мен өкініңкіреп те тұрмын: өйткені орынсыз қаһармандық көрсетем деп, бізге қол ұшын беретін даңқты екі қорғаушымыздың түбіне жетті ол!


Изабелла, Квентин осы уақытқа шейін өзі байқай қоймағандай ызғармен жаратпай, үзілді-кесілді жауап қатты.


— Мадам, — деді ол, — егер әзілдеп отырғаныңызды білмеген болсам, онда біз өз ойыңыздағыдан да әлденеше мәрте асып түсетіндей, бәлкім, өтей алмастай мөлшерде қарыздар болып табылатын қорғаушымызға көрінеу көзге қиянат жасап отырсыз деп сізді айыптаған болар едім. Егер бізге қарсы жасалған шабуыл сәтті аяқталып, күзетіміз тас-талқан етілсе, онда король гвардиясы осында келіп жеткенде әлгі шабуыл жасаушылардың басына түскен тағдыр бізді қармағына қоса іліктіретіні айдай айқын емес пе? Өз тарапымнан қаза тапқан батырды, біздің қорғаушымызды жоқтап, көз жасымды көлдей төгіп әрі оның аруағы риза болу үшін түс әлетінде оған міндетті түрде дұға оқытамын. Сондай-ақ, — деді ол сөзін сабақтап, ұялғанынан екі бетінің ұшына шейін дуылдап, — ажал тырнағына ілініп кете бармай, аман қалған адам өзімнің шын ықыласты алғысымды қабыл алады деп үміт етемін.


Квентин де нақ сондай ілтипатпен жауап қатпақ болып, графиняға қарай бұрылған кезде, графиня жігіттің бетіндегі қанды көріп, шошына айғайлап жіберді:


— Құдайым-ау, жараланып қалыпсыз ғой! Бетіңізді қан жауып кетіпті! Атыңыздан түсіңіз, мырза, жараңызды таңып берейік!


Бетімді жай ғана тырнап кеткен ғой деп Дорвардтың ханымдарды иландырмақ болған әрекетінен дәнеңе де шыққан жоқ; атынан түсуге, томар үстіне жайласа отырып, басынан дулығасын шешуге мәжбүр болды, бұдан соң сол кездегі қалыптасқан салт бойынша адамды емдеу өнерін меңгерген деген атақтары бар де Круа ханымдар Квентиннің бетіндегі қанды тоқтатып, жарасын жуып, тағы да сол кездегі ғылым талап еткеніндей жел қақпас үшін Изабелланың орамалымен таңып тастады.


Біздің заманымызда жас жігіттер сұлу қыздың намысын жыртып оқта-текте бір болмаса, — ал әділін айтсақ, тіпті ешқашан да — жараланбайтын болды ғой, дәл солай жара таңу да сұлу қыздардың ісі болудан қалып барады. Несі бар, жігіттер де, қыздар да қатерден аулақ болады! Мен жігіттердің басына төнуі мүмкін қатер жайында сөз еткенімде, мұны әркім-ақ іштей сезе қояды емес пе, бірақ, айталық, Дорвардтың жарасындай жеңіл жараның өзін таңып беру де, бәлкім, қауіптілігі жағынан жарақат алғаннан кем соқпас.


Жас шотландықтың келбеті келісті жігіт екенін біз ілгеріде айтып өткен болатынбыз; ал, мінеки, басындағы дулығасын шешіп қойып, сарғыш түсті қою бұйра шашы төтенше бір тебіреніс сезімінен алаулап, нарттай жанған жүзіне әсем жарасқан қазіргі шағында ол әдеттегісінен де келбетті көрініп тұрды. Апайы заттары арасынан қажетті дәрі-дәрмекті іздеп жанталасып жатқанында Изабелла Квентиннің жарасының аузын орамалмен басып ұстап тұрып, өзінен өзі ұялып, тебіренген күй кешті; жаралы жігітке жаны ашыған сайын, әрі оның апалы-сіңлілі екеуі жолында жан пида етуге барған ерлігі үшін өзі білдірген жүрек алғысынан Квентин мұның көзіне тіпті ерекше келбетті болып көрінді. Қысқасы, өздерінің білімі мен дәулеті тұрғысынан бір-біріне мүлде ұқсастықтары жоқ, бірақ сонымен қатар бір-біріне етене жақын, өйткені екеуі де уыздай жап-жас, әрі келбетті, екеуі де сезімтал да албырт жандар болуы себепті, екі адам арасындағы, сірә, бірқатар кездейсоқ жағдайлармен байланысты орнаған тылсым байланысты нығайтуды көздеп, тағдырдың өзі оқиғаның бүкіл барысын әдейі осы арнаға бағыттаумен болды. Мұнсыз да Квентиннің аңсары ауған Изабелланың бейнесі осы бір минуттан бастап оның жүрегін біржолата баурап алды, ал ару қыз, мейлі сезіміне әлі ырық бере қоймаса да, — қалай десек те, ол өзі мұны мойындай қойған жоқ-ты, — жас қорғаушысының енді ойынан шықпай қоюы таңқаларлық оқиға болмай қалды; ол табаны күректей екі жыл бойы өз ықыласына ие болуға жанталасқан әрекеттерінен түк те шықпаған, өзіне ғашық талай-талай атақты адамдардың бірде-біреуіне осы уақытқа шейін білдіріп көрмеген көңіл әуенімен Квентиннің алдында бәйек болып, оған асқан сезіммен, айрықша тебірене қызмет етті. Герцог Карлдың сұмпайы сүйіктісі Кампо-Бассо, оның зұлымдығы мен жауыздығы, екі жүзді түр-тұрпаты, қисық мойны мен тесірейе қарайтын қыли көздері есіне түсіп кеткен қазіргі бір сәтте, бұрынғысынан да бетер жексұрын болып көрініп тұрды, сөйтіп осынау жексұрынға күйеуге шығуға ешқандай да күш өзін көндіре алмақ емес деген берік байлам жасады.


Айтса да мейірбан жанды Амелина ханым, өзі ер адамдардың келбеттілігін қадірлей білуінен бе және қазірде де ер адамның келбетін осыдан он бес жыл бұрынғы кезінен кем ардақ тұтпайтындығынан ба (өйткені, ізгі де Круалар шаңырағындағы семьялар хроникасына сенсек қазір кексе жастағы осынау ханым сол кезде кем дегенде отыз бестегі әйел болған) әлде әуелгі бетте жас жауынгердің көрсеткен қызметін лайықты дәрежеде бағалай алмағаным үшін оның алдында кінәлімін деп санағанынан ба, әйтеуір, Амелина Квентинге көрінеу көзге іш тарта бастады.


— Немере сіңлім сізге жараңызды таңатын орамал берді, — деді ол, — ал мен сіздің ерлігіңізді бағалап, әрі бұдан былай да рыцарьлық ерліктер жасай беруіңізге тілегімді білдіріп, өзіңізге тағы да бір орамал сыйлаймын.


Осылай деді де, графиня күміспен әшекейленген көгілдір түсті орамалды оның қолына ұстата берді, сөйтті де, өзі мінген атының тоқымы мен басындағы қалпағына қадаған құс қанаттарын нұсқап, күмістей жылтыраған көгілдір түс — өзінің қатты ұнататын түсі екенін ескертіп өтті.


Сол бір заманда мұндай сый-сияпатты қабылдап алудың қатаң қадағаланатын рәсімі болушы еді. Осы рәсім бойынша Квентин орамалды жеңіне байлап алды, бірақ басқа бір мезгілде, әрі басқа бір жағдайларда, өзін басқаша ұстауы ғажап болмаса да, бұл жолы ол пәлендей дерлік елгезектік пен бейілділік байқата қойған жоқ; сондықтан да әйел адамның сыйлығын жеңіне байлап жүру дәстүрі әдеттегі сыпайылықтың белгісін ғана таныта тұрғанымен, жігітіміз графиня Амелинаның орамалын бетіне Дюнуаның семсерінен түскен жараны таңып қойған орамалмен шын ықыласымен алмастыруға көңілі ауып тұрды.


Салт аттылар легі аттанып кете барды; бірақ бұл жолы Квентин өз орталарына қосылуына іштей келісімдерін берген ханымдармен қатарласа жүріп отырды. Айта кетейік, ол көбінесе үн қатқан жоқ, өйткені оның жүрегін бақыт кернеп бара жатты, ал бақыт дегеніңіз әмісе ың-шыңсыз үнсіздікті ұнатады. Графиня Изабелла сөзге тіпті Квентиннен де бетер аз араласты, сондықтан әңгімені қыздыру міндетін, оны тастау ойында да жоқ Амелина ханым бастан-аяқ өз мойнына алды. Жас жауынгерді, графиняның сөзімен айтсақ, рыцарьлық өнердің бүкіл ережесіне баулу мақсатымен, сайыс жеңімпаздарына арналған жүлделерді тікелей өз қолынан тапсырған Хафлингем сайысын оған егжей-тегжейіне шейін баяндап беруге ұйғарды.


Құрметті ханым таңғажайып сайыс жайын, сондай-ақ фламанд пен герман рыцарьларының тулары мен гербтерінің айырмашылықтарына шейін тәптіштеп, тыңдаушысын мезі еткен сөзіне өзі ділгір бола қоймаған Квентин, — қалай өкінсек те, мұны мойындамасқа да шара жоқ, — әңгіме қызығына берілемін деп жол бастаушы тосып алуға тиісті болған межелі орыннан байқамай өтіп кетпедім бе екен, өйтсем сорлайтын болдым-ау, ал оның аяғы жақсылыққа апармауы мүмкін деп, мазасызданып тықырши берді.


Өздерін тосқан ешкім жоқ екеніне көзін жеткізбек болып, отрядымнан біреуді кейін қарай аттандырсам ба, деп ойланып-толғанып тұрғанында құлағы керней үнін шалып қалды, сөйтіп, үн шыққан тұсқа бұрыла қарап еді, осылай қарай бір салт атты ағызып келе жатыр екен. Атының аласалығын, түгінің қоюлығын және дала тағысындай асаулығын Квентин өз отанының таулы өңіріндегі жылқы тұқымына ұқсатып тұрды, жаратылысында шотланд жылқысындай басы қатты бола тұрса да, мына бір жылқының тұрпаты сымбаттылау, оның үстіне ұшқырлау көрінді. Бірақ шотланд жылқысымен салыстырғанда, бұл жылқының бас бітімі әлдеқайда өзгеше болып шықты: әдетте құлан тұқымдас аласа келген шотланд жылқысының бас сүйегі ірі, әрі шомбал болып бітсе, ал мына сәйгүліктің басы мүсіндей әсемдігімен ерекшеленеді, тұмсығы да сүйріктей әдемі, ботаның көзіндей үлкен көздері от шашып тұр, қос танауы желп-желп етеді.


Әдетте француз жылқысына мүлде ұқсай қоймайтын атының өзгешелігінен гөрі иесінің өзінің кескін-кейпі тіпті бөлек тартып, еріксіз таңдандыратын. Ол атын қуыршақша ойнатып келеді, күрек пішіндес жалпақ үзеңгісін тым жоғарырақ тартып тастағандықтан, тізесі ердің алдыңғы қасымен бір деңгейде болатын. Түсі оңып кеткен қауырсынды төбесіне күміс түйреуішпен түйреп қойған қызғылт түсті сәлдесі өзіне әсем жарасып тұр; страдиоттардың (сол бір заманда венециялықтардың өздері мекендеген шығанағының күн шығыс жақ бөлігінде орналасқан шеткері аймақтарда жасақтаған әскер түрі) киім үлгісіне ұқсас камзолы жасыл түсті және көнетоз алтын оқамен зерленген; бір кезде ақ матадан тіккен, ал қазір сауыс-сауыс шалбарының кең балағын тізесіне шейін түріп қойыпты, егер аяғындағы сандалын шалып қоятын қайыс бауды айтпасақ, күнге күйіп тотыққан сирақтары мүлде жап-жалаңаш. Аяғына өкше темір таңбапты, қырлары үп-үшкір үзеңгісі өкше темірдің орнына да жүретін, үзеңгісімен тебініп қалғанда кез келген жылқыңды өз ырқыңа оп-оңай көндіруге болушы еді. Осынау таңғажайып шандоздың жалпақ қызыл белбеуінің оң жақ бүйірінде қанжар қыстырулы тұр, ал сол жақ бүйіріне — қысқа да қайқы мавритан қылышын асып қойған; иығындағы көнетоз таспасына әлгінде өзінің жақындап келіп қалғанын хабар еткен мүйіз керней таңып алған. Маңдайын жауып тұратын сабалақ-сабалақ ұзын қара шаштары мен осынау бейтаныс жанды мәдениетті адамнан гөрі, жабайы адамға көбірек ұқсатып тұратын жүдеулігі болмаса, оның шоқша сақалы мен күн көзіне күйіп тотыққан өңіне, қарақаттай жәудіреген көздеріне, жұқалтаң келген бет әлпетіне қарап өзін келбетті кісі деуге әбден лайықты еді.


— Тағы да сығанға тап болдық! — десіп жатты әйелдер шошына! — Әулие Мария-ау. Король мына қаңғыбастарға тағы да сенім артқаннан сау ма өзі?


— Егер қарсы болмасаңыздар, мен бұл адамның жай-жапсарын сұрап білейін, — деді Квентин, — сөйтіп, оған сенуге боларын, яки болмасын анықтауға тырысып көрейін.


Бейтаныстың пошымы мен киіміне қарап, ханымдар сияқты Дорвард та тым пысық Труазешель мен Птит-Андре екеуі жуырда ғана өзін де соларға балай жаздаған, құдайдың қарғысына ұшыраған сығандардың бірі екенін жазбай-ақ танып тұрды, сөйтіп, өзіне осынау бейбаққа сенім артуға бола ма деген ой келгенде, ханымдар сияқты өз басы да табиғи түрде қауіптеніп, күдіктенумен болды.


— Сен бұл араға бізді іздеп келіп тұрсың ба? — болды оның бірінші сауалы.


Бейтаныс басын изеп жауап қатты.


— Қандай мақсатпен келдің?


— Сіздерді әлгі льеждік... сарайға жеткізіп салу мақсатымен...


— Епископқа ма?


Сыған тағы басын изеді.


— Бізді тосып алуға тиісті адамның өзің екенін қалай дәлелдейсің?


— Мен ескі халық әнінің екі жолын ғана әндетіп айтып беремін, басқа ешқандай да дәлел келтіріп әуре болмаймын, — деп жауап қатты да, сыған әндете жөнелді.


Қабанды өлтірген паж еді, Атағын лорд алып қойды.


— Мақұл, — деді Квентин, — сен ілгері қарай бара тұр, достым, менің қазір өзіңмен сөйлесер шаруам бар.


Сөйтті де ханымдардың қасына тақап келіп, Квентин былай деді:


— Біз тосқан жол бастаушымыз осы екеніне көзім жетіп келіп тұрмын. Ол король екеуіміз ғана білетін парольді айтты. Бірақ өзім онымен тағы да сөйлесіп, сыр тартып көрейін, сөйтіп оған қаншалықты сенім артуға болатынын анықтап білуге тырысып бағайын.


XVI ТАРАУ


ҚАҢҒЫБАС



Баяғыдай жаным еркін, басым бос:
Адам деген бас имейді заңына.
Заң жүре ме тоғайдағы тағыға.


«Гранаданы жаулап алу»



Орталарына тосыннан қосылған бөгде шабандоздың корольдің тапсырмасымен келген жол бастаушы екенін хабарлап, ханымдардың көңілін орнына түсіргенше, әлгінің ұдайы бұрыла қараумен болып, өздерінен көз жазбағаны былай тұрсын, сонымен бірге құдды әккі маймылша лезде ердің үстінен теріс айнала қарап, өздерінен көзін айырмады (өйткені сығанды көзден таса етпеу жағынан оған есесін жібермей, Дорвард та оны жіті қадағалаумен болған-ды.)


Оның бұл қылығын ұната қоймаған Квентин сығанның (бұл таяна бергенде сыған ерге дұрыстап отырып алған-ды) қасына жетіп барды да, оған қарап:


— Бері қарашы, достым, егер астындағы атының құлағына қараудың орнына, құйрығына көз сүзе берсе, онда бастаушымыздың көзсіз қалуы да ғажап емес, — деді.


— Шынымен соқыр боп қалсам да, — деп жауап қатты сыған, — соның өзінде де сіздерді кез келген француз провинциясымен немесе көрші орналасқан басқа провинциямен адастырмай өткізе алар едім.


— Бірақ сен француз емессің ғой? — деп сұрады Дорвард.


— Француз емеспін, — деп жауап қатты жол бастаушы.


— Туған отаның қайда?


— Менің отаным жоқ.


— Отаның жоғы қалай?


— Дәл солай, менде отан жоқ! Әлгі европалықтардың өздерінің тілдерінде білгенін істеп, біздің халқымызды сан құбылтатынындай, мен — зингаро да, сыған да, египеттік те бола беремін. Бірақ менде отан жоқ.


— Өзің христиансың ба?


Сыған басын шайқады.


— Ой төбет! — деп салды Квентин (ол кезде католиктер шыдамдылық дегенді білмеуші еді). — Ендеше, Мұхамбеттің үмбеті екенсің ғой. Солай ма?


— Жоқ, — деп шабандоз жас шотландықтың дөрекілігіне, сірә, титтей де таңырқанбай және реніш білдірмей, жауабын келте қайырды әрі өзін байсалды ұстады.


