Уважаемый пользователь! Приветствуем вас на разделе Вопросов и Ответов портала ZHARAR! Вопросы и Ответы — это система быстрого поиска ответа на любые интересующие вас вопросы. Примите активное участие в развитие системы: задавайте свои вопросы и отвечайте на вопросы, созданные другими пользователями.

"Қазақтың күй өнері" тақырыбына шығарма керек?

48 просмотров

Пожалуйста, войдите или зарегистрируйтесь для публикации ответа на этот вопрос.

5 Ответы

0 голосов
ответил 12 Авг от mergen

«Күй» туралы қазақша реферат Дәстүрлі күйшілік өнер Музыка аспаптарында орындалатын шығармаларды аспаптық музыка деп атайды. Қазақтың домбыра, қобыз, сыбызғы, шертер сияқты ұлттық музыкалық аспаптарында орындалатын әуен-саз күй деп аталады. Бізге жеткен ең көне күйлер – күй атасы Қорқыттың шығармалары. Күй – бағдарлы мазмұны бар, көркемдігі жоғары аспаптық жанр. Онда табиғат құбылыстары («Алатау», «Саржайлау», «Көбік шашқан»), тарихи оқиғалар («Ел айырылған», «Жеңіс»), халық мерекелері («Тойбастар», «Балбырауын»), жан-жануарлар («Аққу», «Қоңыр қаз», «Көкала ат»), аңыз-ертегілер («Мұңлық-Зарлық», «Қос мүйізді Ескендір»), жеке адамдар («Байжұма», «Абыл»), адам сезімдері («Қуаныш», «Сағыныш»), т.б. түрлі оқиғалар мен құбылыстар суреттеледі. Күйлер тақырыбы мен мазмұнына қарай аңыз-күйлер, тартыс күйлер, тарихи күйлер, арнау күйлер, лирикалық күйлер, психологиялық күйлер болып жіктеледі. Қазақтың аспаптық музыкасы ХVІІІ ғасырдың соңында жоғары деңгейге көтерілді. Бұл кезде Байжұма, Баламайсан, Есжан, Байжігіт, Ұзақ, Боғда, Махамбет сияқты күйшілердің атағы халыққа кеңінен мәлім болды. ХІХ ғасырда ежелгі күйшілік өнердің одан әрі өрістеп дамуына Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Тоқа, Абыл, Есір, Ықылас, Байсерке, Қазанғап, Сейтек, Дина, Сүгір сияқты күйшілік өнердегі ірі тұлғалар елеулі үлес қосты. Домбыра күйлері орындалу мәндері мен құрылымдылық ерекшеліктеріне қарай төкпе және шертпе деп аталатын екі үлкен түрге бөлінеді. Төкпе күйлер тұрақты екпін мен өлшемде, оң қолдың тұтас сілтенуімен орындалады. Ал шертпе күйлер көбінесе жалғыс дауысты болып, оң қол саусақтарының ұшымен орындалады. Қазақтың ең көне күйлерінің көпшілігі – қобыз күйлері. Ежелгі түркі тектес халықтарда қобыз күйлері жыраулар өнерінен бастау алады. Жыраулар жырды қобызбен сүйемелдеп отырған. Қобыз күйлерінде бұрынғы бақсы сарындары да көп кездеседі. Бұл өнерді дамытуға Кетбұға, Кербала, Айрауық, Көккесене, Ықылас және Жаппас Қаламбаев, Дәулет Мықтыбаев сынды ұлы күйшілер зор үлес қосқан. Қазақтың ежелгі аспаптық музыкасы аса бай көркемдік тереңдігімен ерекшелігімен , рухани мәдениеттің құнды қазынасы ретінде ұрпақтан ұрпаққа жалғаса бермек. Қазақтың халық аспаптық музыкасының бүгінгі күнге жетуіне атақты домбырашылар Дина Нүрпейісова, Оқап Қабиғожин, Науша және Махамбет Бөкейхановтар, Лұқпан Мұхитов, Қали Жантілеуов, Ғылман Хайрошев, Төлеген Аршанов Смағұл Көшекбаевтардың сіңірген еңбектері ұшан-теңіз. Домбыра – қағып, шертіп ойнайтын ішекті музыкалық аспап. Қазақтың ән-күй орындаушылық дәстүріне байланысты домбыра аспабының бірнеше түрі бар, олардың тек сырт пішіні ғана емес, ішек және перне саны да әр қилы болып келеді. Қазір домбыраның екі түрі кездеседі. Негізінен 2 ішекті болып келеді. 3 ішекті домбыралар да бар. Қазақстанның батыс өңірі, Арқа мен солтүстік-шығыс өңірлерінің домбыралары ел арасында көп пайдаланылады. Қобыз – ысқышпен ойналатын ішекті музыкалық аспап. Мойны имек келетін бұл аспап сол қол саусақтары тырнақтарының сыртын ішекке тигізу арқылы ойналады. Аспатың шанағы терімен қапталып, ысқыштары мен ішектері жылқының қылынан жасалады. Ертеде қобызды бақсылар құдіретті кш ретінде пайдаланған. Бүгінде қобыз аспабында ойнау шеберлігінің күрделенуіне байланысты төрт ішекті қобыз да пайда болды. Бұл қобыздың ішектері сымнан жасалады. Жетіген – көп ішекті музыкалық аспап. Кейбір ғалымдар «жетіген» сөзі жеті байлық, жеті қазына дегенді білдіреді десе, кейбір аңыздарда ол «жеті хан» деген сөзден делінеді. «Жетіген» деген атау тегінде «жеті» және «ән» сөздерінің бірігуінен құралуы мүмкін дейтін де пікір бар. Аспап тұтас ағаштан ойылып жасалып, шанағы көн терімен қапталады. Күйге келтіру үшін тиек орнына асық қойылады. Шертер – шанағы терімен қапталған, қазақ халқының ең көне музыкалық аспапиарының бірі. Шертіп ойнау тәсіліне байланысты шертер деп аталған. Ол екі немесе үш ішекті болып келеді. Құрылысы жөнінен домбыра, қобыз аспаптарына да ұқсас келеді. Шертерде көбінесе шертпе күйлер орындалады. Асатаяқ – ертеден келе жатқан сілкімелі аспап. Қазақ халқында ұлттық билерді сүйемелдеу үшін қолданылған. Қазақта қоңырау, сақпан, тұяқтас, шартылдақ сияқты сілкіп ойнайтын аспаптар да бар. Қомуз – ішекті, шертіп ойнайтын музыкалық аспап. Сырт пішіні алмұрт тәрізді. Мойны ұзын, құлағына үш сым ішек тағылады. Ойнау әдісі түрліше болады. Суырыпсалма ақын-жыршылар өз шығармаларын қомузбен сүйемелдей отырып айтады. Шаңқобыз – бұл көне музыкалық аспап. Оның ортасыда сүйір тілшесі болады. Шаңқобыз өңделген ағаш таспалардан жасалады. Шаңқобызға жіп байланып, сол жіпті серпіп тарту арқылы тілшесі тербеліске келтіріледі де, дыбыс шығады. Мұндай аспаптардың темір текшелерден жасалған түрлері де бар. Бұл аспапта көбінде әйел адамдар ойнайтын болған. Аспапты күйге келтіру тілшенің ұзындығы мен қалыңдығына байланысты. Сыбызғы – қурайдан, ағаштан, кейде жезден жасалынатын көне үрлемелі музыкалық аспап. Ол ертеректе бақташылардың ең сүйікті аспабы болған. Сазсырнай – үрлемелі аспатар тобына жатады. Ол саздан жасалынып, отқа күйдіріледі. Бұл аспаптың көлемі де, түрі де әр түрлі болып келеді. Аспаптың іші қуыс, қарама-қарсы жақтан тесілген бірнеше кішкене ойығы бар.