— Сонымен сен пұтқа табынушысың ба, әлде... Түптеп келгенде қай діндегі адамсың өзің?


— Менде дін жоқ, — деп жауап қатты сыған.


Дорвард шоқ басқандай ыршып түсті. Мұсылмандар һәм пұтқа табынушылар туралы оның естігені бар-ды, ал, бірақ ешқандай дінді ұстанбайтын тұтас бір тайпа ел болуы мүмкін деген жорамал ешқашан оның ойына да кіріп-шықпаған-ды. Аң-таң қалған жігіт есін жиып, жол бастаушының қайда тұратынын білгісі келіп, оған сауал қойды.


— Ешқайда да... Кез келген жерде түнеп шығамын, — деп жауап қатты сыған. — Менде баспана жоқ.


— Сонда дүние-мүлкіңді қайда сақтайсың?


— Үстімдегі киімім мен астымдағы атымнан басқа ешқандай дүние-мүлкім жоқ.


— Әйткенмен, киімің мұнтаздай, мінген атын да тамаша, — деді Дорвард. — Ал сен қай табысыңмен күнелтесің?


— Өзегім талғанда ғана тамақтанамын, таңдайым кеуіп, шөлдегенде ғана сусын ішемін, ал тағдыр бұйыртқан кездейсоқ табыстан бөтен табысым да жоқ, — деп жауап қатты кезбе.


— Қай заңға бас ұрасың?


— Ешқандай да. Көңілім түскен жанға ғана немесе тағдыр кімге кіріптар етсе, соған ғана бас иемін, — деді сыған.


— Әйтсе де өздеріңнің тікелей бастықтарың бар емес пе? Ол кім өзі?


— Бастығымыз тайпадағы ақсақалымыз, бірақ мен оны көңілім қаласа тыңдаймын, ал ұнатпасам бастықсыз-ақ күнелте аламын.


— Сонымен, сендер басқа адамдар жүгінетін бүкіл парыз атаулыдан жұрдай болып шықтыңдар ғой! — деді Квентин таңырқана. — Не заң, не бастық дегенді, не белгілі бір кәсіппен айналысып, тіршілік ету, не шаңырақ көтеру дегенді білгілерің де келмейді! Тәңірінің өзі жар болғай сендерге. Өздеріңнің отандарың жоқ, жаратқан ием шапағатына бөлеп, күнәдан арылтсын — өздерін құдайға құлшылық етпейсіңдер! Қош, егер үкіметтен, семьядан, діннен жұрдай болсаңдар, енді өздерің ие боларлықтай не қалмақ?


— Менің басым бос, — деп жауап қатты сыған. — Ешкімнің де алдында құрдай жорғалап және ешбір жанды мойындап жатқан мен жоқ. Қалаған жеріме тартып жүре беремін, қал-қадерімше өз күнімді өзім көремін, ажалым жеткен күні көз жұмамын.


— Солайы солай ғой, бірақ кез келген соттың зорлық-зомбылық үкімімен өзіңді дарға аса салуы да мүмкін емес пе?


— Өйтсе несі бар? Ерте ме, әлде кеш пе — әйтеуір, дүние саласың ғой.


— Ал сені түрмеге қамап қойса, — деп сауал қойды шотландық, — сонда өзіңнің мақтан тұтқан бостандығың қайда қалмақ?


— Бас бостандығым ешқандай бұғау атаулыға көнбейтін ой-қиялымда сақталып қала бермек, — деп жауап қатты сыған. — Сіздердің тәндеріңіз бостандықта бола тұрса да, ақыл-ойларыңызды өз заңдарыңыз бен саналарыңызға сіңген соқыр нанымдарыңыз, қоғамдық және семьялық міндеттеріңіз туралы тікелей ойлап шығарған қағидаларыңыз тежеумен болмақ, ал аяқ-қолына кісен салынса да, мына мен сияқты пақырларын рухы жағынан бостандығынан айрылмайды. Сіздер тіпті аяқ-қолдарыңызға бұғау салынбаса да, өздеріңізді еркін ұстай алмайсыздар ғой.


— Алайда сенде рух бостандығы болғанымен мойныңа түскен бұғау ауыртпалығының жеңілденуі екіталай, — деп кесіп айтты Дорвард.


— Аз-кем мерзімге шыдауға да болады, — деді кезбе қарсылық білдіріп. — Егер босанып шығу өз қолымнан келмей жатса немесе жолдастар қол ұшын бере алмаса, өлімге бас тігу әрқашан да өз еркімдегі мәселе, ал өлім — бұл нағыз толық кемеліндегі бостандық.


Едәуір уақытқа созылған тылсым үнсіздікті ақыр соңында Квентин тағы да тыңнан қойған сауалымен бөліп жіберді:


— Сонымен сендер — европалықтарға беймәлім көшпелі тайпа болып шықтыңдар... Сонда қай жақта өсіп-өндіңдер?


— О жағын өз басым білмеймін.


— Сендер Европадан көшіп, өздерің бір кезде өніп-өскен жақтарына қашан оралмақсыңдар?


— Саяхатымыз таусылған күні.


— Сендер ұлы Евфрат дариясының арғы бетіне құлдыққа айдалып кеткен Израильдің әлгі бір руынан тараған ұрпақ емессіңдер ме осы? — деп сұрады Квентин Аберброт әдияратында өзі оқыған сабағы есінен кетпей.


— Егер біз израильдықтардың ұрпағы болсақ, онда олардың дінін, әдет-ғұрыптары мен салттарын сақтап қалған болар едік қой, — деп жауап қатты сыған.


— Есімің кім? — деп сауал қойды Дорвард.


— Менің шын есімім өз руластарыма ғана мәлім. Ал біздің шатырымызда тұрмайтын адамдар мені Хайраддин Мограбин деп атап кетіпті, Хайраддин — африкан мавры деген сөз.


— Алайда сен тағылар ордасында туып-өскен адам дейтіндей емессің, тілің тым ұтқыр екені көрініп тұр, — деді шотландық.


— Осы елде жүріп азды-көпті үйренгендерім ғой бұл, — деп жауап қатты Хайраддин. — Бала кезімде адам етін жейтін аңшылар біздің тайпаны қуғын-сүргінге ұшыратыпты. Жаудың атқан жебесі шешемнің басына тиіп, ол тілге келмей қаза табады. Шешем мен байғұсты көрпеге орап арқасына салып арқалап жүріпті, сөйтіп қуғыншыларымыз мені өздерімен бірге ала кетеді. Бір священник превоның сарбаздарынан мені аттай қалап сұрап алып, асырапты. Соның қолында жүріп екі, әлде үш жыл бойы ма европа ғылым-білімін оқып үйрендім.


— Оның қолынан қалайша кетіп қалып жүрсің сен?


— Мен оның ақшасы мен табынатын құдайын ұрлап алып едім, — деп жауап қатты Хайраддин шімірікпей. — Ол мені ұстап алды да, көк ала қойдай етіп сабады. Мұнысына ызаланып мен оны пышақтап өлтірдім, өзім орман ішіне қашып барып, тағы да өз жұртыма келіп қосылдым.


— Оңбаған! Өзіңді асырап алған адамды өлтіруге батылың қалай барды?


— Мен одан өзімді асырап алғын деп өтініппін бе екем? Сыған баласы бір үзім нан үшін өз қожайынының қолын жалайтын, сөйтіп оның тепкісі астында мәймөңкелейтін асыранды күшігің емес. Мойнына шынжыр салып, байлап қойған бөрінің бөлтірігі ерте ме, әлде кеш пе шынжырды үзіп, босанып шықпақ, өз иесін жарып тастап, орман ішіне зытпақ.


Тағы да тыныштық орнады, бірақ өзінің сезікті жол бастаушысын, оның мінез-құлқы мен ниетін айқынырақ білмек болған жас шотландық бұл тыныштықты тағы да бұзды.


— Сенің халқыңның, — деді ол Хайраддинге сауал қойып, — өзінің надандығына қарамастан болашағымыз жарқын, яғни өздерінен гөрі анағұрлым білімдар халықтар ғұламаларының, философтары мен дін қызметкерлерінің қолы жетпейтін біліммен қаруланғанбыз деп санайтыны рас па осы?


— Иә, біз солай деп санаймыз және де мұнымыздың қисыны да жоқ емес, — деді Хайраддин.


— Нақ мұндай биік мәртебелі таным өзің сықылды талақ етілген жандарға даруы мүмкін бе?


— Мұның сырын түсіндіріп беруіме рұқсат етесіз бе?.. — деп сұрады Хайраддин. — Әйтсе де адам деген анағұрлым жақсы жетілген айуан санала тұрса да, із арқылы итті іздеп таба алмайды, ал ит адамды із арқылы жазбай табады, егер сіз әуелі маған осының сырын түсіндіріп өтсеңіз, мен сіз қойған сауалға жауап беремін. Сізге керемет болып көрініп тұрған бұл қабілет бізге жаратылысымыздан біткен қасиет. Көктемде. ағаштардың гүлдеуіне қарап, оның қандай өнім беретінін сіздер қалай болжай алатындарыңыз тәрізді, бет-әлпетінің сипаты мен алақан сызықтарына қарап, адамның болашағын біз де нақ солай айны қатесіз айтып бере аламыз.


— Өз басым сендердің білімпаздықтарыңа иланбаймын, сондықтан бұл қабілеттеріңе күле қараймын.


— Мазақтамай-ақ қойыңыз, атқыш мырза, — деді Хайраддин Мограбин. — Мысалы, мен өзіңіз, мейліңіз, қандай дінді ұстанбаңыз, сіздер табынатын құдайана — осы арада, мына біздің ортамызда дей аламын.


— Өшір үніңді! — деп зекіді Квентин аң-таң болып. — Егер мүлдем кеткің келмесе, аузыңды жап, сөйт те менің сауалыма ғана жауап беретін бол! Адал болу қолыңнан келе ме өзіңнің?


— Кез келген адам тәрізді адал бола аламын.


— Тоқ етерін айт деймін, өзің бізге адал бола аласың ба?


— Сонда мен ант етсем ғана, сіз маған көбірек сенім артпақсыз ба? — деп жауап қатты Мограбин кекете күліп.


— Әйтсе де есіңде болсын: сенің тағдырын менің қолымда, — деді шотландық.


— Олай болса, маған қол жұмсап, сынап көріңіз, мен өлімнен қорқа қояр ма екенмін, соған көзіңіз жетсін.


— Ақыңа ақша берсем, адал боласың ба?


— Жоқ, егер мен опасыздық жасағым келсе, ақша үшін де адал бола алман.


— Ендеше, сенің адал болуың үшін қандай шарт керек?


— Мейірімділік, — деп жауап қатты сыған.


— Егер сен жолшыбай бізге адал болсаң, мен өзіңе ізгі ниетім мен мейірімділігімді ғана білдіремін, — деп саған ант берейін бе?


— Жоқ, — деп жауап қатты Хайраддин, — өзіңіздің мейірбандығыңызды несіне рәсуә ете бересіз? Бұл десең сирек ұшырасатын дүние. Мен сіздің алдыңызда онсыз да адал болуға міндеттімін.


— Мұның қалай? — деп сұрады Квентин бұрынғысынан да бетер дал болып.


— Шер дариясының бойындағы тамшын тоғайы есіңізде ме? Сіз өзіңіз дар тұзағынан босатып алған өлік, менің бауырым, Замет Мограбин болатын.


— Сонда қалай, бауырыңды дарға асқан адамдарға қызмет етпексің бе! — деді Квентин. — Өзіңді қай тұста жолықтыратынымызды бізге хабарлаған солардың бірі еді ғой, сөйтіп, мына ханымдарға жол көрсетуші етіп, сірә, соның өзі сені қалағаны ма?


— Амал нешік! — деді Хайраддин түнеріп. — Бұл адамдар бізге қой күзеткен төбеттердің әрекетін істеп бағады: әуелгі бетте олар бізді қориды, өздерінің ойына келген маңға әрлі-берлі қуалап, өргізеді, ал сайып келгенде қасапханаға айдап әкеліп тынады.


Сығанның айтқаны бастан-аяқ шындық екеніне кейін Квентиннің көзі жетті, ел ішінде сеңдей соғылысқан кезбе тонаушыларды құрту өз мойындарына жүктелген превоның күзетшілері, олармен арадағы жең ұшынан жалғасқан байланысын үзген емес, белгілі бір уақытқа шейін олардың қылмыстарына көздерін жұмып қарағанымен, ақыр соңында оларды дарға асып тынатын. Күзетшілер мен қылмыскерлер арасындағы екі жаққа да тиімді бұл іспеттес байланыс бар елдерде бой көрсетіп келді, сөйтіп мұның өзі біздің отанымызға да жат іс бола қоймады.


Оның айтқан сырына пәлендей көңілі көнши қоймай, әрі оның өзінің жүрек алғысына ғана негізделген, адал боламын деген уәдесіне мүлде иланбай, Дорвард жол бастаушыны жайына қалдырып, енді қол астындағы басқа екі адаммен танысу ниетін көздеп, өзінің шағын отрядына қайта оралды. Олардың екеуінің де барып тұрған ақымақ екеніне және ақылымен де, сондай-ақ қаруымен де, — таяуда ғана өзі осының куәсі де болған-ды, — өзіне қол ұшын беруге жарамайтындығына көзі жетіп қатты опынды.


«Тіпті жақсы, — деді Квентин өзіне-өзі, қауіп-қатерге тап болуы мүмкін екенін ойлаған сайын ширыға түсіп. — Демек, кереметтей сүйкімді осынау қыз барлық жақсылығым үшін бір өзіме ғана қарыздар болмақ. Бір кісінің қолынан келер іс өз қолымнан да келетініне, сірә, шүбәланбауыма болатын тәрізді. Алтын бесігімді өрт шалғанын өз көзіммен көрдім, шаңырағымның тас-талқаны шығып қираған орнында өлім құшқан әкем мен бауырымды өз көзіммен көрдім, бірақ бір қадам да шегінбестен, жаумен ақтық демім біткенше айқасып бақтым. Қазір мен екі жылға болса да есейдім, сөйтіп тұла бойымды батырдың жүрегінде бұрын соңды болып көрмеген жалын атқан жауынгерлік албырт сезімін алаулата алатындай ең аяулы да ізгі мақсат билеуде».


Осы бір тоқтамға бел байлаған Квентиннің бүкіл жол бойында айрықша жігер мен қырағылық танытқанына қарап-ақ, оның барлық тұста да көрсеткен оралымдығына тек қайран қалуға ғана болатын еді. Әлбетте, ол көбінесе, әрі бар ынта-ықыласымен ханымдардың қасынан табылып отырды, ал ханымдар болса, мұның өздеріне деген ілтипаты мен өздерінің қауіпсіздігін ойлап көрсеткен қамқорлығына дән риза болғаны соншалықты, онымен әңгіме шерткен кезде бірте-бірте барынша дерлік достық шырайға көшкен-ді. Оның аңғал, бірақ оның есесіне ақылға қонымды, әрі көбіне тапқыр әзіл-оспағын ханымдар, сірә, қатты ұнатып қалған тәрізді. Алайда бір-біріне қанша ықылас-ынта білдіргеніне қарамастан, Квентин өз борышын атқаруға келгенде үйреншікті әдетінше елгезек сергектігінен бір айныған емес.


Квентин жолшыбай ханымдармен қатарласа жүріп, мидай жазық өңірде туып-өскен оларға, Грампиан таулары мен Гленхулакиннің әсемдігін бар өнерін салып, тамылжыта суреттеп беруге тырысып бақты. Сондай-ақ ол отрядты бастап Хайраддиннің қасына да жиі-жиі оралып, атын оның атымен үзеңгілестіре шоқытып отырды. Сөйтіп одан жол жағдайы мен аялдайтын жерлерін сұрастырумен болды, әрі соңынан жауап бергенінде ойынан жаңылысып қалмас па екен, опасыздық жасайтын пиғылы жоқ па екен — міне, осыған көзін жеткізу үшін оған әлгінде қойған сұрақтарын әдейі қайталап қою мақсатымен, оның әр сөзін есінде берік сақтауға ұмтылып бақты. Ол үнемі шерудің соңында жүріп отырған қарауындағы екі серігін де ұмыт қалдырған жоқ, олармен жылы шыраймен сөйлесіп, сапарлары аяқталған соң өздеріне тарту-таралғы, әрі ақшалай сыйлық беруге уәде етіп, өз ырқынан шығармауға тырысумен болды.


Сонымен олар білте сүрлеу мен айналма жолдар арқылы шаһарлардың ту сыртын орағыта өтіп, шағын елді мекендер орналасқан тасалау жерлермен бір аптадан астам уақыт бойы жүріп келеді. Осы уақыттың ішінде олар елең ете қоярлықтай ешқандай оқиға тап болған жоқ. Рас, жолшыбай сығандардың жөңкілген тобыры ұшырасып қалды, бірақ отряд бастаушысы өздерімен қандас адам екеніне көздері жеткен олар жолаушыларға тиіспеді. Әлде қашқын солдаттар ма, әлде қарақшылар ма, үсті-басы алба-жұлба біреулерге де тап болды; бірақ жақсы қаруланған отрядқа шабуыл жасауға, сірә, олар да тайсақтаған болулары керек. Өзінің қансыраған елінің жарасын, қанжардың ұшымен, білектің күшімен емдегісі келген Людовик, Францияны жайлап алған қарулы қарақшылар тобын қырып-жою үшін мемлекет қарауындағы барлық жерлерге шашырата орналастырған атты әскер бөлімшелері де (олар біздің кезімізде осылай аталатын) кезігіп қалып отырды. Бірақ Квентин тікелей корольдің өзінен біліп алған парольдің арқасында атты әскер бөлімшелері де жолаушыларды ешбір бөгемей өткізіп салып тұрды.