0 голосов
ответил 12 Авг от mergen

Күй – бағдарлы мазмұны бар, көркемдігі жоғары аспаптық жанр. Онда табиғат құбылыстары («Алатау», «Саржайлау», «Көбік шашқан»), тарихи оқиғалар («Ел айырылған», «Жеңіс»), халық мерекелері («Тойбастар», «Балбырауын»), жан-жануарлар («Аққу», «Қоңыр қаз», «Көкала ат»), аңыз-ертегілер («Мұңлық-Зарлық», «Қос мүйізді Ескендір»), жеке адамдар («Байжұма», «Абыл»), адам сезімдері («Қуаныш», «Сағыныш»), т.б. түрлі оқиғалар мен құбылыстар суреттеледі. Күйлер тақырыбы мен мазмұнына қарай аңыз-күйлер, тартыс күйлер, тарихи күйлер, арнау күйлер, лирикалық күйлер, психологиялық күйлер болып жіктеледі. Қазақтың аспаптық музыкасы ХVІІІ ғасырдың соңында жоғары деңгейге көтерілді. Бұл кезде Байжұма, Баламайсан, Есжан, Байжігіт, Ұзақ, Боғда, Махамбет сияқты күйшілердің атағы халыққа кеңінен мәлім болды. ХІХ ғасырда ежелгі күйшілік өнердің одан әрі өрістеп дамуына Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Тоқа, Абыл, Есір, Ықылас, Байсерке, Қазанғап, Сейтек, Дина, Сүгір сияқты күйшілік өнердегі ірі тұлғалар елеулі үлес қосты. Домбыра күйлері орындалу мәндері мен құрылымдылық ерекшеліктеріне қарай төкпе және шертпе деп аталатын екі үлкен түрге бөлінеді. Төкпе күйлер тұрақты екпін мен өлшемде, оң қолдың тұтас сілтенуімен орындалады. Ал шертпе күйлер көбінесе жалғыс дауысты болып, оң қол саусақтарының ұшымен орындалады. Қазақтың ең көне күйлерінің көпшілігі – қобыз күйлері. Ежелгі түркі тектес халықтарда қобыз күйлері жыраулар өнерінен бастау алады. Жыраулар жырды қобызбен сүйемелдеп отырған. Қобыз күйлерінде бұрынғы бақсы сарындары да көп кездеседі. Бұл өнерді дамытуға Кетбұға, Кербала, Айрауық, Көккесене, Ықылас және Жаппас Қаламбаев, Дәулет Мықтыбаев сынды ұлы күйшілер зор үлес қосқан. Қазақтың ежелгі аспаптық музыкасы аса бай көркемдік тереңдігімен ерекшелігімен , рухани мәдениеттің құнды қазынасы ретінде ұрпақтан ұрпаққа жалғаса бермек. Қазақтың халық аспаптық музыкасының бүгінгі күнге жетуіне атақты домбырашылар Дина Нүрпейісова, Оқап Қабиғожин, Науша және Махамбет Бөкейхановтар, Лұқпан Мұхитов, Қали Жантілеуов, Ғылман Хайрошев, Төлеген Аршанов Смағұл Көшекбаевтардың сіңірген еңбектері ұшан-теңіз. Домбыра – қағып, шертіп ойнайтын ішекті музыкалық аспап. Қазақтың ән-күй орындаушылық дәстүріне байланысты домбыра аспабының бірнеше түрі бар, олардың тек сырт пішіні ғана емес, ішек және перне саны да әр қилы болып келеді. Қазір домбыраның екі түрі кездеседі. Негізінен 2 ішекті болып келеді. 