Олардың аялдайтын орындары көбінесе әдияраттар болды, ал сол бір заманда көптеген атақты адамдар діни рәсім бойынша киелі орындарға саяхатқа аттанып, көзге түспеуді көздейтіндіктен, әдиярат біткеннің басым бөлегі өздерінің уставы бойынша тақуалардан (оқырманға мәлім болғанындай, біздің ханымдарымыз нақ тақуалар ретінде сапарға аттанған-ды), олардың өз қауымындағы атақ дәрежесі мен атқаратын қызметі туралы сұрап, мазасын алмай қайта оларға меймандостық көрсетуге борышкер-тұғын. Ханымдар өздерінің жол соғып, қалжырап тұрғандарын сылтауратып, аялдайтын орынға келіп түсісімен-ақ өздеріне арналған бөлмеге оңаша орналасып, ал Квентин отрядтың бастығы ретінде жолаушылардың тынығуы үшін қажетті барлық жағдай жасаудың қамын ойластырып, әдиярат иелерімен келіссөз жүргізуге кірісіп кететін-ді, сөйтіп оның жолаушыларға жағдай жасаудың егжей-тегжейіне шейін зейін қойып, ынта-ықыласымен айналысатындығы сонша осынау қамқорлыққа бөленген серіктері оған әмәнда қатты риза болушы еді.


Жол бастаушысы өзінің мінез-құлқы мен ұлты тұрғысынан Квентинді аз машақатқа салған жоқ. Өздері көбінесе аялдайтын киелі орындарда тайпаластарындай оны мәжуси, қаңғыма әрі сиқыршы деп санап, Хайраддинге жиіркене қараумен болды, сондықтан да оған құтсыз да қырсықты қонақ деп қарады, соның салдарынан әдияраттың сыртқы дуалынан ішке кіргізсе де баспана берген жоқ, соның өзіне де әрең-әрең көнетін-ді. Бұл, әрине, өте-мөте ыңғайсыз әрі қолайсыз тиіп жүрді, өйткені бір жағынан Квентин өз сапарларының құпиясынан хабардар кісіні ешбір шамдандыруға болмайды деп есептесе, ал екінші жағынан — жүріс-тұрысын бақылап тұру үшін, сөйтіп мүмкін қадерінше бөгде біреулермен қандай да байланыс жасауына жол бермеу үшін оның өзі де Хайраддинді қашан да көзден таса еткісі келген жоқ. Ал егер сыған өздері түскен әдияраттан тысқары жерде орналасса, әлбетте, оның бөтен біреулермен қарым-қатынасын қадағалау мүмкін болмас еді. Хайрадиннің көздеген мақсаты да нақ осы екенін Дорвардтың іші сезе бастаған-ды, өйткені өзіне арналған бөлмеде тыныш отырудың орнына, ол ойына келгенін істеп, есіретінді шығарды, өлең айтудан аузы жабылмады, сондай-ақ әдияраттағы шәкірттер мен қауымдас кіші қызметтегілерді желіктіріп, күлкілі әңгімелер соғумен болды, ал бұған шәкірттер жағы жетісіп, мәз болса, атақ-дәрежелі монахтар оның арсыз әрекеттеріне зығырдандары қайнап, реніштерін білдіріп жүрді. Квентин сығанның жөн-жосықсыз қылжақтауын қойдырмақ болып талай рет өзінің бүкіл билігін пайдаланып, тіпті оған сес көрсетуіне де тура келді; осынау нақұрыс итті сыртқа қуып жібермес үшін әдиярат ғибратшысымен тіл табуға тырысып, барлық шешендік өнерін көрсетуге де мәжбүр болды. Дегенмен, әрқашан өзінің тапқыр қолданған айла-шарғыларының арқасында бұған дейін Квентиннің жолы болып жүрді. Қанғыбасты қуып шықпауларын қиыла өтінгенде ол, діни киелі мүліктердің маңында болу, әдиярат табалдырығының киесі, ең бастысы, өз өмірін құдайға құлшылық ету жолына арнаған діндарлар қауымы күнәкардың жан-дүниесі мен ақыл-ойына игі ықпал етуге тиісті және тіпті оның санасы ашылуына көмектесуі мүмкін екенін айтып таусылумен болды.


Бірақ өздері Намюр шаһары маңынан Фландрияға келіп кірген оныншы әлде он екінші күні қарауындағы жабайы жол бастаушысының қияңқы мінезінің зардаптарын елеусіз қалдыруға, сөйтіп ол бастаған жанжалды басып тастауға Квентин қанша тырысып бақса да, онысынан дәнеңе де шыға қоймады. Бертін келе оның ғибратшысы әулие деп жарияланған, уставы жағынан өте-мөте қатал да қатыгез францискандық әдияраттардың біріндегі бұл оқиға былай болған еді. Ұзаққа созылған дау-дамайдан (мұндай орындарда бұған таңдануға да болмас еді) соң ақырында Квентин алаяқ сығанды әдиярат бағбанының оңаша үйіне орналастыратын болып келіскен-ді. Әдияратқа келіп түскен мезетте-ақ, ханымдар үйреншікті әдеттерінше өз бөлмелеріне тайып тұрды, ал Шотландияда дос-жарандары мен таныстары бар болып шыққан әрі шетелдіктердің әңгімесін тыңдауға ынтызар боп әдиярат ғибратшысы әу дегеннен әлдеқалай өзіне ұнап қалған Квентинді өз хұжырасына ертіп апарып, оңаша отырып тамақ ішуге шақырды. Әдиярат ғибратшысы-әкей ақылды әрі білімдар адам болып шықты, сондықтан Квентин осы жағдайды пайдаланып, одан Льеждегі және оның маңындағы хал-ахуалды сұрастырып біліп алуға ұйғарды. Соңғы екі күннің аралығында көңілін алаңдататын қауіп туғызған хабар-ошарлар мұның құлағына шалына бастаған-ды, олар енді өздері көздеген орындарына аман-есен барып жете алар ма екен, ал тіпті жолдары болып, өздері оның қанаты астына іліне қалған күнде, ханымдарға сенімді баспана беруге епископтың мұрсаты келе қояр ма екен деген күдігін айтып салды. Әдиярат ғибратшысының жауабы, әрине, көңілді күпті етпей қойған жоқ.


— Льеж азаматтары, — деді ол, — көздерін шел басып, құдайды ұмытқан, шетінен шылқыған бай адамдар; олар өздеріне біткен байлық пен бақ-дәулетті көтере алмай мастанып кетті. Сан тарау жеңілдіктер мен алым-салықтар жөнінде герцогпен, өздерінің құдай қосқан әміршісімен талай рет тәжікелесіп те көрді, әрі бұл тәжікелесудің арты әлденеше рет ашықтан-ашық көтеріліске де ұласып жатты. Сондықтан да, шыдамы шегіне жеткен қызу қанды және күйгелек мінезді герцог енді тағы да бір рет көтеріліс қит етсе күллі Фландрияға сабақ болу үшін және тәубесіне келтіру үшін бүлікшілердің сазайын тартқызамын, сондай-ақ Льежге де бір кезде Вавильон мен Тир шаһарлары бастан кешкен апаттың кебін кигіземін, деп қасиетті Георгийдің атымен ант етіпті.


— Елдің сөзіне қарағанда, герцог — өз айтқанынан қайтпайтын кісі, — деді Квентин әңгімеге араласып, — демек, Льеж тұрғындары енді бой сақтайтын шығар, деп ойлау керек.


— Үмітсіз емеспіз, — деді ғибратшы. — Адам қаны суша төгілмеуін, құдайдың кәріне ұшырап, адамдар қырғынға ұшырамауын тілеген еліміздің ізгі ниетті бүкіл азаматы бір тәңірімнің өзіне жалбарынуда. Шіркеу иесінің маңдайына жазылғанындай, біздің мейірбан епископымыз да күндіз-түні толассыз бейбітшілік тілеп құлшылық ұруда, өйткені інжілде: «Тыныштықты жақтаушының жаны жайсаң...» делінген. Бірақ.. .— Осы бір тұста әдиярат ғибратшысы үнсіз қалды да, ауыр күрсініп алды.


Квентин қадірмен қарияға қастарына еріп келе жатқан ханымдар үшін ел ішіндегі жағдайды дәл білудің қандай маңызы барын түсіндіріп өтті, сөйтіп осы мәселе төңірегінде өзіне мағлұм болғанның бәрін айтып берсе, онда бұл оның тарапынан атқарылған шын мәніндегі игі іс болып шығарына ғибратшы-әкейді иландыруға тырысып бақты.


— Бұл мәселелер жайында тіс жаруға ешкімнің де зауқы соға бермейді, — деді ғибратшы. — Өйткені осынау жарық дүниедегі құдіретті күштер туралы шерткен әрбір сөз, тіпті оңашада айтылсын мейлі, қанат біткендей түптеп келгенде солардың өздерінің құлағына жетіп жатады. Әйткенмен де сіз инабатты, ақылды жас жігіт болғандығыңыздан, бұған шүбәм жоқ, сондай-ақ құдайға құлшылық ету жолындағы айрықша парыздарын атқаруға ұйғарған, қасыңызға ілескен ханымдарға қолымнан келген көмегімді көрсету ниетімен мен бар сырымды айтайын.


Осы сәтте әлдебіреу тың тыңдап тұрған жоқ па дегендей жан-жағына сезіктене көз тастап қойды, сөйтті де баяу үнмен сөзін жалғай түсті:


— Өздерін христиан дініне ең адал, короліміздің тапсырмасы бойынша іс-қимыл жасап жүрміз деп санайтын Велиал ұрпағы, — бұлары жалған екеніне күмәнім жоқ, — Льеж тұрғындарын үнемі көтеріліс бастауға қайрап салуда. Мен, өз басым, бейбітшілікті және көршілес мемлекеттің шырқын бұзуға дейін бара қоятындай, король өзінің мәртебелі атақ-абыройын қастерлемеуі мүмкін емес, деп санаймын. Бірақ қалай десек те, льеждік азаматтардың арасында араздық отын қоздатып, оны өршіте түсушілер әманда ауыздарынан король есімін тастаған емес. Мұның сыртында, біздің ортамызда әскери ерліктерімен данққа бөленген, бірақ басқа барлық болмысы елдің сорына айналған, бір Дворян, текті тұқымнан шыққан адам бар — бүкіл Франция мен Бургундияның көзіне шыққан сүйел болды ол. Бұл адамның есімі — Гийом де ла Марк.


— Ел арасында Қауғасақал немесе Арденнің Жабайы Қабаны аталап кеткен, — деп сөз қосты Дорвард.


— Бұл атақ оған әбден лайық, балам, — деді әдиярат ғибратшысы. — Ол шынтуайтында, орманды паналайтын, қарсы алдынан кездескеннің бәрін тұяғымен таптап, азуымен пәрше-пәршесін шығарып жайпап жүре беретін жабайы қабанның дәл өзі. Ол не ақсүйектер, не діни өкімет билігін мойындамайтын өзі сияқты қарақшылардан — мыңнан астам адамнан қаныпезерлер тобын жасақтап алған, Бургундия герцогына бағынбай, өзін дербес ұстайды, діни яки қарапайым адам болсын, талғамай бас салып, тонауды, зорлық-зомбылықты кәсіп етеді. Ол інжілде жазылған: «Менің өз ұлдарыма тиюші болмағын және пайғамбарларыма қастандық жасамағын» деген сүрені де аяқ асты етіп, тіпті тәңірінің өз ұлдарына да қол көтеруден именбейді. Ол бетпақ біздің әдияраттың момын тұрғындарынан — менің һәм өз серіктерімнің өмірі сақталуы үшін оған күміс және алтын теңге салық төлеуімізді талап етті. Біз бұл талапты орындауға өзіміздің мұршамыз келмейтінін түсіндіріп әрі әдиярат ғибратшысының: «Өзіңе сенім артқан досыңа жаманшылық ойлаушы болмағын», деген сөзін есіне салып, латынша сәлем хат жолдап жауап бердік. Бірақ ешқандай сөзге де құлақ аспайтын адамның сана-сезімі сияқты, ілім-білімді де аяққа басқыш осынау Қауғасақал Гийом немесе Гийом де ла Марк, өзінің шатпағын, сірә, латын сөзі деп ұққан болса керек, кісі күлерліктей жаргонда: «Егер салық төлемейтін болсаңдар, онда сендердің әдияраттарыңды өртеп жіберемін», — деп жауап қатты.


— Әйткенмен, әкей-ау, латынша жазылған осынау тағылықтың мән-мағынасын өзіңіз ұғып алыпсыз ғой, — деді Квентин.


— Амал қанша, балам, үрей мен зәрулік — тәлімгердің де тәлімшісі емес пе! — деді әдиярат ғибратшысы. — Жаратқан ием сазайын берер өзіңнен, басқа шарамыз қалған жоқ. Осынау қарақшының ашқарақ көзін тойдыру үшін біз өз меһрабіміздегі күміс сауыттарды қайта балқытуымызға тура келді! Мүрдем кетсін, малғұн, әумин, әумин, қарғыс атсын оны!


— Жүгенсіздіктері туралы өзім де талай естіп жүрген осынау айуанды, құдіретті Бургундия герцогының қалайша есіртіп жібергеніне, — деді Квентин, — тек қайран қаламын.


— Амал не, балам, — деді ғибратшы. — Герцог Карл қазір Францияға қарсы соғыс жарияламақ болып, қарауындағы әскери қолбасшыларын шақыртып алып, Пероннда жүр. Ал құдайдың әмірімен екі ұлы мемлекет басшысы бір-біріне көздерін алартып, араздасып жатқанда, елді ұсақ езушілер билеп-төстеуде. Бірақ асылы мен былай демекпін: ел ішін жайлаған осынау індетке қарсы батыл шара қолданудан герцог бекер бас тартып отыр, неге десеңіз Гийом де ла Марк Льеждің дүрдараз тұрғындарының көсемдері Руслер және Павийонмен ашық түрде ауыз жаласып алды, енді қара да тұрыңыз, оларды бір сұмдықты бастауға айдап салары хақ.


— Алайда бүлікті басып тастау үшін Льеж епископының өзінің-ақ беделі мен билігі жетіп жатқан жоқ па, әкей-ау? — деп сауал қойды Квентин. — Өз пікіріңізді бүкпей, маған ашық айтқаныңызды өтінемін: сіздің жауабыңыздың мен үшін өзгеше маңызы бар.


— Балам, епископтың қолында қасиетті Петрдің семсері мен кілті бар! — деді ғибратшы. — Оны құдіретті Бургундия әулеті қолдайды, дүниә әрі діни билік те оның қолында, қажет бола қалған жағдайда бұл билікті сан жағынан едәуір және жақсы қаруланған әскер күшімен қорғай да алады. Гийом де ла Марк өзіне көп жақсылық жасаған епископтың қолында тәрбиеленіп, ер жетті. Бірақ сол кездің өзінде-ақ ол өзінің жүгенсіздік, қанішерлік мінезімен көзге түсіп жүрді, сөйтіп бірде қарауындағы қызметшісін өлтіргені үшін епископ оны қуып жіберген-ді. Міне, сол бір шақтан бастап, ол қайырымды епископтың бітіспес жауы болып алды. Ал қазір — мұны мен қатты қайғыра айтып отырмын — одан кек алмақ болып, тісін қайрап жүр.


— Демек, сонымен, сіз жоғары мәртебелі епископтың басына қатер төніп тұр, деп санайсыз ба? — деп сұрады Квентин мазасыздана түсіп.


— Қайтейін, балам! — деді қадірменді францискандық. — Осынау опасыз пәни дүниеде өзін қауіпсізбін деп айта алар жансыз яки жанды кім бар? Бірақ құдай сақтасын, қадірменді епископымыздың басына өлім қаупі сөзсіз төніп тұр деп айтуға менің тілім бармайды! Ол дәулетті адам, оның қарамағында көптеген адал уәзірлері мен тамаша, ер жүрек әскері бар. Мұның сыртында кеше ғана осы арадан өткен шабарман, епископтың өтініші бойынша, Бургундия герцогы оған көмекке қосымша жүз шақты найзагер жөнелткенін хабарлады. Әр найзагер бөлімшедегі қосалқы қызметтегілерді қоса есептегенде көмекке келген бұл күш — оны лайым қарғыс атсын — Гийом де ла Марктің шабуылына тойтарыс беруге кәміл жетіп жатыр! Әумин!


Осы бір тұста ашу-ызаға булыққаннан даусы үзік-үзік шығып, кіші дәрежедегі діни серіктестер қатарында сығанның құлақ естімеген іріткі салғанын хабарлай ішке кіріп келген діни қызметші Квентиннің ғибратшымен әңгімесін бөліп жіберді. Кешкі тамақ кезінде сыған серіктестердің ас-суына күші ең күшті деген шараптан да он есе асып түсер әлдеқандай бір бәңгі ететін ішкілік құйып жіберген, сондықтан монахтардың көбісі мас болып қалған. Осы хабарды жеткізуші адам естен тандырар осы бір ішімдікке өз басым төтеп бере алдым деп дәлелдеуге тырысқанына қарамастан, оның күрмеле берген тілі мен ойнақшыған көздері бұған керісінше жайтты айғақтап тұрды. Онысы аздай, сыған қайдағы бір дүниеауи өлең айтқан, киелі Францискті әжуалаған, оның ғажап өнерін мазақ еткен, оның ізбасарларын ақымақтар мен арамтамақтар деп тілдеген. Ақыр аяғында, ол сиқырлықпен айналысуға дейін барған, сөйтіп жас поп Керубиноға бал ашып, әлдеқандай бір сұлу бикеш оған ғашық болады, сөйтіп керемет бір баланың әкесі боласың деп жорыған.


Әдиярат ғибратшысы зәресі ұшып, тілі байланып қалған кісіше хабарды үн-түнсіз тыңдаумен болды. Діни қызметші сығанның қылмыстарын тізбектеп айтып біткенде, әдиярат ғибратшысы орнынан түрегеліп, аулаға шықты да, егер айтқанымды орындамасаңдар ауыр жазаға тартыласыңдар деп қорқытып, бүкіл монахтарға қолдарына сыпырғыш, шыбық алып Хайраддинді киелі шаңырақтың шарбағының сыртына қуып шығуға әмір етті.


Бұл жарлық Дорвардтың көзінше табанда жүзеге асты, ол осынау оқиғаға қатты қынжылды, бірақ тіс жарып, сөз қатқан жоқ, өйткені өзі ара түскенімен бұл жолы онысынан дәнеңе де шықпасына оның көзі кәміл жетіп тұрды.


Ғибратшының барынша тырысып баққанына қарамастан, қылмыскерді бұлай жазалау ешкімді де үрейлендіре алған жоқ, қайта әлдеқалай күлкілі көрініске көбірек ұқсап тұрды. Суыл қағып, шарт-шұрт сермелген шыбыртқылардың астында сыған жын соққан кісіше, аула ішінде шарқ ұрды, сөйтіп шыбыртқылар қайсыбірде — әдейі айдалаға соғылып жатса, қайсыбірде қылмыскердің таңғажайып ептілігі мен айлакерлігі арқасында оған дари қойған жоқ; ал оқта-текте иығына яки беліне тиген соққыларды ол шыбын шаққан құрлы да сезбеді. Бұл тақылеттес жаттығуларға дағдыланбаған монахтардың Хайраддиннен гөрі көбіне-көп бірін бірі сабағандарынан айғай-шу барған сайын үдей түсті. Ақыр соңында, тағылымының орнына шатаққа ұласуға бет алған осынау көрініске тыйым салуды мақұл көрген әдиярат ғибратшысы дарбазаны ашыңдар деп жарлық берді, сөйткенше болған жоқ сыған атқан оқтай зу етіп дарбазадан өте шықты да, әдиярат шарбағынан аулаққа безіп кете барды.


Біз суреттеген көрініс өтіп жатқан кезде Квентиннің ойына әлсін-әлі оралумен болған күдік, оның тұла бойын билеп алды.


Бүгін таңертеңгілік қана Хайраддин оған бұдан былай тәртіп бұзбаймын, келесі әдияратқа аялдағанымызда көргенсіздік жасамаймын, деп уәде еткен-ді, алайда өз уәдесін орындамағаны былай тұрсын, қайта бұрынғысынан да бетер бүлініп, бұрынғысынан да бетер құтырынып кетті. Сірә да мұнысында бір қулықтың астары жатқан болса керек; ол қаншама сөлекеттік жасасын, оны ақымақсың яки жеңілтексің деп айыптай қоюдың ешбір қисыны жоқ-тұғын. Оның, сірә, әлдеқандай бір көздеген арам ниеті бар сияқты: бәлкім, өзінің тайпаластарының бірімен жолығу әлде қарсы алу қажет болған шығар, бірақ Квентиннің тарапынан жасаған қырағылықтың арқасында ол бұл ойын күндіз жүзеге асыра алмауы себепті, енді әдияраттан түн ішінде қашып шығу мақсатымен әлгіндегі жанжалды әдейі ойлап тапқан болар.


Квентиннің көңіліне осы бір күдіктің келуі-ақ мұң екен, өз іс-қимылындағы әмісе батылдығы мен шапшаңдығына басқан жас шотландық Хайраддиннің соңынан қуа жөнелуге, сөйтіп шамасы келгенше сездірмей оның ізін аңдуға ұйғарды. Сондықтан сыған әдиярат дарбазасынан лып беріп, сыртқа шығып үлгерер-үлгерместен-ақ Квентин де өзінің жол бастаушысын көзден таса етуге болмайтынын әдиярат ғибратшысына тез түсіндірді де, лезде оның ізіне түсіп, қуа жөнелді.


XVII ТАРАУ


ІНДЕТІЛГЕН ТЫҢШЫ



Тарт қолыңды, түрткілеген тіміскі!
Сендер үшін жаралмаған бұл жандар!


Бен Джонсон.
«Робин Гуд туралы хикая»



Әдиярат дарбазасынан жүгіріп шығысымен-ақ, айдың жарық сәулесінен аулақта зытып бара жатқан сығанның тұлғасын Квентин бірден көрді. Шағын селеннің көшесін бойлап, запыс көрген иттей зымыраған Хайраддин село іргесіндегі шалғынға шығып алды.


«Жүйріктігіңе көз ілеспейді-ақ екен, достым, — деп ойлады Квентин, — бірақ мейлің, маған десең тағы да екі есе шапшаң жүгірсең де, бүкіл Гленхулакин атырабына әйгілі жел аяқтан бәрібір қашып құтыла алмайсың».


Сәті түскенде, тау жігіті шапанын кимей, қару-жарағын да асынбай шыққан еді, сондықтан өзі туған өңірде ешбір жан ілесе алмастай шапшаңдығына басып, желдей есуіне оған еш нәрсе де бөгет болған жоқ. Сірә, сығанның аяғы аяғына жұқпай жүгіргеніне қармастан, оның қарасын үзбей-ақ қуып жетер еді, бірақ өзінің алдына мұндай мақсат қойған жоқ-ты, ол үшін Хайраддиннің ізін кесу әлдеқайда маңыздырақ болды. Сығанның бөгелмей, жүгірісін бәсеңдетпей, бет алған бағытынан жазбай тіке тартуы Квентиннің ойына түйген мақсатын бұрынғысынан да бетер нығайта түсті, өйткені түн ішінде кенеттен қонысынан айырылған, сөйтіп өзіне түнеп шығатын жаңа бір пана іздеуге мәжбүр болған адамның дәл мынадай қылық көрсетуі екіталай ғой. Ол тіпті бір мәрте болса да артына бұрылып қараған жоқ, мұның өзі Квентинге байқатпай ізге түсуіне мүмкіндік берді. Ақыр соңында, сыған шалғынды басып өтісімен, жағалауына ит тұмсығы батпайтын қалың қараған мен сәмбі тал өскен өзен бойына келіп аялдады да, баяу, естілер-естілместей ғана үн шығарып, мүйіз кернейін тартты. Оған ілесе жақын маңнан ысқырық шалынды құлаққа.


«Кездеспек болып уағдаласқан ғой, — деген ой келді Квентинге. — Әйтсе де, олардың әңгімесін тыңдап тұратындай жерге қалай жақындасам екен? Сәл-пәл ғана жаңсақтық жасасам, әрбір қадамымнан немесе бұтақтың тырс еткенінен оп-оңай көзге түсіп қалуым ықтимал — өйткені маған бұта-бұтаның арасымен жылжуға тура келіп тұр... Бірақ айтқаным айтқан, әулие Андрей бабамның атымен ант етемін, кезінде өзім Глен-Айлде бұғылардың ізіне түскенімдей, бұларды көзімнен екі елі де таса етпеймін! Өзімнің аңшылық кәсіпті ермек үшін игермегенімді оларға дәлелдеп беремін... Әнеки, олар дидарласып та үлгерді... Менің көзім екі кісінің көлеңкесін шалып тұр — демек, олар екеу ғана... Қайткенде де, басымдық менің жағымда емес; егер олардың маған қарсы қаскүнемдік ойлары болса, солай екендігінде енді менің күмәнім жоқ, сөйтіп егер олар мені сезіп қалып жүрсе, онда графиня Изабелла өзінің байғұс досынан айырылғаны деп есептей беріңіз. Ал, бірақ егер мен оның жолында екеу ғана емес, дұшпанның он екісіне қарсы тайсалмай белдесуден бас тартар болсам, графиняның досы деген атаққа лайықты да болмас едім... Мен Францияның ең жау жүрек батыры — Дюнуаның өзімен де күш сынасқан жоқпын ба? Ендеше, қайдағы бір қаңғыбастармен белдесуден жүрексінем бе екен! Атай көрмеңіз, бір құдайдың өзі әрі Андрей әулием жар болғай, өздерінен күштірек, әрі ептірек екеніме олардың көзін жеткіземін!»


Осы ойға бекініп, аңшы тіршілігі үйреткен бар ептілікпен, суы бір тұста тізесінен, енді бір тұста тобығынан ғана келген өзеннің арнасына түсті де, бұтақтары су бетіне төніп, тұтаса өскен сәмбі талдардың тасасымен баяу жылжи берді, ал өзен суының сылдыры оның ілгері басқан әр қадамының дыбысын естіртпей тұрды. (Бір кездерде өзіміз де дәл осы тәсілмен сауысқандай сақ қарғалардың ұясының дәл үстінен түсуші едік қой.) Осы бір тәсілге басып, Дорвард әлгі екеудің қасына байқатпай қоян-қолтық таяп келгені соншалықты, құлағына олардың үні анық естіліп тұрды, бірақ сөз мақамдарын ажырата алған жоқ. Ол қалың бұтақтары су бетіне тиіп тұрғандай дерлік, нән сәмбі талдың түбіне барып тоқтады. Көп ойланбастан-ақ Дорвард талдың жуан бір бұтағынан қапсыра ұстады да, өзінің бүкіл күш-қайраты мен ептілігін пайдаланып, ағашқа лып беріп шығып алды. Сөйтіп өзін тосын көзден біржолата тасалап бүркеп тұрған қалың бұтақтардың ортасына жайғасып отырды.


Осы жерден ол Хайраддин сөйлесіп тұрған кісінің де сыған екенін аңғарды, сөйтіп екеуінің өзіне мүлде түсініксіз тілде сөйлесіп тұрғандарына көзі жетіп, қатты өкінумен болды. Екеуі де сылқ-сылқ күліседі. Хайраддиннің бейне зыта жөнелуге оңтайланғандай қимылына, әрі оның иығын сипалай бергеніне қарап ол қасындағы серігіне өзінің әдияраттан қалай қуылып шыққан оқиғасын әңгімелеп тұрғанын Квентин іштей сезді.


Кенет таяу жерден тағы да ысқырық естілді, сөйтіп Хайраддин мүйіз кернейін тағы да баяу ғана сызылтты. Бір минуттан соң шүйкедей ғана, әрі қауқарсыз екі сығаннан мүлде бөлек тұрпатты, дене бітімі жауынгерге ұқсас, сымбатты, сұңғақ бойлы біреу бұлардың қатарына келіп қосыла кетті.


Ол иығына наркескендей үлкен қылыш асынып алған; шым-шытырық ою-өрнектер мен түрлі-түсті жібек әдіптермен әшекейленіп, лентадан жасалған сансыз көп ілгектермен домбай терісінен тіккен күртесіне кере тартып қойған шалбар киген, оның оң қолының жеңінен қолбасшының гербі — жабайы қабанның күмістен жасаған басы көзге шалынады. Шекесіне шікірейте киіп алған кіп-кішкентай бас киімінен ұзындығы төрт дюйм келетін қою қаба сақалымен тұтасып, бетіне дейін түскен қою шашы анық көрініп тұр. Қолына ұстаған найзасы бар. Киген киімі мен бойындағы қаруына қарап оның ел ішінде ландскнехтілер (біздіңше — найзагерлер) деп аталып кеткен әрі сол кезеңде ең күшті жаяу әскер саналған германдық соғыс әуесқойларының бірі екенін лезде-ақ аңғару оңай еді. Әскердің жалдамалы осы бір түрі қаныпезерлігімен және кісі тонауға деген әуестіктерімен көзге түсіп жүрді. Олардың араларында тіпті бір ландскнехті күнәлары үшін жұмаққа, ал құтырған, асау мінезі үшін тозаққа да маңайлатпай қойған, сондықтан ландскнехтілер жұмаққа барудан үміттерін үзген, ал тозаққа барамын деп қорқуды білмейтін жандар деген аңыз да тарап кеткен.


— Күн күркіреп, найзағай жарқылдасын! — деп саңқ етті тосыннан пайда бола кеткен, ол біздің ұға қоюымыз екіталай, өзінің франко-герман тілінде сәлем берген сыңаймен. — Біз шарттасқан кездесуді кешеуілдетіп, мені неге үш түн бойы сергелдеңге салып қоясың?


— Өзіңізбен жолығуға бұған шейін менің мұрсатым болған жоқ, сударь, — деп жауап қатты Хайраддин ізеттілікпен. — Шотландық бір жас жігіт бізбен бірге ілесіп келеді, оның көзі жабайы мысықтың көзіндей қырағы-ақ. Ол менің басқан әрбір қадамымды торумен келеді, тіпті өзі маған күдіктеніп те қарайтын тәрізді, сірә. Егер өз күдігінің ақиқаттығына көзі жете қалса, ол мені жайратып салады да, әйелдерді Францияға қайта әкетеді.


— Иттің баласы-ау, біз бақандай үшеу емеспіз бе, — деді ландскнехт. — Біз ертеңнен қалмай, таң сәріде оларды тарпа бас саламыз да, ың-шыңсыз әйелдерді алып қашамыз. Қастарындағы екі серігі — қоян жүрек қорқақ деп өзің де мойындап тұрсың ғой, сен жолдасың екеуің солармен шұғылданыңдар, ал мен... осы бар ғой әлгі шотландық мысығыңа қауқарым жетпесе, онда мені сайтан соғып-ақ кетсін!


— Әй қайдам, бұлай ету оп-оңай бола қояр ма екен, — деді Хайраддин. — Жолдасымыз екеумізді айтпай-ақ қояйық: біз төбелесіп жарытпаймыз, ал бірақ сіздің Францияның атақты рыцарымен күш сынасқан әрі бұл сыннан сүрінбей шыққан батырмен белдесуіңізге тура келеді. Ол Дюнуаның өзін қатты састырды дегенді өз көзімен көргендердің аузынан естігенім бар.


— Төбеңнен жай түссін! Өз басын қорқақ болған соң, солай деп тұрсың! — деді герман жауынгері.


— Қорқақтық сізден өтіп, маған жеткен жоқ, — деп үн қатты Хайраддин, — бірақ төбелес менің кәсібім емес. Егер сіз өзіміз уағдаласқандай, шарттан айнымайтын болсаңыз — онда қатып түседі, ал өйтпесеңіз — мен әйелдерді епископтың сарайына аман-есен жеткізіп саламын, сөйтіп осыдан бір апта бұрын мақтанғанындай, шын мәнінде, теңдесі жоқ күшті екені рас болса Гийом де ла Марктің өзі оларды сол жақтан уысына түсіріп ала жатар.


— Мың шайтан! — деп ышқынды ландскнехт. — Әрине, біз әлсіз емеспіз, бұрынғыдан күштірекпіз. Бірақ Бургундиядан жүз найзагер аттанып шығыпты-мыс дегенді естіп жатырмыз, ал мұның өзі, білесің бе, әр найза сайын бес адамнан есептегеннің өзінде, жалғыз-жалқы емес, табаны күректей бес жүз деген сөз. Сөйтіп, егер әлгі сыбыс расқа сайса, бізбен жүздесуге олардың өзі-ақ ұмтылып бақпаса, мені сайтан соға берсін. Мұның сыртында епископтың қол астындағы жаяу әскерден құралған жасақ та сақадай сай тұр десіп жүр. Гәп солай, бауырым!


— Олай болса, Үш Патша кресі басында торуыл жасауға бел байлаңыз немесе бұл істен біржолата бас тартыңыз, — деді сыған.


— Бас тартыңыз дейсің бе? Өз көсемімізге асқан бай қалыңдық алып беруден бас тартамыз ба?! Маған салса, қалыңдықты тозақ ішінен алып шығуға да дайынмын! Басымды өлімге тігіп ант етейін, онда біз бәріміз шетімізден князьдар мен герцогтар — өз тілдеріңе салсаң, дюктар болып шыға келеміз. Біздің шарап сақтайтын қоймамыз да, қыруар француз алтынымыз да болады, ал, бәлкім, тіпті қауға сақалдың өзі жерінген сұлу қыздарына да ие болып қалуымыз ғажап емес.


— Қош, сонымен Үш Патша кресі басында торуыл жасайтын болып ұйғарамыз ба? — деді сыған.


— Әрине, солай деп ұйғарамыз, сайтан алғыр!.. Сен оларды сол жерге жеткізіп саламын деп ант етесің, өзін сияқты дінсіз иттерден басқалардың бәрі де сөзсіз сөйтетіні сияқты, крестің қарсы алдына барып тізе бүгіп, бас ию ниетімен аттарынан түскен шақта біз оларды тұтқиылдан бас саламыз, сөйтіп өздерін қолға түсіреміз.