3 ішекті домбыралар да бар. Қазақстанның батыс өңірі, Арқа мен солтүстік-шығыс өңірлерінің домбыралары ел арасында көп пайдаланылады. Қобыз – ысқышпен ойналатын ішекті музыкалық аспап. Мойны имек келетін бұл аспап сол қол саусақтары тырнақтарының сыртын ішекке тигізу арқылы ойналады. Аспатың шанағы терімен қапталып, ысқыштары мен ішектері жылқының қылынан жасалады. Ертеде қобызды бақсылар құдіретті кш ретінде пайдаланған. Бүгінде қобыз аспабында ойнау шеберлігінің күрделенуіне байланысты төрт ішекті қобыз да пайда болды. Бұл қобыздың ішектері сымнан жасалады. Жетіген – көп ішекті музыкалық аспап. Кейбір ғалымдар «жетіген» сөзі жеті байлық, жеті қазына дегенді білдіреді десе, кейбір аңыздарда ол «жеті хан» деген сөзден делінеді. «Жетіген» деген атау тегінде «жеті» және «ән» сөздерінің бірігуінен құралуы мүмкін дейтін де пікір бар. Аспап тұтас ағаштан ойылып жасалып, шанағы көн терімен қапталады. Күйге келтіру үшін тиек орнына асық қойылады. Шертер – шанағы терімен қапталған, қазақ халқының ең көне музыкалық аспапиарының бірі. Шертіп ойнау тәсіліне байланысты шертер деп аталған. Ол екі немесе үш ішекті болып келеді. Құрылысы жөнінен домбыра, қобыз аспаптарына да ұқсас келеді. Шертерде көбінесе шертпе күйлер орындалады. Асатаяқ – ертеден келе жатқан сілкімелі аспап. Қазақ халқында ұлттық билерді сүйемелдеу үшін қолданылған. Қазақта қоңырау, сақпан, тұяқтас, шартылдақ сияқты сілкіп ойнайтын аспаптар да бар. Қомуз – ішекті, шертіп ойнайтын музыкалық аспап. Сырт пішіні алмұрт тәрізді. Мойны ұзын, құлағына үш сым ішек тағылады. Ойнау әдісі түрліше болады. Суырыпсалма ақын-жыршылар өз шығармаларын қомузбен сүйемелдей отырып айтады. Шаңқобыз – бұл көне музыкалық аспап. Оның ортасыда сүйір тілшесі болады. Шаңқобыз өңделген ағаш таспалардан жасалады. Шаңқобызға жіп байланып, сол жіпті серпіп тарту арқылы тілшесі тербеліске келтіріледі де, дыбыс шығады. Мұндай аспаптардың темір текшелерден жасалған түрлері де бар. Бұл аспапта көбінде әйел адамдар ойнайтын болған. Аспапты күйге келтіру тілшенің ұзындығы мен қалыңдығына байланысты. Сыбызғы – қурайдан, ағаштан, кейде жезден жасалынатын көне үрлемелі музыкалық аспап. Ол ертеректе бақташылардың ең сүйікті аспабы болған. Сазсырнай – үрлемелі аспатар тобына жатады. Ол саздан жасалынып, отқа күйдіріледі. Бұл аспаптың көлемі де, түрі де әр түрлі болып келеді. Аспаптың іші қуыс, қарама-қарсы жақтан тесілген бірнеше кішкене ойығы бар.

0 голосов
ответил 12 Авг от mergen

Күй өнері – халқымыздың рухани құндылығының маңызды бір саласы. Ол ұлтымыздың байырғы және бүгінгі мәдениетімен тығыз байланысқан. Күй жанрының өнердің басқа саласынан ең басты айырмашылығы – адам баласы ауызбен айтып, бояумен бейнелеп бере алмайтын табиғаттың тылсым сыры мен сұлулығын музыка ырғағымен жеткізе білуінде. Халқымыздың арасында атамзаманнан бері ауыздан-ауызға таралып бізге жеткен “Ақсақ құлан - Жошы хан” аңызы осы сөзіміздің айқын дәлелі.

Соған орай қазақтың қасиетті қара домбырасын жанынан бір елі тастамай, күй өнерін насихаттап жүрген Нұрбек Қабылұлымен сыр бөліскен болатынбыз. Ол 1984 жылы қазан айында Қытайдың Алтай өңірі Шеміршек елді мекенінде дүниеге келген.