— Мақұл, бірақ мен бір шартқа бекінгендігімнен ғана масқара бұл іске бой ұрып отырғанымды ұмытпаңдар, — деді Хайраддин. — Әлгі шотландыққа зәредей де зақым келмеуін талап етемін. Егер сіз осыған келісіп, өзіңіздің кельндік үш аруағыңыздың атымен ант етсеңіз, бұл істе өзіңізге адал да аянбай қызмет көрсетемін деп, жеті түн перісінің атымен ант етемін. Бірақ есіңізде болсын: егер антыңызды бұзсаңыз, жеті пері қатарынан жеті түн бойы ұйқыңыздан оятады, ал сегізінші түні өзіңізді буындырып өлтіреді де, жалмап жеп қояды.


— Өзің бір пері соққыр екенсің! Сен ол сұмырайды несіне соншама қызғыштай қорғай бересің? Ол сенің туысың да, жерлесің де емес қой, солай ма? — деді жауынгер.


— Бұл жағында сіздің шаруаңыз болмасын, абзал Генрих. Өз жақынын бауыздап өлтіргеннен ләззат алатын жандар бар ал, сондай-ақ жақынын ажалдан аман алып қалуды ғанибет көретін де жарандар бар. Әркімнің талап-талғамы әр басқа... Жас жігіт аман-есен болады, деп ант етіңіз, қанеки. Әйтпесе — жарық жұлдыз Альдебаранды куәдірлікке тартып, айтарым: —сендер опық жейсіңдер. Басқа ешқандай да антты мойындай қоймайтыныңыз маған аян, демек, өзіңіз бас ұратын Кельндік Үш Патшаның атымен ант етемін бұған.


— Пәлі, нағыз мәжнүннің өзі екенсің ғой! — деді ландскнехт. — Жә, сенің дегенің-ақ болсыншы... Ант етемін...


— Жоқ, жоқ, олай болмайды, — деп сыған оның сөзін бөліп жіберді. — Ер жүрек ландскнехт, бетіңізді шығысқа қарай бұрып тұрыңыз, — әйтпесе жаман айтпай жақсы жоқ, антыңыз патшалардың құлағына шалынбай қалып жүрер.


Жауынгер өзіне берілген нұсқау бойынша антты айтып шықты, бұдан соң уағдаласқан жерден кесімді мерзімде табылатындығы жөніндегі өзінің уәдесіне беріктігін тағы да пысықтап өтті, әрі өздері қазір табан тіреген қостан бес мильден алыс орналаспағандықтан жолығыспақ орындары өте-мөте сәтті сайланғанын атап көрсетті.


— Егер олардың басқа жолмен аттанып кететіндей ойлары болса, — деді ол сөзін жалғап, — қапы қалмас үшін арғы бетке, асхананың сол жақ қанатына біздің сенімді бірнеше солдатымызды күзетке қойғанымыз мақұл емес пе?


Сыған ойланып қалды да, сәлден соң жауап қатты:


— Жоқ, арғы жақта сіздердің солдаттарыңыздың пайда болуы Намюр гарнизонына сезік тудыруы, тіпті қақтығысқа әкеліп ұрындыруы мүмкін, ал оның аяғы немен тынары беймәлім. Сөйтіп кім білсін, жер соғып қалуымыз ықтимал. Және де, басқасын айтпағанда, оларды Маастың оң жақ жағалауымен бастап жүремін: өйткені қай жолмен жүруді таңдау менің еркімдегі іс қой. Таулық шотландығым қаншама айлакер бола тұрса да, бұл мәселеге келгенде ол маған кәміл сеніммен қарайды, бұған шейін жол жағдайын сұрап, бір адамға да жүгінген емес. Бұған таңданарлық та дәнеңе жоқ: мені оған айнымас дос, сырына әбден қанғанша сөзіне ешбір жан күдік туғызбайтын адам жол бастаушы етіп тағайындап отыр ғой.


— Құлағыңды салшы, достым Хайраддин, — деді жауынгер оған қарап. — Менің өзіңе көптен бері қоймақ болып жүрген бір сауалым бар. Бауырың екеуін жұлдызға қарап, болашақты болжаушы көреген бола тұрып, бауырыңның дарға асылатынын қалай білмегенсіңдер?


— Генрих, сенің бұл сауалыңа менің айтарым мынау: егер бауырымның соншалықты ақымақ екеніне көзім жеткен болса, король Людовиктің құпиясын Бургундия герцогына айтып қоятынын білсем, онда мен шілде айында күннің шайдай ашық болатынына шек келтірмейтіндей, оның ажал тырнағына ілінетінін жазбай айтып берген болар едім. Бургундия сарайында Людовиктің көзі де, құлағы да бар, ал Карлдың мына сен стакандардың сыңғырынан қандай ләззат алсаң, француздың алтын теңгесінің сылдырына нақ сондай құмар ақыл-кеңесшілері аз емес... Алайда қош болғайсың әрі уағдаңа берік бол! Ал маған тан қылаң бере-ақ әлгі май басып ірк-ірк еткен талпақ танаулардың қорасынан әрі кеткенде оқ бойындай жерден табылуым керек, әйтпесе менің сергек шотландым секем алып жүрер.


— Тоқтай тұр, әуелі мына зәмзәм суынан бір мәрте қылғытып жібер, — деді ландскнехт өзінің серігіне шарап құйылған құтыны ұсына беріп. — Тьфу мүлде ұмытып кетіппін ғой! Сен Магунд пен Термаганттың бағзы бір жексұрын құлындай, күллі хайуанаттар сияқты таза судан басқа ештеңені аузыңа татып та алмайды екенсің ғой.


— Шөлмектің жексұрын құлы нағыз сенсің! — деп үн қатты сыған. — Сенен гөрі ақылдырақ бастар ойлап тапқан зұлым жоспардың ең қатал бөлігін орындау саған жүктелгеніне мен зәредей де таңданбаймын. Біреудің ішіндегі ойын білгісі, ал өз құпиясын сақтағысы келетін кісі бір тамшы да шарап татпауға тиіс. Бірақ мұны саған айтқаннан не пайда? Сен де бір, сонау тандыры кепкен Арабия құмы да бір, шөлдерін қанушы ма еді! Қош болғайсың. Менің жерлесім Туисконы қасыңнан тастамай ерте кеткін: оның әдияраттың маңында көзге шалынуы күдік туғызып жүрер.


Сонымен бір-біріне лайықты серіктер Үш Патша кресі басында ертең жолығысатын болған уағдаларын өзара тағы да бір мәрте пысықтасып тарқасты.


Квентин Дорвард олардың қаралары үзілген мезетте ғана өзі бой тасалаған ағаштан ың-шыңсыз жерге түсті. Таңғажайып сұлу графиняның басына төнген сұмдық қауіп-қатерді ойлағанда жүрегі аттай тулап, дүрсіл қағып қоя берді. Әттең кім біледі, бұл қауіптен құтыла ала ма, сөйтіп графиняға опасыздықпен жасалатын арам пиғылды жүзеге асыртпай тастау өзінің қолынан келе ме, жоқ па. Қайтар жолында Хайраддинмен кездесіп қалып жүрермін деп қауіптенген ол әдияратқа қарсы жақ беттен келіп кіру үшін шөп басып, аяққа оралғы бола берген соқпақ жолдармен жүріп, алыстан орағытуына тура келді.


Жол-жөнекей ол өзінің болашақ жоспарын мұқият ойластырумен болды. Әуелгі бетте, Хайраддиннің опасыздық жасағанына көзі жетіп, олардың мәслихаты аяқталып, серіктері ұзап кеткен кезде оны өлтірмек болған ой да келді; бірақ Хайраддин өз өмірін сақтап қалуға қалай қамқорлық жасағаны есіне түсіп, опасызды ең қатал жазаға тартса, өз тарапынан қиянат болар деп ойлады. Сонымен Квентин Хайраддинді тірі қалдыруға және тіпті, егер орайы келсе, құтқарып алу жолында өзінің өмірін қиюға да әзір таңғажайып графиняға кәміл қауіпсіздік жағдай жасаудың барлық шараларын қолданып, Хайраддинді жол бастаушы етіп қалдыра беруге де ұйғарды.


Бірақ бұл ретте өзінің қандай амал жасағаны абзал? Графиня де Круалар өздері қашып шыққан Бургундиядан да, сондай-ақ өздерін сыйғызбай қуып жібергендей болған Франциядан да пана таба алмас еді. Графинялар үшін: герцог Карлдың ашу-ызасы ма әлде король Людовиктің шімірікпес зымиян саясаты қауіптірек пе, бұл жағын ажыратып айту оңай емес-ті. Ойланып-толғана келе Дорвард торуылға түсіп қалмас үшін Маас өзенінің сол жақ жағалауымен жүруге, әрі графинялардың өздерінің қалауы бойынша Льеж епископының қарауына мүмкін қадерінше тездетіп жеткізіп салуға шешім қабылдады. Қадірменді прелаттың ханымдарды өзінің қол астына алуына келісімін беретіндігінде күмән болуы мүмкін емес-ті, ал ел арасында айтылып жүргеніндей, Бургундиядан оған әскери күш көмекке келген, шын мәнінде, расқа сайса, онда оларды қорғай да алады. Тіпті егер Гийом де ла Марктің қаскүнемдік ниеті мен Льеж шаһарындағы ереуілдер асқынып іс насырға шапқан күнде де, ханымдарды сенімді күзетпен Германияға өткізіп салуына әрқашан да оның мүмкіндігі болады.


Ақыр соңында Квентин король Людовиктің безбүйректікпен өзін өлімге немесе тұтқындыққа кескен ұйғарымы енді өз басына толық бостандық береді, сөйтіп француз королі алдындағы бүкіл жауапкершілік атаулыдан азат етеді, бір шешім қабылдағанымызда тікелей өз ойымыздың ықпалына беріле қоймайтын біздің қайсымыз бар? — деген тоқтамға келді, сөйтіп ол табан астында оның қол астында қызмет атқарудан бас тартуға ұйғарды. Епископ, сірә, солдаттарға зәру болар, сондықтан қазір өзін дос санап кеткен кереметтей сұлу сапарлас ханымдардың (әсіресе жасы үлкенінің) көмегімен жас өспірім жігіт прелаттың қарамағына әскери қызметке орналасамын деп үміт етті, сөйтіп мұның сәті түссе кім білсін?.. Графиня де Круаларды Льеж маңынан гөрі неғұрлым қауіпсіздеу бір жерге жеткізіп салу міндеті өзіне тапсырылып та қалар. Осы бір тұста жолшыбай ханымдар бейне әзілдескен сыңаймен жас графиняның вассалдарын көтеріліске бастауды, оның бекінісін нығайтуды (сол бір аласапыран заманда көптеген жандар солай істеген еді), сөйтіп, бүкіл шабуыл атаулыдан қорғануды әлденеше дүркін әңгіме еткендері оның есіне түсіп кетті. Бір жолы ханымдар қалжыңға сайып, бұған өздерінің сенешал болу жөніндегі қауіпті қызметті мойныңа алар ма едің деп сауал қойғаны да бар, сөйтіп, бұл сауалға шын ынта-ықыласымен, шаттана келісімін беретінін жеткізгенде, графинялар масайрай күлісіп, осынау құрметті қызметті өзіне сеніп тапсыратындарының әрі оны осы қызметке бекітетіндерінің белгісі ретінде оған өздерінің қолдарын сүюге рұқсат етті. Осының өзінде оған графиня Изабелланың ақ білегі, сүйріктей саусақтары — адал берілген вассал бұрын-соңды өзі сүйіп көрген қолдардың ішіндегі ең ғажайып әдемісі — ернімен өпкенінде (этикет талабынан ұзағырақ кідіріп) дірілдеп кетті де, сөйтіп ақыры қолын тартып алғанында, жігіт оның өзіне ыңғайсыздана қарап, бетінің ұшы дуылдап шыға келгенін байқамай қалған жоқ. Осының бәрі аз ба екен? Квентиннің жасындағы батыл адам, мұның орнында болса қандай да бір шешім қабылдарында осынау бір әсерлер мен ойларды қалай-ақ ескермейді?


Бұл мәселені тәмамдасымен, ол опасыз сығанға қандай шара қолданудың жоспарын егжей-тегжейіне шейін ойластыра бастады. Сығанды осы табанда, орман ішінен ұзатпай-ақ жайратып салмақ болған бастапқы ниетінен бас тартқанымен, оны басқа бір жол бастаушымен алмастырып, ал Хайраддинді босатып, өз бетімен қоя бере алмақ емес, өйткен күнде өздерінің әрбір басқан қадамын білетін тыңшыны Гийом де ла Марктің қасына өз қолымен аттандырып салғанмен пара-пар еді. Ол бұл оқиға туралы әдиярат ғибратшысына айтып, өздері епископтың бекінісіне жетіп алғанша сығанды әдияратта күштеп тұтқындай тұруын өтінуді де ойлады; бірақ қызмет жағдайына, әрі жас жағынан егде тартуына байланысты жасқаншақ, жалтақ адамға, қарауындағы әдияратының қауіпсіздігін ойлауды өзінің ең басты парызы санайтын және Арденнің жабайы Қабаны атының өзінен зәресі ұшып қалтырап-қалшылдап тұратын қарт кісіге мұндай тілек айтуға батылы бармады.


Ең ақырында Дорвард қолданар шараларының жоспарын пысықтап алды, оның сәтімен тәмамдалатынына күмәнданбады, өйткені бұл жоспардың орындалуы ақыр аяғына шейін, тұтасымен тікелей өзіне байланысты, ал мұндай істе ол өзін қолынан келмейтіні жоқ, барынша қабілетті адам санайтын. Жағдайының қыл үстінде тұрғанын сезгенімен, қайткенмен де оның еңсесі түскен жоқ, болашағына үмітпен қарады, өзін мойнына тым ауыр жүк түскен, бірақ оны көтеруге шама-шарқы кәміл жететін кісіше ұстады. Әдияратқа тақап келген мезетте, жан-жақты ойластырылған жоспары әзір еді.


Ол дарбазаны ақырын ғана тықылдатты, құрметті әдиярат ғибратшысының әмірімен оның келуін күткен монах сол заматта-ақ дарбазаны ашты; монах жас жігітке қасиетті әдиярат ішінде болып өткен жанжалға қатысқандары үшін тәңіріден кешірім жалбарынып, шіркеудегі бүкіл монахтар таң атқанша шоқынып, құлшылық ететінін хабарлады.


Монах Квентинге өздерінің құлшылық рәсімдеріне қатысуды ұсынды, бірақ жас шотландықтың киімі малмандай боп суға малшыланғаны соншалықты. ол бұл ұсыныстан бас тартуға мәжбүр болды, сондықтан таңертеңгісін сапарға қайта шығу үшін асханаға барып киім-кешегін жайып, кептірініп алуға рұқсат етуін өтінді. Сыған таңертеңгісін өзімен жолыққанда, мұның түнгі жортуылы туралы сезіп қалуын мүлде қалаған жоқ еді. Монах Квентинге рұқсатын беріп қана қоймай, сонымен бірге өзінің де мұның қасында болуға ықыласты екенін білдірді. Бұған Дорвард қатты қуанып қалды, өйткені сыған мен ландскнехт әңгіме шерткен екі айырық жол туралы одан толық мәлімет аламын деп үміт етті. Күткеніндей-ақ, Квентиннің сұқбаттас серігі оған басқа барлық монахтардан да бағалы мәлімет бере алатын болып шықты, неге десеңіз, ол әдиярат шаруасымен жиі-жиі сыртқа шығып тұрады екен; әйтсе де тақуа оған барлық жайларды бүкпей ақтарып салған соң, Кельнге аттанып бара жатқан жолдарында аялдаған, әрі көптеген кереметтер жасаған Каспардың, Мельхиордың және Бальтазардың (Вифлей шаһарына сыйларын әкелген шығыстың үш кемеңгеріне католик шіркеуі қойған есімдер) қасиетті сүйектері жерленген орынға орнатылған Үш Патша кресіне тағзым ету үшін Квентиннің қасына еріп келе жатқан ханымдар өз сапарларын Маас өзенінің оң жақ жағалауымен жалғаулары керектігін ескертіп өтті.


Қасына ерген графинялар жол-жөнекей қасиетті барлық орындарға, соның ішінде Үш Патша кресі басына да міндетті түрде соғуға ұйғарғандарын, бірақ олар мұнда Кельнге бара жатып немесе қайтар жолдарында соғарын біле алмай отыр, өйткені қазіргі шақта Маас өзенінің оң жақ жағалауында баукеспе Гийом де ла Марктің қарақшылары пайда болуы себепті бұл арамен жүру қауіпті деседі ғой деп жауап қатты Квентин.


— О, жасаған, өзің жар бола гөр, — деп күңіренді монах. — Арденнің Жабайы Қабаны шынымен-ақ өз апанын тағы да бізден іргелес жерден сайлағаны ма? Мейлі, егер тіпті солай-ақ бола берсін. Маас — ені жалпақ өзен, сондықтан біз бен олардың арасындағы берік тосқауыл болуға әбден жарап жатыр.


— Бірақ егер біз арғы жаққа өтіп алып, оң жақ жағалаумен сапар шексек, онда өзен біз бен әлгі қарақшылардың арасына тосқауыл бола алмақ емес, — деп ескертті Квентин.


— Жаратқан ием өз пенделеріне жар болады, балам, — деді монах, — Өз іргесінде қаныпезерлердің пайда болуына төзбейтін Кельн шаһарының ізгі ниетті әулиелерінің аруағы өздеріне тағзым ету үшін келген сопыларды тонау сияқты, соның ішінде Израильдің күллі он шақты буын ұрпақтарымен қоса есептегенде мәжуси-сарациндердің қарақшылар тобынан да саны асып түсетін Арденнің Қабаны тәрізді опасыз төбеттері тарапынан тонау сияқты әділетсіздікке жол бере қоюы мүмкін деп ойлаудың өзі қиянат болар еді.


Мейірбан католик болуы себепті Квентин Кельн шаһарының әулиелері аруағының шапағатын қанша жоққа сая алмаса да, қасына ерген серік ханымдары тақуалық пиғылдан емес, қайта бір амал ойлағандықтан өздерін сопымыз деп жария еткендерін білетіндігінен іштей мұндай көмекке сене қойған жоқ-ты. Сондықтан ол мүмкін қадерінше ханымдарды керемет күштің шапағатына ғана тәуелді болатындай күйге душар етпеуге ұйғарды. Әйткенмен де өзінің әдеттегі діни кіршіксіз нанымына орай, егер осынау кемеңгерлер мен әулиелердің аруағының графинияларды қайткенде де жазымға ұшырамауы қазір өзінің ең басты қам-қарекетіне айналған әйелдерді межелі орнына аман-есен жеткізіп салуына септігі тиетін болса, онда Үш Патша кресіне барып тәжім жасауға серт етті.


Діни парызын салтанатты жағдайда орындамақ болып, ол монахтан әдиярат шіркеуіне жалғаса орналасқан ғибадатханалардың біріне ертіп апаруын өтінді. Сөйтті де ғибадатхана ішінде құдайға жалбарына сиынып, тізерлей отыра кетіп, өзі әлгінде берген сертін іштей құлшына қайталап айтып шықты. Әдиярат хорының құлаққа алыстан шалынған әуезі, тақуалық парызын орындау үшін Квентиннің көңілі қош көрген түннің бір уағындағы манаураған тыныштық, готика үлгісі мен салынған шап-шағын үйге жарығын түсірген білте шамның жылтыраған сәулесі — осының бәр-бәрі жас жігіттің бүкіл жан дүниесін әдетте адам өз дәрменсіздігін оп-оңай мойындайтын, сөйтіп, тәңірінің бір өзінің ғана қорған әрі қамқоршы болуын жалбарынып өтінетініндей бір халге бөлеп әкетті. Ал мұндай күйді кешу әрқашан да адамның пендешілікпен жасаған күнәсін есіне түсіріп, бұл күнәлерін кешіруін өтінетін және болашақта теріс қадам жасамауға батыл уәде ететін жан тебіренісімен нық байланысты. Егер жас жігіттің осынау тақуалық ынтызарлығы тіпті дұрыс бағдар таппаса да, қалай болғанмен, оның көңілі кіршіксіз, пәк еді, сондықтан оның ыстық ықыласымен, бар пейілімен құлай құлшылық етуін жаратқан иемнің бір өзі қабыл алғанына біз шүбә туғызбаймыз, өйткені жаратушы иеміз үшін маңыздысы рәсім емес, ынта-ықылас, адал пейіл, әрі оның көз алдында фарисейдің екі жүзділігінен гөрі мәжусидің ақ пейілімен ақтарылуы бағалы.


Өзін және қасына ілескен бишара графиняларды әулиелердің қамқорлығына және құдайдың өз қарауына тапсырып, құдай жолына терең берілгендігімен монахқа күшті әсер қалдырған Квентин ақыр-соңында тынығуға бет алды.


XVIII ТАРАУ


АЛАҚАНҒА ҚАРАП БАЛ АШУ



Көп әндеттік, көп ойландық, көп күлдік,
Оны біздер жол ұзарту деп білдік.
Бас айналып шат күлкіден көңілді,
Сапарымыз бітпейтіндей көрінді.


Сэмюел Джонсон



Таң қылаң бере-ақ Квентин Дорвард өзі түнеген шағын құжыра ішінен сыртқа шықты, қызметшілерді ұйқысынан оятты, сөйтіп сапарға әзірлік ісін әдеттегісінен тыс ыждағаттықпен қадағалауға кірісті. Сапарға аттануды көбінесе бөгей беретін, ал кейде тіпті оны кейінге қалдыруға мәжбүр ететін сырт көзге ұсақ-түйектей болып көрінетін қол байлауларға жол бермеуді көздеп, жүгендердің, тізгіндердің, күллі әбзелдердің жай-жапсарын және аттардың тағасына шейін тікелей өзі тексеріп шықты. Ұзақ жолда болдырмау, ал егер қажет бола қалған жағдайда құйындатып шапқылап өту үшін ол аттарды өзінің көзінше жақсылап жемдеуді талап етті.


Жол қамын атқарып бітісімен, Квентин құжыраға қайта кірді де, төніп келе жатқан қауіп-қатерді іштей сезетін, бірақ ақтық мүмкіндігіне шейін қайыспас табандылықпен күресуге тас түйін бекініп, одан тайсалмай тура қарайтын адамдай қаруын айрықша бір ыждағаттылықпен сайлап, семсерін беліне асып алды.


Осынау бір ізгі шешім оның жүріс-тұрысына болаттай беріктік, сымбатына байсалдылық бітіргендей, Графиня де Круалар бұрын оның бұл қасиетін аңғара қоймаған-ды. Рас Квентиннің өз отанында алған тәлім-тәрбиесі мен саяқ өмірінің жемісі — оның сұлу келбеті, кісімен қарым-қатынасы мен әңгімелескен кезіндегі табиғилығы, жаратылысынан біткен ақылдылығы мен өзіне ғана тән қарапайымдылығының айрықша ұштасып жатуы графиняларға әмәнда ұнап тұрушы еді. Бүгін өздері жолға дағдылы әдеттерінен ертерек аттанатындарын Квентин ханымдарға хабарлады.


Олар таңғы астарын ішісімен, аттанып та кетті. Ас-суларының ақысы және әдиярат тақуаларының өздеріне көрсеткен бүкіл меймандостығы үшін ханымдар тақуамыз деп ойдан қиыстыра салған жалған атақтарынан шын мәніндегі атақ-дәрежелеріне анағұрлым лайықтырақ келетіндей мөлшерде садақаларын беріп, шіркеу меһрабын риза етті. Бірақ олардың бұл жомарттығы ешкімнің де шүбәсін туғыза қойған жоқ, өйткені ханымдарды әдияраттағылар, ағылшындар деп қабылдасты, ал сол бір заманда, дәл қазіргі біздің кезіміздегідей, ағылшындар ең дәулетті тұратын халық деген даңққа бөленген-ді.


Жолаушылар атқа қонғанда әдиярат ғибратшысы оларға оң сапар тіледі, бұзық жол бастаушыдан жақсы құтылғанын айтып, Квентинді құттықтап та қойды.


— Сүйенерің ұры-қары немесе қарақшы болғаннан жолдан адасып кеткеннің өзі артық, — деп сөзін жалғады қадірмен қария.


Квентин оның бұл пікіріне қосыла қойған жоқ. Сығанға сенуге болмайтынын ол білмейді емес, бірақ қазір сығанның опасыздық еткеніне көзі жете тұра, өз қулығын одан асырып түсіргісі келді, әрі оның қызметін пайдалануды ұйғарды. Квентиннің сығанды ойлап алаңдауы ұзаққа созылған жоқ: салт аттылардың үркердей ғана тобы әдияратты шыр айнала орналасқан поселкеден жүз ярд ұзап шығып үлгермей-ақ, өзінің сабалақ асау атымен Мограбин оларды қуып жетті. Жол өткен түнде Квентин құпия кеңеске құлақ түріп тың тыңдаған әлгі бір өзен бойымен көсіліп жатыр, ал Хайраддин бұлардың қатарына келіп қосылған соң көп ұзамай, шеру жас жігіт бой тасалап, жол бастаушының ландскнехтпен екеуінің арасындағы әңгімесін тыңдап отырған қою бұтақтары жер сызған сәмбі талдың тұсынан өте берген-ді.


Осы бір орынды көзі шалғанда ғана өзінің опасызбен осы уақытқа шейін ләм-мим деп тіл қатыспағаны Квентиннің есіне түсе кетті де, күрт соған қарай бұрылып сөз бастады:


— Сен қайда түнеп шықтың, сұмырай?


— Егер үсті-басыма көз салсаңыз, өзіңіз де іштей сезе қоясыз, — деп сыған шапанына жабысқан шөп-шаламды нұсқады.


— Шөмеле, — жұлдызға қарап бал ашушы үшін таптырмайтын төсек, — деді Квентин. — Біздің қасиетті дініміз бен тәңірінің пенделеріне дақ түсіретін, өзі құдайдан безген адам үшін тіпті айрықша жайлы төсек.


— Қалай болғанда да бұл шөмеле өзімнен гөрі, мына жануарыма қаттырақ ұнап қалды, — деді Хайраддин, атының мойнынан сипалап. — Жануардың іздегені: азығы да, ықтасыны да алдынан табыла кетті. Әлгі жалтыр бас есірік немелер жануарды қора ішінен қуып шықты — сірә, есті адамның мінген атының да ақылы есектер үйіріне жұғып жүрмесін деп қорыққан болулары керек. Жануар менің ысқырығыма үйреніп алғаны, сөйтіп соңымнан итше ілесе беретіні жақсы болар ма, әйтпегенде, біз екеуміз, сірә, бірі-бірімізден мәңгі-бақи адасып қалар едік, ал ондай жағдайда, сіз де өзіңіздің жол бастаушыңызды іздеп, ғасыр аяқталғанша ысқырумен өтер едіңіз.


— Саған, — деді Дорвард үнін қатайтып, — жібі түзу адамдармен ұшырасқан кезіңде — мұндай сыбағаға, мен білсем, осы уақытқа шейін жиі ие болып та жүрген жоқсың ғой — өзіңнің сала құлаш тіліңді тартыңқырап сөйле деп мен неше мәрте ақылымды айтып келемін. Сондықтан егер сенің мәжуси, әрі құдайдан безген сұмпайы ғана емес, сонымен бірге сатқын екеніңе де көзім жете қалса, шотландық қанжарым өзіңнің арам жүрегіңді лезде жарып жібереді. Әрине, саған сазайыңды бұлай тартқызу мен үшін шошқа бауыздағаннан кем соқпайтын қорлық болар еді.


— Алайда жабайы қабан мен үй шошқасының тұқымы бір, — деп салды сыған Квентиннің өңменнен өткен көзқарасынан міз бақпай әрі өз-өзінен құбыла қалған қыршаңқы да селқос сарынын зәредей де өзгертпеген күйі. — Сөйте тұрса да, көптеген адамдар қабан жайратқаннан ләззат пен пайда ғана тауып қоймайды, сонымен бірге оны өз басы үшін абырой да санайды.


Өзіне емеурін білдіргендей болып көрінген бұл сөздерге қайран қалған оның бұл хикаялар туралы сөйлесуге мүлде құлқы соқпады. Басынан кешкен оқиғалар сығанға мәлім болуы мүмкіндігіне шүбәланған оймен, өзінен өзі қысылған Квентин әңгімені сонымен қысқартты да, ханымдарға қарай беттеп — өзінің үйреншікті орнына барды.


Жас жігіт пен қасына ерген ханымдардың арасында бір қыдыру уақыттан бері достық қарым-қатынас орнағанын біз жоғарыда еске салып та өткенбіз. Квентиннің нағыз дворян екендігіне көзі кәміл жеткен үлкен графиня онымен енді терезесі тең, тіпті өзіне ерекше бір іш тартатын адамша сөйлесетін болып алды; ал оның сіңлісі өздерінің ортақ қорғаушыларымен қарым-қатынасында әлдеқайда ұстамдылық көрсете тұрғанымен, Кветинге графиняның қысылыңқырай беретін сыпайыгершілігінен өзін әлдеқайда ұнатып қалғандай көрінді.


Албырт шақтың көңіл-қошын өзгелер көңілінен шыққанын сезінуден артық дәнеңе де қыздыра алмақ емес және көңіл-қошының сәнін бұдан басқа дәнеңе де келтіре алмақ емес. Міне, сондықтан сапардың бүкіл өне бойында Квентин біресе қызу әңгімемен, біресе өз елінің әнімен һәм аңыздарымен қарауындағы ханымдардың көңілін табуға тырысып бақты. Әндерді ол өзінің ана тілінде шырқаса, ертегілер мен аңыздарды тілі жеткенше французша баян етті. Мұның өзі көп тұста түсініктер беріп тұруына себепші болды да, олары әңгіменің өзінен гөрі де қызықты болып шығып отырды. Бірақ бүгін ертеңгісін мазасы болмаған Квентин терең ойға шомып, ханымдардың қасында үн-түнсіз ілесіп келе жатты, оның мұнысын графиняның екеуі де, әлбетте, сол заматта-ақ байқап үлгерді.


— Біздің жас жігітіміз, сірә, қасқырға тап болып қалып, тілден айрылған тәрізді, — деді графиня Амелина ескі бір ырымды еске алып.


«Мен түлкінің ізіне түстім десем, абзалы сол болар еді», — деген ой келіп тұрды Квентинге, бірақ ләм-мим деп тіс жарған жоқ.


— Сіз өзі сырқаттанып қалғаннан саусыз ба, сеньор Квентин? — деді графиня Изабелла қамығып, сөйтті де екеуінің араларындағы алшақтау қарым-қатынастан артығырақ ықылас білдіргеніне өзінен-өзі қысылып, екі бетінің ұшы дуылдап, алаулап шыға келді.


— Оның кеше сауықшыл монахтармен сайран салғаны көрініп тұр, — деді Амелина бике. — Шотландықтар да немістерше шарап ішіп, көңіл көтергіш келеді, ал кешкісін тәлтірек басып биге шығады, сонан соң ертеңгілік әулеттерінде бастары сынып, ауырып тұрғанда ханымдар жататын бөлмеге келіп кіруден де қымсынбайды.


— Қалай болған күнде де, графиня, сіздің аузыңыздан мұндай сөз еститіндей менің кінәм бола қойған жоқ, — деп жауап берді Квентин. — Құрметті монахтар түні бойы құлшылық етумен болды, ал мен болсам түні бойы көп болғанда бір сапты аяқ қана ең әлсіз, ең қарапайым шарап іштім.


— Демек, ол әдияратта ораза тұтқаннан көңілсіз болып шықты ғой, — деді графиня Изабелла.


— Еңсеңіз түспесінші, сеньор Квентин, — егер сәті түсіп, өзімнің көне заманғы Бракемонт қамал-сарайымызға бірге баратын болсақ, сізге Гохгейм мен Иоганнисбергтің жүзім өсірушілері ешқашан да жасап көрмеген шарап ұсынуға, тіпті өз қолымнан бір тостаған шарап құйып беруге серт етейін.


— Сіздің қолыңыздан бір стақан су ішсем, графиня... — дей беріп еді Квентин, бірақ оның даусы дірілдеп қоя берді.


Ал Изабелла Квентиннің «сіздің» деген сөзді айрықша бір сыпайыгершілікпен бөліп айтқанын байқамаған кісідей өз ойын жалғастыра түсті:


— Бұл шарап Бракемонттың жер астынан терең етіп қазылған қоймасында ұзақ жылдар бойы сақталған, — деді. — Сонау Готфридтің рейнграфы, менің бабамның қорынан сақталып қалған сарқыт...


— Сол жолы ол он рыцарь қаза тапқан даңқты Страсбург сайысының жеңімпазы атанған, — деп Амелина бике сіңлісінің сөзін қостай кетті. — Изабелланың әжесінің әжесін айттырған кісі. Бірақ, әттең, ол келмеске кеткен заман болды ғой, сондықтан бұл күнде азап шеккен арулардың абыройын қорғап, оларды азат ету жолындағы қауіп-қатерге басын тігетін сабаздың табыла қоюы екіталай.


Әдетте осы заманғы әдет-ғұрыптардың тұрпайылығына налығыш келетін, қартаң тарта бастаған көрікті бәйбішелердің аузынан естілетін сарынмен паш етілген осы бір сөз жүйесіне Квентин «графиня Амелина келмеске кетті деп санайтын рыцарьлық рух жер бетінен біржолата жойылып біткен жоқ және егер бұл рух белгілі бір елдерде солғын тарта бастағанның өзінде, қайткенмен де, шотландық дворяндардың жүрегінде бәз-баяғыдай жалын атып лапылдауда» деп қарсы дау айтуды мақұл көрді.


— Жоқ, бұл ғажап екен! — деп дауыстап жіберді графиня Амелина, — Франция мен Германияда атам заманда-ақ өшіп қалған ізгі от мұның суық соққан сұрықсыз елінде лаулап тұр дегісі келеді өзінің! Байғұс жігітіміз өз отанына деген сүйіспеншіліктен есі кеткен Швейцарияның таулық жердегі тұрғынын есіме түсіріп тұр менің... Ол енді бізге көп ұзамай Шотландияның жүзімдіктері мен зәйтүн баулары туралы әңгіме соғатын сыңайы бар.