– Нұрбек, сөзіміздің әлқиссасын күй өнері туралы түсініктеме беруіңізден бастасақ деймін?

– Мен ақылы асқан данагөй емеспін. Бірақ, алдынғы ағаларымыздан естігенімді айтайын: күй өнері – қазақ музыка мәдениетінің ең озық саласы. Күй - халқымыздың сан ғасыр бойы басынан өткерген тайғақ кешулері мен тарихи тағдырының ең басты куәгері. Күй – жаратушының адамзатқа берген тосын сыйы. Күй – құдірет!.. Күй – ұран!.. Оның түрі өте көп. Күй тілі – тылсым тіл!.. Біз оны ұлтымыздың ұрпақтан-ұрпаққа қалдырып келе жатқан домбыра, сыбызғы, қобыз сияқты аспаптарының үнімен ғана сезініп келдік. Осы музыка аспаптарының ішінде халқымыз арасында үнемі қолданыста болып, барынша дамығаны – домбыра. Алдынғы буын ағаларымыздың «Нағыз қазақ –қазақ емес, нағыз қазақ – домбыра» деп жырлауы да содан. Міне, мен де осы үрдістің жалғасымен ұлтымыздың қасиетті қара домбырасын жаныма серік етіп жүрген жайым бар.

– Бәз біреулер «Қазақтың күйшілік өнері тоқырау кезеңінде тұр...» деп дабыл қағып жүр. Сіз бұнымен келісесіз бе?

– Жоқ, керісінше қазақтың күй өнері – өсіп-өркендеу сатысында. Олай дейтінім, қазіргі таңда ұлтымыздың күй өнері әлемдік сахналарға жолдама алып, талайды тамсандырып жүр. Бұрыңғы домбырашылар күйді тек есту түйсігіне сүйеніп жаттап, атадан балаға мирас етіп келген еді. Ондай жағдайда түп нұсқаның екінші біреудің шерту барысында өзгеріп кетуі әбден мүмкін болатын.. Ал бүгінгі күні күйлеріміздің көбі ғылми шеберлікпен шертуге негізделіп, нотаға түсірілген. Қазіргі күй өнерінің бұрынғымен салыстырғанда оқ бойы озық тұратын тағы бір артықшылығы - ата-бабаларымыз өмір сүрген дәуірде бүгінгідей көп домбырашының басын қосып, оркестрде ойнату мүлдем жоқ еді. Ал қазір нотаның көмегімен бұрын-соңды болмаған мүмкіндіктерге қол жеткізіп отырмыз.

– Соңғы жылдары күй әлеміне тағы бір тың тақырып қосылды. Ол – домбыраны жаңа заман аспаптарына қосып шерту. Бұл заман талабы шығар. Десе де, бұдан қазақы қара домбырамыздың шынайлығына нұқсан келмей ме?

– Әрине, кейбір күйлеріміз жаңа заман аспаптарына қосылғаннан кейін өзінің тарихи болмысын жоғалтып алуы да мүмкін. Бірақ, біз ұлттық күйіміздің тарихи маңызымен шектеле берсек те ұтарымыз шамалы. Өйткені, Батыс музыкасының сарынымен тәрбиеленген қазіргі жастарымыздың көбінің қара домбыраға мұрынын шүйіре қарайтынын да ескергеніміз жөн. Сондықтан да қазақ күйін қазіргі заман аспаптарымен сүйемелдеу - өсіп келе жатқан жастарымыздың құлағына ұлттық құндылықтарымызды сіңірудің бір жолы. Дегенмен осы арада ескеретін тағы бір мәселе бар - байырғы күйді жаңа заман талабына сай өңдегеннің жөні осы екен деп, келсін-келмесін қазақы мәнерінен ауытқытып алмау керек. Кейбір домбырашыларымыздың күйдің ырғағын сақтағанымен, қасиетін жоғалтып шертіп жүргені қатты қынжылтады. Музыка өңдеуші домбыраға сүйемел қосу барысында күйдің тарихи болмысына нұқсан келтірмеуге баса мән берсе екен. Сүйемел домбыра үнімен қабыспаса да болмайды. Күй тарихи жанр болған соң байырғы қасиетін сақтағаны жөн.

– Қазіргі кезде музыка өңдеушілер кейбір әндердің ортасына күйлерден үзінді келтіреді. Бұл ән мен күйдің қабысуы ма, әлде, адасу ма?

– Бұл мәселе өнерде жүрген бір топ ағаларымызбен дастарқан басында отырған бір әңгімеде де сөз болып еді. Шынымен де, көптеген музыка өңдеушілер әннің мағынасына қарамастан, халық әні былай тұрсын, эстрадалық әндердің ортасына да қазақы күйлерді қосып жүр. Бұны көп адамдар музыка өңдеудегі тың тапқырлық деп ойлауы мүмкін. Алайда, мен бұған келісіпеймін. Бұны күйдің адасуы деп айтуға толық негіз бар. Өйткені, ұлтымыздың әні мен күйі - домбыраның қос ішегі іспетті қатар келе жатқан жанр. Енді осы екеуін үзіп-жұлып бірін-біріне жалғасақ, байырғы сапасынан айырылып қалуы әбден мүмкін. Бұдан ұтса ән жанры ұтуы мүмкін, бірақ қасиетті күйіміздің кетеуі кетері сөзсіз. Менің ойымша, ән мен күй әрқайыссы өз арнасында дамыса нұр үстіне нұр болар еді.