— Жоқ, мадам, шарап пен зәйтүн жайын сөз етер болсақ оған дәулеттірек көршілеріміздің бізге тартқан сый-сияпаты ретінде қолымыздағы семсердің ұшымен, білектің күшімен ғана ие боламыз, — деп жауап қатты Дорвард. — Ал егер шотландтардың кіршіксіз адалдығы мен дақ түсіп көрмеген намысын сынамақ болсаңыздар, ақырына шейін сенуге болатындығына көз жеткізулеріңіз үшін ұзамай-ақ бұл жөнінде өздеріңіздің әділ қазы болуларыңызға мүмкіндік беремін, өйткені қарауыңыздағы қарапайым қызметшілеріңіз сіздің қауіпсіздіктеріңізге кепіл болу үшін өзінің адалдығы мен намысын ғана алдарыңызға тартады.


— Сіз жұмбақтап барасыз... Біздің басымызға қара бұлт үйіріліп келе жатқан жоқ па осы? — деді леди Амелина.


— Мен оның жанарынан бір сұмдықтың боларын аңғарғаныма көп болды! Қасиетіңнен айналайын әулие бибі, біз қандай күйге душар болғалы тұрмыз? — деп қамыға сөйледі Изабелла қолын жайып.


— Өздеріңіз нені қаласаңыздар, сол жүзеге асып қалар. Бұдан үмітсіз емеспін, — деп жауап қатты Дорвард. — Бірақ, ізгі ханымдар, өздеріңізге бір сауал қоюыма рұқсат ете көріңіздер: маған сенесіздер ме?


— Сенеміз бе? Әрине, — деп жауап қатты графиня Амелина.— Бірақ мұндай сауал қойып не керек? Және де біздің сенімімізді қандай мақсатпен талап етіп тұрсыз?


— Мен өз тарапымнан сізге кәміл әрі сөзсіз сенім артамын, — деді графиня Изабелла. — Егер сіз бұл біздің үмітімізді ақтамайтын болсаңыз, Квентин; шындықты жерден емес, көктен іздеу керек деп білемін.


— Мен сіздердің сенімдеріңізді ақтаймын да, — деді Дорвард уылжыған қыздың сөзіне сүйсініп. — Мәселе былай болып тұр: маршрутымызды сәл ғана өзгертпек ниетім бар, сөйтіп, Маастың арғы бетіне Намюрдың тұсынан өтудің орнына, Льежге өзеннің сол жақ жағалауымен тартып кетпекпін. Бұл король Людовиктің әмірі мен біздің жол бастаушымызға берген нұсқауына сай келе қоймайды, бірақ мен Маастың оң жақ жағалауында қарақшылар тобы жосып жүр, ал оларды тыю үшін Бургундиядан әскери отряд аттаныпты деген сыбыс естіп келіп тұрмын әдияраттан. Біз үшін бұлардың екеуі де қауіпті сияқты көрінеді маған. Жол маршрутын өзгертуіме келісім бересіздер ме?


— Егер сіз солай деп тапсаңыз, біз бұған қуана-қуана келісеміз, — деді жас графиня.


— Сәулешім-ау, — деді бұған өз қарсылығын білдірген графиня Амелина, — жас жігіттің бізге ізгілік қана тілейтініне өзің сияқты менің де шүбәм жоқ, бірақ есіңде болсын: біз бұлай етсек, король Людовиктің талап еткен әмірін бұзған боламыз.


— Қош, сонда біз оның әмірін орындауға неліктен тиісті екенбіз? — деп сұрады графиня Изабелла, — Шүкіршілік, өзім, әйтеуір, оның қол астындағы пендесі емеспін, ал егер өзінің ұйғаруы бойынша оның қанаты астынан пана табамыз деп иланып қалсам, менің бұл сенімімді ол аяқ асты етті, сондықтан ол өзінің алдындағы бүкіл парыз, жауапкершілік атаулыдан мені босатып отыр. Жоқ, мен өзіміздің жас қамқоршымыздың көңіліне қаяу түсіргім келмейді, зәредей де күмәнданбай, серттен тайған зұлым да өр көкірек корольдің ешқандай әміріне де қарамастан, Квентин не айтса соған бас иемін!


— Бұл сөзіңіз үшін жаратқан иемнің нұры жаусын сізге, графиня! — деп насаттана сөйледі Квентин. — Сондықтан егер мен сіздерді алдайтын болсам, бұл ғұмырымда мені кескілеп өлтірсін және болашақта мәңгі-бақи тозақ отына қақтасын, — мұның өзі де мен үшін тым жеңіл жаза болар еді!


Осы сөздерді айтып болысымен атын тебініп қалды да, сығанның қасына жетіп барды. Осынау сабазға, сірә, жайсаңдық пен кек сақтауды білмейтін мінез тән болуы керек: өзінің атына айтылған қатты сөз де, лезде ұмыт болатын, әйтеуір, осылай көрініп тұрушы еді; сонымен Квентин оған тіл қатқан мезетте, бейне екеуі ауыр сөзге келмеген кісіше ол жайбарақат түрде жауап қатты.


«Итің тіпті ырылдар емес қой өзі, — деп ойлады ішінен шотландық. — Өйтетін себебі, бір сәті келгенде тамағымды орып жіберіп, саудамды біржолата бітірмек; бірақ мұнысын көрерміз әлі: бәлки, сатқын немені өзі қаруымен омақастырудың орайы келіп те қалар».


— Бері қарашы, достым Хайраддин, — деді ол, — өзіңмен бірге, міне, он күн бойы сапар шегіп келеміз, сөйтсе де сен болашақты болжай білетін өнеріңді бізге бір мәрте де көрсеткен жоқсың. Ал өзің бұл өнеріңді мактан ететінің сонша, біз әр жолы әдияратқа түскен сайын өзіңді қуып шығып, шөмеленің астында түнеп шығатын пана іздеуіңе мәжбүр ететін болса да, бұл өнерді білетіндігіңді айтып мақтанудан жалықпайсың.


— Сіз бал ашып беру жөнінде бір рет те өтінген жоқсыз, — деп жауап қатты сыған. — Басқалар сияқты сіз де өзіңіз түсіне қоймайтын бұл өнерді мазақ етесіз ғой.


— Олай болса, сен өз өнеріңді көрсетіп бақшы, қанеки, — деді де Квентин қолғабын шешіп, қолын сығанға ұсынды.


Хайраддин Квентиннің алақанындағы бүкіл айқұш-ұйқыш сызықтарға, сондай-ақ саусақтарының түбіндегі буындарға зер сала шолып өтті, біздің заманымызда адамның бас сүйегінің бұдырына қарап жоритындай, сол бір кезде саусақтардың түбіндегі буындарды адамның мінез-құлқымен, әдет-дағдысы және тағдырымен тығыз байланысты деп санайтын-ды.


— Бұл алақан, — деді ақыр соңында Хайраддин, — балалық шақтан еткен еңбекті, бастан кешкен қиыншылық пен қауіп-қатерді паш етеді. Семсердің қолыңызға балалық шақтан таныс екенін көріп тұрмын, бірақ бойтұмардың да оған жат еместігі байқалады...


— Жә, менің өткен өмірімді біреу-міреулерден сұрастырып біліп алуың мүмкін ғой, — деді Квентин оның сөзін бөліп. — Сен маған болашағым туралы айтшы.


— Шолпан дөңінен басталып, — деді сыған сөзін жалғап,— келе-келе өмір жолымен жалғасып кете баратын мына бір сызықта өзіңіз қалыңдық айттырған соң не болатын дәулет, шалқыған дәулет туралы баян етеді. Сіздің махаббатыңыз сәтті болады, байлыққа, атақ-даңққа бөленесіз.


— Алдарыңа келген адамның бәріне де айтар жоруларың осы, — деді Квентин, — үйреншікті айлаларың ғой бұл.


— Қазір мен өзіңе айтқаным басыңа осы таяу арада қауіп-қатер төнетініндей рас, — деді Хайраддин, —Өмір жолын кесіп өтетін, мінеки, мынау бір қызғылтым сызықша семсерден әлде басқа бір озбырлықтан төнген қауіп-қатерді аян етеді. Өзіңізге адал берілген досыңыздың көмегімен сіз бұл қауіп-қатерден аман-есен құтылып кетесіз.


— Сенің көмегіңмен болмағай? — деп сауал қойды Квентин, мұның аңғалдығын пайдаланып осынау дүмше неме тікелей өз басы жасайтын сатқындықтың зардаптарын алдын ала хабарлағысы келіп тұрғанына күйініп.


— Өз басыма бал ашуға менің өнерім жүрмейді, — деді сыған.


— Олай болса, — деді Квентин сөзін жалғап, — менің туған елімнің балгерлері өздерің мақтана беретін бүкіл білімдарлықтарыңнан артып түседі, өйткені олар бөгде адамның ғана емес, сонымен бірге өз бастарына төнген қауіп-қатерді де болжай алады. Таулық халықтардың бойына дарыған көрегендіктен, шотландық болуым себепті мен де құр алақан емеспін. Егер қаласаң, маған бал ашып бергеніңе өзімнің ризалығымды білдіру мақсатымен қазір мұны сенің көз алдыңда дәлелдеп беремін. Хайраддин, өзің болжап айтқан қауіп-қатерің маған Маастың оң жақ жағалауынан төніп тұр, сондықтан одан құтылып кетуді көздеп, мен Льежге сол жақ жағалаумен аттанбақ болып бекіндім.


Жол бастаушы бұл сөздерді мейлінше жайбарақат қана тыңдаумен болды, Хайраддиннің арам ниетін білетіндігі себепті Квентин оның бұл мінезінің себебін өзіне-өзі түсіндіре алмай аң-таң қалды.


— Егер ой-ниетіңізді жүзеге асыратын болсаңыз, — деп жауап қатты Хайраддин, — онда сізге төнген қауіп-қатер менің басыма ауысады.


— Мұның қалай, әлгінде ғана сен өзіңе-өзің ешқандай бал аша алмаймын дегенің қайда? — деп ескертті Квентин.


— Иә, солай — яғни сізге бал ашқан тәсілмен өзіме-өзім бал аша алмаймын, — деп жауап қатты Хайраддин. — Бірақ Людовик Валуаның сырына қанық бола тұра, өзіме тапсырған маршрутты сіз өзгертсеңіз, жол бастаушыңызды дарға асып өлтіретінін болжап білу үшін сиқыршы болу шарт емес.


— Егер біз оның жүктеген тапсырмасын бұлжытпай орындасақ, сөйтіп сапарымыздың мақсатына аман-есен жетсек, онда өзі белгілеген жол кестесіне сәл-пәл енгізген өзгерісімізді бетімізге салық етпек емес, — деді Квентин.


— Егер, — деп сөз қатты сыған, — король сіздің алдыңызға қойған мақсаттан басқа мақсатты көздемегеніне сіз кәміл илансаңыз, бұл айтқаныңыз әлбетте, орынды.


— Басқа қандай мақсатты көздеуі мүмкін оның? Қалайша өз аузынан шыққан мақсаттан басқа мақсатты нысана етіп отыр деп ойлайсың? — деп сауал қойды Квентин.


— Оның себебі ап-айқын, асқан христианшыл корольдің сырына аз-кем болса да қанық әрбір пенде, оның ішіне бүккен ойы туралы ешқашан да тіс жармайтынын білмеуі мүмкін емес, — деп жауап қатты сыған. — Егер біздің қайырымы мол Людовик өзі он екі елшілікке жөнелтетін сенім грамоталарының ішінде он бірінде жөнелткен грамотаға жазылмай сия сауыттың түбінде сарқылып қалып қойған әлдеқандай бір жұғын болмаса, мен өзім жазаға кесілген дардың бұғауын мерзімінен бір жыл бұрын мойныма салуға әзірмін.


— Сеңің ұсақ-түйек сезіктеріңде менің шаруам жоқ, — деді Квентин. — Маған жүктелген борыш өзіме айдай айқын: мен ханымдарды Льежге аман-есен жеткізіп салуға міндеттімін, ал маршрутты сәл-пәл өзгертіп, өзіме жүктелген тапсырманы жақсырақ тындырармын деп ойлайтыным себепті Льежге Маастың сол жақ жағалауымен аттану ісін батыл түрде мойныма аламын. Айта кетейін, бұлай еткенде жол да қысқарады. Ал бізге уақытты рәсуа етіп және өзеннің арғы бетіне өтеміз деп құр бекер шаршап-шалдығып неге керек?


— Сіздің қасыңызға ерген ханымдар өздерін құдай жолын қуған адамдармыз деп жариялады емес пе, ал құдай жолын қуғандар Кельнге бет алғанда Льежге әмісе Маастың оң жақ жағалауымен сапар шегеді, — деді Хайраддин, — сондықтан жаппай ортақ әдетке айналған осы рәсімді бұзсақ, онда бұл ханымдардың сапарға аттанарда ойдан шығарған мақсаттарына қайшы келетін болады.


— Егер бізден түсініктеме талап ететін болса, — деп Квентин де бой берген жоқ, — онда өзіміз қабылдаған жолдан тайқыған себебіміз, өзеннің оң жақ жағалауын торыған Гельдерн герцогы, әлде Гийом де ла Марк, әлде қарақшылар мен ландскнехттер шабуыл жасайды деген сыбыстан қорықтық деп айтамыз. Біздің әрекеттерімізді осы түсінік ақтап шығады.


— Өзіңіз біліңіз, мырза, — деп жауап қатты сыған. — Сіздерді Маастың сол жақ жағалауымен әлде оң жақ жағалауымен бастап жүремін бе, мен үшін бәрібір. Бірақ соңынан патша алдында өзіңіз жауапты боласыз, гәп осында ғана.


Квентин бұған қайран қалды, бірақ сонымен бірге Хайраддиннің бұлайша тез келісе кеткеніне қатты қуанды, өйткені сыған өз жоспарының іске аспай қалғанына көзі жетіп, әлдеқандай бір батыл қарсылық көрсетіп жүрмес пе екен деп қауіптенген-ді. Ал осындай жағдайда сығанды қуып жіберу — онымен байланыс жасап жүретін Гийом де ла Маркті соңдарына салып қою болып шығар еді, оның есесіне сығаннан көз жазбау арқылы Квентин оның бөгде біреулермен астыртын келіссөз жүргізуіне мүмкіндік бермеймін деп үміт етті.


Сонымен, әуел баста белгіленген жол туралы ойлауды қойып, жолаушылар кең арналы Маастың сол жақ жағалауымен сапар шекті де, ең соңғы асудан лезде, әрі сәтті өтіп те үлгеріп, келесі күні елең-алаңда өздері ойға алған жерге келіп жетті. Олар келген бетте-ақ епископтың (оның өзі айтқандай, бұл араға ол денсаулығын жақсарту үшін келіпті, ал, бәлкім, оқыс жағдайда шаһардың бүлікшіл тұрғындарының қолына түсіп қалып жүрермін деп сақтанғандығынан да осында бой тасалай тұрғанын мақұл көрген шығар) өз тұрағын Льежден бір миль қашығырақ орналасқан ғажап сұлу Шонвальд қамал-сарайына көшіргенін білді.


Жолаушылар қамал-сарайға жақын таяп келгендерінде, көршілес орналасқан шаһарда намаз оқып қайтқан, соңынан қаптаған қалың нөкерлері ілескен прелаттың өзін де жүзбе-жүз кезіктірді. Ол діни, азаматтық және әскери шендегі адамдардың ұзыннан-ұзақ созылған шеруін бастап келе жатты; яки ертедегі балладада баяндалатындай:


Крестер тұр алдымызда күлімдеп,


Келеді артта көп сүңгілер дүбірлеп.


Шеру кереметтей бір көріністі көзге елестетіп тұрды: оның шұбалған соны Маастың жасыл желек жамылған жағалауын бойлай созылып жатса, ал алдыңғы бөлігі епископ тұрағының орасан зор готикалық порталынан өтіп, көзден таса болып жатты.


Алайда жолаушылар жақынырақ таяй түскенде ғана барып, қамал-сарайдың сыртқы көрінісі өздері әлгінде ғана куә болған айбындылық пен құдіреттіліктен гөрі сенімсіздік пен қорқынышты паш ететіндігіне көздері жетті. Қақпалардың алдында және қамал-сарайды шыр айнала күшейтілген күзет қойылған, сондай-ақ бүкіл әскери тұрғыдан әзірлік көрінісі ұлы мәртебелі епископ әлденеден қауіптенетінін, тіпті өзінің айналасына күзет қою керек, сөйтіп әскери қырағылықтың барлық шараларын қамтамасыз ету керек деп санайтынын дәлелдей түсті. Квентин графиня де Круалар келгенін баян еткенде, оларды сол заматта айналасындағы шағын топты бастаған епископтың тікелей өзі қуанышпен қарсы алып, үлкен залға бастап кірді. Епископ ханымдарға өзінің қолын сүюге рұқсат еткен жоқ, бірақ басын иіп сәлемдесті, бұл рәсімнен оның ғажайып әйелдердің алдында рыцарьлық табынуы да, сондай-ақ өзінің рухани перзенттеріне деген пастырьдің әкелік ыстық қамқорлығы да сезіліп тұрды.


Льеждің епископы, Людовик де Бурбон туралы алғашқы әсер шынтуайтында да расқа сайды: ол мейірбан, ізгі жанды адам болып шықты; өмірінің кейде өз діндарларына үлгі болуға тиісті діни ұстаздардай қалтқысыз өнеге етуге сай келе қоймайтын тұстары бола тұрса да, өз басы ізгілігімен һәм турашылдығымен айрықша көзге түсіп жүрді, оның осы қасиеті өзі шыққан Бурбондар әулетіне тән сипат болушы еді.