оставил комментарий 12 Авг от mergen

– Өзіңіздің шығармашылық қоржыныңызда қанша күй бар?

– Мен осы өнерге кішкентай кезімнен бастап әуестендім. Бастауыш сыныптарда оқып жүрген кезімде үлкен ағам Ғаламбек Қабылұлы Іле педагогикалық институтының музыка факультетін бітіріп келіп, мен оқитын мектепке мұғалім болып орналасты. Ол кісі келе салысымен домбыраға бейімі бар балалардың басын біріктіріп курс ашып, шәкірт тәрбиелей бастады. Сол қара домалақтардың ішінде мен де бар едім. Нәтижем жаман болған жоқ. Мектеп бітірісімен Күйтүн қаласындағы кәсіптік білім беретін өнер колледжіне оқуға түстім. Бұл 2000 жылы еді. Сонда Жүмәлік Жақыпбекұлы, Берік Төлепбергенұлы қатарлы күйші ағаларымыздан сабақ алып, 2003 жылы аталмыш оқу орнын бітіріп шықтым. Содан кейін Алтай аймақтық ойын-сауық үйірмесіне жұмысқа орналастым. Сонда істеп жүрген кезімде Қазақстанға барып оқысам деген қиял мені жиі мазалай берді. Ақыры бір ағамыздан шақырту алдырып, паспорт жасаттым да, 2005 жылы атамекенге ат басын бұрдым. Алматыдағы П..Чайковский атындағы өнер колледжінің халық бөліміне оқуға түсіп, 2009 жылы домбыра класы бойынша бітіріп шықтым. Қазіргі таңда жеке шығармашылдықпен айналысып жүрген жайым бар. Осы аралықта менің репертуарым Қытайдағы қазақтардың күйлерімен қоса, Қазақстандағы шоқтығы биік шығармалармен үздіксіз толығып отырды. Шынымды айтсам, репертуарымда дәл қазір қанша күй барын дәп басып айту қиын.

– Қытайдағы қандастарымыздың күй өнері туралы сөз болғанда Бейсенбі Дөненбайұлының шоқтығы биіктей береді. Сіздің репертуарыңызда Бейсекеңнің де күйлері бар шығар?

– Әрине! Қытайда туып, сол жақта тәлім алғандығымнан болар, Қытай қазақтарының күйлерін көбірек орындаймын. Солардың ішінде Бейсенбі Дөненбайұлының күйлеріне ерекше көңіл бөлемін. Қазірдің өзінде менің шығармашылдық қоржынымдағы ауыз толтырып айтар туындының бірі - Бейсекеңнің “Қарақасқа ат” деген күйі. Бұл күйдің ырғағы өте жігерлі болып келеді. Содан болар, күйді алғаш тыңдағаннан-ақ бірден ұнаттым.

– Кез келген туындыны орындамас бұрын шығу тарихынан хабардар болып алу керек қой?..

– Иә, дұрыс айтасыз. Шығарма қолға түсісімен көзді жұмып алып, басынан аяғына дейін келсін-келмесін тарта беруге болмайды. Мен де бір күйді орындамас бұрын ең алдымен оның қыр-сырына үңіліп, шығу тарихын зерттеймін. Сосын жан-тәніммен шығарманы сезініп, өзім туындыға іштей ендегенде ғана орындай бастаймын.

– Мені “Қарақасқа ат” күйінің шығу тарихы қызықтырып отыр...

– Есімде қалуынша, Қытайдағы қандастарымыз арасында Марғабылдың қарақасқа аты туралы тараған тарихи аңыз болған. Орта жүздің керей мен найман руының арасында өткен бір тойда үлкен бәйге өтеді. Ол кезде атты бір жұмалық ғашықтықтан шаптырады екен дейді. Осы бәйгеге керей руынан шыққан Марғабыл деген қолы қысқа азамат жалғыз қарақасқа атын әкеліп қосады. Найман елінде атағы бар бір бай да бәйгеге Балагер және Салагер деген екі атын қосады. Балакер мен Салагер де той-томалақтарда жүлде бермей жүрген айтулы арғымақтар екен. Қазақтың түбіне қашанда рушылдық, жікшілдік жеткен ғой. Найман елі бәйгені керейлер алып кетер деген қызғанышпен төрт жерден тосқауыл қойып, қарақасқа атқа кедергі жасамақ болады. Бірақ, барлық кедергіні шыбын шаққан ғұрлы көрмей, көктей өтіп келе жатқан қарақасқа атты ең соңында шідер салып, тобылғыға байлап тастайды. Бәйге аттарының қарасы үзіліп, алыстап кеткен мезетте қатты ышқынып тулаған Марғабылдың қарақасқа аты тобылғыны түбінен жұлып, шідерін үзе шабады. Ақыры, топ жарып жүлделі болады. Бейсекең “Қарақасқа ат” күйін осы аңыздың желісімен шығарған екен. Күйде аттың шауып келе жатқан екпіні, ышқынысы, шабандоздың жан айқайы айқын аңғарылып тұрады.