Тақуалық өмір салтын пәлендей қаталдықпен сақтай қоймайтын, әкім ретінде өзінің қол астындағы дәулетті, мазасыз адамдарға кеңшілік жасап және жайымен басшылық етсе де, ал мұнысы олардың бүлікшіл құлшыныстарын тыюы былай тұрсын, қайта, керісінше, өршелендіре түсетін, кәрілік меңдей бастаған соңғы жылдарда прелат өзінің діни атақ-дәрежесіне анағұрлым лайықтырақ мінез-құлықтарды бойына сіңірумен болды. Күллі көршілес патша-корольдер қауымы оны қайырымды да жомарт адам ретінде жақсы көріп кетті.


Епископ Бургундия герцогының мейлінше адал одақтасы еді, сондықтан да герцог епископтың қарауындағы жерге бірлесіп билік жүргізуді өзінің дағдылы ісіндей көрді, өзінің жиі-жиі алға тартқан талаптарын орындамай тастауға бола тұра, прелаттың ақ көңілмен қабыл алып отырғанына дән ризалығын білдіріп, герцог әмісе прелатты қостап-қолдаумен болды және өзінің тұла бойына біткен айрықша сипаты боп есептелген есуастыққа ұласып жатар қызбалықпен оны қызғыштай қорыды. Льежді өз меншігім, ал епископты — өз ағайыным (екеуінің, шынында да, ағайындымыз деулерінің қисыны да бар еді, өйткені герцогтың алғаш үйленген әйелі епископтың қарындасы-тұғын), ал кімде-кім Людовик де Бурбонды ренжітсе, ол Бургундия королінің жауы болып саналады дегенді ол жиі қайталап айтушы еді — егер герцог Карлдың құдіреттілігі мен оның мінезін еске алсақ, бұл шынтуайтында сес көрсетуге әбден лайықты-ақ күш, әрі байлықтан бастары айналған Льеждің бүлікшіл тұрғындарынан басқа ешбір ел беттей алмас күш.


Епископ, ілгеріде айтып өткеніміздей, ханым де Круаларды құшақ жайып қарсы алды да, олардың мүддесін қорғау үшін Бургундия сарайындағы өзінің бүкіл ықпалын пайдалануға уәде етті: соңғы мәліметтерге қарағанда, Кампо-Бассоның беделі герцогтың алдында бұрынғысынан бәсеңсіп қалғанын ескерсек, өзінің қамқорлығы игі нәтижесін беруге тиісті деп үміттенетінін білдірді. Прелат сондай-ақ ханымдарға қолынан келген шарапаты мен көмегін көрсетуден аянып қалмауға уәдесін беріп жатты: бірақ уәде үстінде әлсін-әлі күрсіне бергеніне қарағанда, билігін жүргізу пәлендей өзіне байланысты еместігі аңғарылып тұрды.


— Қалай болғанда да, сүйкімді қыздарым, — деп аяқтады сөзін епископ тағы діндарлық ізгілік пен рыцарлық паңдылығына басып, — құдай сақтасын, момақан қозыларды аш бөріге жем етуге әлде ант атқан біреудің заты әйел адамды қорлауына жол бере қоймаспын. Осынау бір сәттерде шаңырағымның астында қару-жарақтың сыңғыры естіле тұрса да, өзім құдайдан сауға сұраған момын жанмын. Алайда сендердің қауіпсіздіктерің үшін менің қам жасамай қалмасыма шүбәланушы болмаңдар. Егер істің аяғы насырға шауып, бүлік бұрқ ете қалып жүрсе, өздеріңді әрқашан да сенімді күзетпен Германияға аттандырып саламыз. Бірақ жаратқанның шарапатымен бұлай бола қоймас деген үмітім бар. Тіпті өзіміздің бауырымыз әрі қамқоршымыз Бургундия Карлының өзі тікелей талап қойған күнде де, біз сендердің ерік-ықтиярларыңды аяқ асты етуге жол бермейтіндігімізге күмәнданбаңдар. Өздеріңді әдияратқа жөнелту жөнінде білдірген тілектеріңді біз орындай алмаймыз, өйткені, өкінішке орай, біздің әмір-билігіміз өз жауынгерлеріміз күзететін қамал-сарайдан арғы жерге жүре қоярына шүбәліміз. Ал, бірақ бұл арада сендер қадірлі қонақсыңдар, сондықтан өздеріңмен ілесе келген нөкерлеріңе біз құшақ жайып қошемет көрсетеміз, әсіресе өздерің көз қырымызды салуымызды өтінген мына жас жігітке деген ықыласымыз айрықша, сондықтан оған біз өзіміздің әкелік ақ батамызды береміз.


Квентин епископтың ақ батасын алу үшін, діни рәсім бойынша бір тізерлеп жүгініп отыра қалды.


— Қош, өздеріңе келсек, — деп сөзін жалғай түсті мейірбан прелат, — сендер Трир канонисасы, менің қарындасым Изабелламен бірге орналасасыңдар: соның қамқорлығында болып, тіпті Льеж епископы тәрізді жайсаң мінезді сұр бойдақтың үйінде де әдептілікті аяққа баспай ғұмыр сүре аласыңдар.


Епископ ханымдарды қарындасының сәулетті үйіне асқан сыпайыгершілікпен шығарып салды, осы бір әлетте оның сарай қызметшісі Квентинге айрықша бір ілтипатпен қонақасы беру қамына кірісіп кетті. Графиня де Круалардың қасына ерген басқа нөкерлеріне қамқор болу қызметшілерге тапсырылды.


Соның өзінде жолшыбай қай жерде аялдамасын, барлық әдияраттарда жиіркеніш туғызған сығанның араларында болуы осынау бай, егер солай деу әбестік болмаса, ақсүйек прелаттың сарайында зәредей де қарсылық туғыза қоймағанын Квентин байқамай қала алған жоқ.


XIX ТАРАУ


ШАҺАР



Жан достарым!
Жан серігім — сенерім,
Тұтқиылдан дүрлікпесең деп едім.


«Юлий Цезарь»



Ақ дидарын жанына балап, жарық жұлдызына айналған графиня Изабелламен айрылысымен Квентин аумалы-төкпелі өмірінде бұрын-соңды болып көрмеген бір күй — көңілі құлазып, мұздап тұратындай нәумез күй кешті. Жас графиня енді берік баспанаға ие болды, сөйтіп осынау уақыт ішінде екеуінің арасында туған бір-біріне деген ынтық-ықылас енді сөзсіз сөнуге тиіс, тіпті егер әдептіліктен аттап кетуге батылы барып, Квентин сынды сымбатты жас жігіттің үнемі қасында болуына ұйғарым жасаған күнде де мұнысын қандай желеумен ақтай алмақ?


Алайда айрылысулары заңды екенін сезіну де оның көңілін тыншыта қоймады, бар болғаны борышын атқарған кәдуілгі жол бастаушыдай, жалдама әскердей ғана болғаным ба деген ой келгенде, Квентиннің асау жүрегі ашуға булығып, тулап қоя берді; сондықтан таңғажайып саяхат үстінде ерекше бір құштарлық қиялмен іргесін көтерген тамаша қамал-сарайдың қирап қалған жұртында сан мәрте үн-түнсіз көз жасын төгіп те алды. Ол өзінің мұң-шерінен сейілуге тырысып бақты, бірақ оның бұл әрекетінен дәнеңе де шықпады. Тұла бойын қайғы басып, Шонвальд қамал-сарайының готикалық үлгідегі үлкен залына жарық түсіріп тұрған терезелердің бірінің түбіне отыра кетті де, аяулы армандарын жүзеге асыруына ерік беретін атақ-дәреже мен дәулет атаулыдан жұрдай, қырсықтан арылмай келе жатқан өз тағдырын ой елегінен өткізумен болды.


Ауыр ойдан арылуға тырысып іспен де айналысты: графиня де Круалардың Льежге аман-есен келіп жеткендері туралы хабарлама жазып, оны қарауындағы қызметшілердің бірі — Шарль арқылы корольге жөнелтті, бірақ бұл шаруаның септігі де көпке созылған жоқ. Ақыр соңында ойда жоқ жерде болған бір оқиға Квентинді өзінің бұрынғы сергек күйіне оралтты: оның көзі қапелімде терезе жақтауы үстінде жатқан, осы таяуда ғана Страсбургте басылып шыққан ертедегі дастанға түсті. Оның тақырыбы былай деп келеді:


Болды ғой батырымыз бір ақ маңдай,


Венгрдің патша қызы ұнатқандай.


Квентин осы бір тақырып өзінің қазіргі көңіл күйіне өте сай келетініне көз жіберіп, терең ойға шомып отырғанында, кенет әлдекім иығынан тартқылағандай боп көрінді: ол басын көтеріп қарап еді, сыған болып шықты.


Хайраддинді ешқашан суқаны сүймейтін-ді, ал ол опасыздық жасағаннан соң жас жігіт оны тіпті жек көріп кетті, сондықтан қазір көз алдында тұрғанын көріп, дворян әрі католик адамның денесіне қол тигізуге оның батылы қалай барғанын қаһар тіге сұрады.


— Иә, мен дворян әрі католиктің көзі көрмей, құлағы естімей бітіп қалғаны былай тұрсын, ол есінен де адасып қалған жоқ па екен деп ойлап едім, — деп жауап қатты сыған. — Менің сізбен сөйлесейін деп оқталғаныма, мінеки, бес минут уақыт болды, ал сіз бейне бір өзіңізді баурап алып, енді мүсінге айналдыратын сиқырлы күш нақ соның бетінде тұрғандай-ақ, алдыңыздағы сарғыш түсті қағазға тесіле қадалып, одан көзіңізді айырар емессіз.


— Саған не керек? Керегіңді айт та, тайып тұр!


— Алғанын қанағат тұта қоятын адам аз бола тұрса да, барлық жұрттың көкейін тесетін тәрізді, менің де іздеп келгенім бар, — деп үн қатты Хайраддин. — Өзіңіздің ханымдарыңызды жеткізіп салғаным үшін берешек он теңге ақымды алмақпын.


— Сенің сатқындығыңды кешіріп, тірі қалдырғаным үшін менен ақы талап етуге батылың қалай барады? — деді Квентин зығырданы қайнап. — Ханымдарға жолшыбай сатқындық жасамақ болғаныңды білесің бе?


— Алайда сатқындық жасаған жоқпын ғой, — деп қарсылық білдірді Хайраддин. — Егер оларға опасыздық етсем, онда мен сізден де, ханымдардан да емес, керісінше ханымдардың Маастың оң жақ жағалауымен сапар шегуі өзіне тиімді болған кісіден ақы талап етер едім. Мен кімге қызмет етсем, сол кісі маған ақымды төлеуге тиісті.


— Мә, ақшаңды ал, опасыз! Лайым, ақшаңды да, өзіңді де жер жұтсын! — деп зіркіл қақты Квентин ақшаны санап беріп:— Тағдыр жазмышымен өзің барып тырнаққа ілінгенше, анау Арденнің Қабанына немесе сайтанға сені өзім дедектетіп апарсын демесең, қараңды көрсетпе, көзіме көрінбе!


— Арденнің Қабанына дейсіз бе! — деп қайталап сұрады сыған таңырқай. Өмірі сыр шашпайтын өңінде осы бір сезімнің қылаң беруі көзге ерсі көрінді. — Сонымен сіздің сондағы күдігіңіз негізсіз болмай шыққаны ма, бекерге саймағаны ма? Демек сізге бәрі де аян болғаны ма, маршрутты өзгертуді қасарыса талап етуіңіздің себебі осы ма еді? Бұл қалай болғаны сонда... сіздің отаныңызда біздің көшпелі халқымызға қарағанда болашақты дұрыс болжай білетін балгерлер бар екені рас боп шыққаны ма?.. Барлық сырды сізге жайып салған, біз өзіміз түбінде ақыл-кеңес құрған сәмбі талдар болуы мүмкін бе... Сәмбі талдар ма?.. Қап, ақымақ басым-ай! Талдар емес, керісінше жалғыз тал... Енді ұқтым! Әдиярат маңына жақын орналасқан өзен бойындағы сол бір жайқала өскен қарағайдай сәмбі тал. Бәсе, қасынан өтіп бара жатқанымызда сіздің сол бір талға қалай қадала қарағаныңызды байқап қалып едім... Бұл тал әлгі жабайы аралардың омартасынан бәлкім, жарты милдей ғана қашық жерде еді ғой, есіңізде ме? Талдарға, әрине, тіл біткен емес, бірақ оның есесіне тың тыңдаушы кісіні тасалай алатын бұтақтары бар емес пе. Қайтейін, бұл маған сабақ болды — шотландық жасырынатындай не бұтасы, не түйе ошағаны жоқ айнадай тегіс жерде ақыл-кеңес құратын болдым енді... Ха-ха-ха! Шотландық сығанды өз қаруымен өзін сілейтіп салыпты. Бірақ есіңде болсын, Квентин Дорвард, қулығыңды менен асырғаның өз сорыңа айналатын болды. Иә, егер сен сіреспегеніңде менің жорамалым сөзсіз іске асатын еді.


— Андрей әулиенің атымен ант етейін, сенің арсыздығың күлкімді еріксіз келтіріп тұр, — деді Квентин. — Сенің опасыздығыңнан мен қалай және қандай олжа табар едім? Рас, менің өмірімді сақтап қалу жөніндегі сенің шартыңды өз құлағыммен естіп тұрдым — бірақ мәселе біздің қылыштасуымызға келіп тірелген сәтте-ақ айнымас одақтастарың бұл шартты ұмытқан болар еді; бірақ олар тіпті бұл шартты сақтаған күнде де, сенің сатқындығың менің басымды өлімге немесе тұтқын болуға душар еткеннен басқа несімен жарылқамақшы? Шынында, мұның өзі адамның ақыл-ойына сыймайтын жұмбақ емес пе.


— Демек бас қатырып арам тер болудың да ешбір қисыны жоқ, — деді Хайраддин, — әйткенмен де маған көрсеткен жақсылығыңызды қалай да өтегім бар. Егер сіз қазір мені ренжітіп, ақымды төлемесеңіз, онда мен ұпайымыз түгелденді деп санаған болар едім де, өз обалыңызды өзіңіздің ақымақтығыңызға тапсырып жайыма кете барар едім. Бірақ Шер дариясы бойында болып өткен оқиға үшін өзімді қазір сіздің алдыңызда қарыздармын деп санаймын.


— Сені тілдеп, қарғап-сілеп-ақ өз қарызымды қайтарып алғандаймын, — деп қалды Квентин.


— Сөз жабысқақ күйе емес, кетеді ғой желге ұшып, — деп жауап берді сыған. — Ал сіз, мәселен, маған қол тигізсеңіз...


— Несі бар, егер жыныма тие берсең, бұл да болмай қалмас.


— Сізге бұлай етуге кеңес бермес едім, — деді сыған. — Қолыңыздың қайраттылығын ескерсек, бұлай есеп айырысу менің алдымда сізді қарыздар етуі мүмкін, сөйтіп мен өзіңіздің несиегеріңізге айналып шыға келермін. Ал қарызын кешіре салатын кісіңіз мен емеспін. Сонымен, сау болғайсыз! Мен сізді аз уақытқа оңаша қалдыруға, сөйтіп графиня де Круаларға жолығып қоштасып қайтуға тиісті болып тұрмын.


— Не дейсің?! — деді Квентин таңырқай, — Графиняларға жолығуға саған рұқсат етіледі деп ойлайсың ба? Олар епископтың қарындасының қолында тұрып, монахтарша өмір сүріп жатқанда жолығамын деп дәмеленесің бе? Бұлай болуы мүмкін емес.


— Сөйте тұрғанмен Марта графиняларға ертіп апармақ болып мені күтіп тұр, — деді сыған мазақтай күліп. — Өзіңізді аяқ астынан оңаша қалдырып кетіп бара жатқаным үшін ғафу өтінемін.


Ол шығуға бет алған сыңаймен жалт бұрылды, бірақ сол мезетте қайта айналды да, салтанатты, астарлы үнмен:


— Дәмеңізді ішім сезеді: батыл дәме, бірақ бұл үмітіңіз менің көмегіммен ғана іске асуы мүмкін! Неден қауіптенетініңізді де ішім сезеді: бұл қауіп өзіңізді сақ болуға үйретуі керек, бірақ жасықтық жасамаңыз. Уысқа түспейтін әйел жоқ. Графтық титул — бұл тек жалған ат қана, ол Карлге — герцог титулы немесе Людовикке — король титулы қалай лайықты болса, Квентинге де нақ сондай лайықты болып шыға келеді, — деді.


Дорвард жауап қатып үлгергенше болмай, сыған залдан шығып жүре берді. Жас жігіт оның соңынан тұра жүгірді, бірақ қамал-сарай ішіндегі өткел жолдарды шотландықтан гөрі әлдеқайда жақсы білетін Хайраддин өзінің бұл артықшылығын пайдаланып кетті, сөйтіп бір жақ бүйірдегі әлдеқандай қылдырықтай басқышпен төмен түсіп, қарасын үзді. Бірақ неге бұлай істегенін өзі де білместен, Кв