оставил комментарий 12 Авг от mergen

– Әңгімеңіз тартымды екен. Осы туындының авторы Бейсенбі туралы қысқаша әңгімелеп беруге қалайсыз?

– Өнер адамы қай кезде де билік пен халықтың арасында алтын көпір бола білген ғой. Бейсенбі Дөненбайұлы керемет күйші ғана емес, сөзге де шешен адам болған екен. Соның арқасында халықтың қалауына ілініп, би сайланып, ел басқарыпты. Ол кісінің күй жанрындағы орындаушылық шеберлігі шертпе күй дәстүріне жатады. Ал, сазгерлік таланты өз алдына бір төбе. Бүгінгі таңда Бейсекеңнің “Кербез сылқым”, “Қарақасқа ат”, “Жеке батыр”, “Кеңес”, “Кербұлан” қатарлы жетпіске тарта күйі халық арасында кең тарап жүр.

– Қытайдағы қандастарымыздың қалыптасқан шертпе күй дәстүрінің Қазақстандағы шертпе күй шеберлігінен қандай айырмашылығы бар?

– Қазақ халқының қаны бір болғанымен, әр елдегі қоныстанған ортасына, тыныс-тіршілігіне байланысты күй мәнерінде де аздаған айырмашылықтар кездеседі. Қытай елінде тұрып жатқан қандастарымыздың күйшілік өнерінде шертпе күй басым. Ал, төкпе күй тартатын күйшілер өте аз. Ал Қазақстанда төкпе күй мен шертпе күй қатар дамыған. Әрі күй мектептері өте ертеден қалыптасып, бір арнаға түсіп үлгерген. Сұрауыңызға нақтырақ жауап берер болсам, Қытайдағы қандастарымыз орындап жүрген шертпе күйде оң қолдың қағыс мәнері мен сол қолдың қойылымының айырмашылығына қарай, одан шығатын дыбыс та өзгешерек болып келеді. Қытайда домбырадан ғылми түрде сабақ беретін оқу ордаларының кеш ашылуына байланысты, шертпе күйдің белгілі мектебі толық қалыптаса қойған жоқ. Бірақ, бұл сөзіме қарап, Қытайдағы қазақтар арасында шертпе күйді орындау жөнінен Қазақстандағы күйшілермен иық тіресетін домбырашы жоқ деген ұғфым тумауға тиіс. Құдайға шүкір, ол жақта да Бейсенбі Дөненбайұлы, Әшім Дөңшіұлы, Қожеке Назарұлы, Тайыр Белгібайұлы, Дәулет Халықұлы сынды күй пірлері өмір сүрді. Әсіресе, менің көзім көрген Дәулет Халықұлының домбыра тарту мәнері тым өзгеше болып келетін. Ол кісіні тек шертпе күй шебері ретінде ғана емес, бабаларымыздың байырғы күйлерін кеудесіне көптеп сақтаған күй қазынасы деуге де болады... Бірақ, бүгінгі таңда Қытайдағы қандастарымыз сол қазынаны ақтарып, қажетіне толық жарата алып отырған жоқ.ф

– Сонда, Қытайдағы қазақтар арасында күйге деген қызғушылықтың аз болғаны ма?

– Бұл арада бір айта кететін мәселе, Қытай өкіметі сонда тұрып жатқан ұлттардың өздерінің рухани құндылықтарын іздеп, зерттеуіне еш кедергі жасап отырған жоқ. Қайта қатты қолдау көрсетуде. Мәселен, сонда тұрып жатқан қазақтар арасында кең тараған ән-күйлердің барлығын дерлік нотаға түсіріп, мемлекет қаржысымен жинақ етіп шығарып беріп отыр. Бір өкініштісі, қыруар күш жұмсап, соншама қаржыға бастырылып шығарылған күй жинақтар тыңдарманын таппай жатады. Қазір жұрттың көбі домбырамен орындалған халық ән-күйлерін тыңдағаннан гөрі, эстрадалық әндерді естігенді жақсы көреді. Бұл талғам жаңағы күй қазынамызда сақталған ұлттық құндылықтарымыздың құнының түсуіне әкеліп соғуда.

– Ұлттық өнеріміздің көсегесін қалай көгертуге болады?

– Ең басты мәселе, халықтың талғамы жаһандануға жұтылып барады. Біз бүгінгі жас ұрпақтың санасын Батыстың әуендерімен суғаруға әуестеніп алдық. Осы адасудан халықты құтқарып қалудың жалғыз жолы - ұлттық ән-күйлеріміздің насихатын молайту керек. Қазір Қытайды былай қойғанда, Қазақстанның өзінде халқымыздың байырғы күйлері мен әндерін радиодан ғана таратумен шектеледі. Өкінішке қарай, көк жәшікке көзі үйренген бүгінгі ұрпақтың радио тыңдауға құлқы бола қояр ма? Болмайды, әрине! Сол үшін ұлттық ән-күйлерімізбен әспеттелген қуыршақ фильмдердің санын молайту, тек қана тірі дауыста, домбыра аспабының көмегімен өтетін кештердің молынан өтуіне, көгілдір экраннан көптеп таралуына жағдай жасалуы керек. Сосын тағы бір айта кететін жәйт, өнер ордалары талапкерді тек қана талантына қарап қабылдаса. Өнер ақшаға сатылмаса біздің ұлттық өнеріміздің айы оңынан туары сөзсіз.

– Айтпақшы, Қытайда өтетін концерттер арнайы заң органдарының бақылауында болып, кештің тірі дауыста өтуі қатты талап етіледі деген сөз бвр, осы рас па?

– Рас!.. Осы жазда ғана Майра Ілиясова, Рамазан Елебаев, Баян Нұрмышова, Нұржан Қалжан қатарлы өнер жұлдыздарымен бірге Қытай елінде біраз уақыт концерттік сапарда болып қайттым. Біраз қалаларды аралап кеш өткіздік. Сондағы ұйымдастырушылардың талабы бойынша барлық шығармаларды әр концерт сайын тек қана тірі дауыста орындадық. Кеш тірі дауыста болмаған жағдайда жауапты органдар келіп, айыппұл төлетумен қатар, келесі кеш өткізуге тиым салады екен. Біз еш реніш білдірмедік. Керісінше, бұл Қазақстанда да құптарлық мәселе екен десіп қайттық...

– Алдағы уақытта халыққа жаңадан не ұсынасыз?

– Жақында Қытай елінде “Күй керуен” деген жеке күй жинағым жарық көрмек. Өткен жылы “Керуен” деген күйге бейнебаян түсірткен едім; құдай қаласа, ол да жақында Қазақстан телеарналарынан жұртқа жол тартады деп отырмын. Басқа да жоспарларым көп...

– Әңгімеңізге көп рахмет! Еңбегіңізге тек қана жеміс тілейміз.

0 голосов
ответил 12 Авг от mergen

Күй өнері

Ұрпақтар бірлігі мен сабақтастығы, ержүрек халқымыздың мықты ауызбірлігінің айғағы – бұл киелі аманатына адал болу, оны сақтау - әрбір қазақ азаматына ортақ абырой, ортақ міндет. Сол себепті мәдени мұра аясындағы өз рухани байлықтарымыздың бірі – күй өнері. Қазіргі жастарымыз батыстың музыкалық шығармаларын тыңдаумен қатар санасына құйып алып, солардың шеберлігіне тамсана қарап, олардың орындалу нақыштарына еліктеп жатыр. Ал біздің ұлттық мұрамыздың, оның ішінде өзімізге етене жақын күй құдіретіне көңіл қоюы аз. Осы мәселе барлығымызға ортақ.

Күй өнерін дәріптеу – қазақ халқына сіңген тән қасиет. Домбыраның қос ішегінен шығатын күйдің қазақ музыкасында алатын орны ерекше. Күй арқылы күйші өз ойын жеткізсе, тыңдаушы домбыраның даусынан қандай тарихи кезең, не бір елең еткізер оқиға жөнінде сыр шертіліп жатқанын жан-жүрегімнен сезіне алады.

0 голосов
ответил 12 Авг от mergen

Күй жанры бар халық – әлемдегі ең бір сезімі сергек, ойы ұшқыр, жан дүниесі өте бай халық.

Күй өнері – қазақ халқының ең басты рухани байлығының, жан дүние байлығының ең бір киелі, қасиетті түрі. Бұрынырақта Арал-Шалқар өңірінде ауылдағы ірілі-уақты той-томалақтарда, шал-шау­қанның басы қосылып бір үйде мәслихат, мәжіліс құрып отырғанда солар ортаға ауылдың бір күйшісін алдыртып, күй тыңдайтын. Бұл аймақта екінің бірі дерлік не домбырамен ән салып, не күй тартатын. Сонда сол шалдардың ішіндегі ең бір әу деп ән салмайтыны, дың еткізіп домбыра тартпайтынының өзі (домбырада ойнайды емес) әлгі күйдің ырғағына беріліп, көзін тарс жұмып алып, анда-санда «беу, дүния-ай» деп қойып, енді бірде екпіндеткен, дауылдатқан, жауға қарсы аттандаған ереуіл күйлерге еліріп, отырған орнынан қопаңдап түрегеп кете жаздайтынын талай көргенбіз. Оның сырын енді ғана түсініп жүрміз. Сөйтсек, күй дегеніңіз қазақтың бүкіл тарихының шежіресі, жүрек лүпілінің жазбасы (кардиограммасы), жабырқаса мұңдасы, жадыраса сырласы екен ғой.

Иә, күй – қосыла алмай шерменде боп өткен қос жүректің өкініш пен өксікке толы үздіккен үні, қайғы-қасіретке душар болса, зары мен мұңының, азаттық пен еркіндік (тәуелсіздік, егемендік емес) үшін қан кешіп, жан беріп, жан алысқан арпалысқа толы сәттерінің ең шебер, ең бір сырлы шежірешісі болып келген еді. Ал қазір ше?

Қазір қазақтың қазан ұстағаны қайсы, қалам ұстағаны қайсы, домбыра ұстағаны қайсы, көсеу ұстағаны қайсы екенін ажырату мүмкін болмай қалған, аттының сөзін жаяу сөйлеген мына заманда күй қандай күйге түсті? Бұрын күйді орысша оқыған, орысша тәрбиеленген, жаны қазаққа жат мәңгүрттер ғана түсінбейді, солар ғана күй тыңдамақ түгіл, оны мазақ қылады деп күйінетінбіз. Қазір ше?

Қазір небір ұлы ой-сана мен ұшан-теңіз ұлағатқа толы, өне бойы махаббаттың мөлдірлігінен, адамзат атаулымен бірге туып, бірге өлетін зар мен мұңнан тұратын, шабыттанса шартарапқа шадыман шаттықтың шуағы мен шұғыласын шашып, әр алуан күйге түсіретін осынау ұлы өнердің өз еліндегі жағдайына қарап отырғанда ұрпағына өкпелі данагөй қария көз алдыңызға келеді. Өйткені күй-атаңыз бүгінде өзінің ең жақын сырласы, жанын ұғар ең жақын мұңдасы қазақ деп аталатын басты тыңдарманынан айырылып барады. Оның ең басты себебінің бірі – бүгінде Қазақстанның бүкіл өнер сахнасын «ерінбеген етікші боладының» керіне келтіру болып отыр. Қазір төңірегіміз Батыс Еуропа елдері­нің, Американың ың-жың, у-шу, даңғыр-дұңғырынан құлақ тұндырып тұр. Ол аз болғандай, Қазақстан телеарналарында көрсетіліп жатқан «Екі жұлдыз», «Бір жарым жұлдыз» сияқтыларға қарап отырып, қазақ өзінің ұлттық өнерінен, ұлттық мәдениетінен, ұлттық санасынан, тілінен мүлде ажырап бара жатқан жоқ па екен деген де ойға кетесің. Оларды өнер туралы көрсетілім – ток-шоу дегеннен гөрі қазақ өнеріне жасалып жатқан қиянат деуге болады. Бұлар туралы әңгіме өз алдына. Әңгіме қазақ ұлтының басқалардан өзгешелігін паш етіп, небір халықаралық ұлы думандарда Құрманғазы атындағы оркестр үнімен аспан астын дүбірге толтыратын күй құдіретінің орнын теледидарда, радиода қазақтың жан дүниесіне, ұғымына, тәрбиесіне жат музыка басып бара жатқаны туралы.

Айтпақшы, осы оркестр бұрын қазақтың Құр­манғазы атындағы ұлт аспаптар оркестрі деп аталатын, қай адамның ойлап тапқанын кім білсін, ол қазір халық аспаптары оркестрі деп аталады.

Қазіргі уақытта қазақтың ұлы мәдени мұрасы – күй өнерінен алыстап бара жатқанымыз замана шындығына айналып отыр. Егер қазақ ұлты өзінің ататегінен қанына сіңген күй өнерінен бұдан әрі осылай алшақтап, бұдан әрі Батыстың нәзік сезімнен, ордалы ойдан жұрдай даңғаза, дабыра өнерін теледидар, радио арқылы әлі де шырқата берсе мәңгүрт ұлтқа айналады. Радио мен теледидар арқылы әртүрлі мерекелерде, той-томалақта «Сарыарқаны», «Көңілашар» мен «Адайды» бір-екі рет оркестрмен дүбірлетіп өте шығу өнерді насихаттау емес. Ол қазақты алдарқату ғана, әрі кетсе, экзотикалық бір сәттік көрініс қана. Яғни қазақтың ұлттық мәдени мұрасын ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп, сол ұрпақтың қазақы жан дүниесін басқамен былғамаудың бір жолы күй өнерін кеңінен насихаттау болуы керек. Жүздеген, мыңдаған жылдар бойы, тіпті беріректен бастағанның өзінде Қорқыт баба ғұмыр кешкен дәуірден бермен қазақтың жансерігі болып, әрбір қуанышы мен ренішінің, арманы мен мүддесінің, жүрек лүпілінің жазбасындай болып келе жатқан қобызбен, домбырамен тартылатын әр күйдің шығу тарихы бар екенін де бүгінгі екі қазақтың бірі біле бермейді. Оны айтамыз-ау, бүгінгі қазақтар домбыра тартады, қобыз тартады демей, домбырада, қобызда ойнайды деп орысшадан тұп-тура тәржімелеп сөйлейтін масқараға ұшырады. Мысалы, «Балбырауын» деген күйді Құрманғазы Браун деген әлде графтың, әлде дворянның балына арнап шығарған екен деген сорақы «тарихты» таратып жүргендер де – осындай өзі де, сөзі де будандастырылып кеткен қазақтар. Шындығында, ол кәдімгі «балбырау», «балбырату» дегенді ғана білдіреді. Құрманғазының әр күйінің дерлік тарихы, кейіпкері бар. Мысалы, «Көбік шашқанды» күй атасы алғаш рет Каспий теңізін (Хазар теңізі) көргенде шығарғаны туралы дерек бар. Ал «Қайран шешем» мен «Аман бол, шешем, аман бол» орыс сарбаздары қол-аяғын кісендеп алып бара жатқан сәттегі «сені осындай күйге салып қойдым-ау» деген анасына деген аяушылықтан туса, бір жағынан, «мына кәпірлердің алдында неге көз жасыңды көрсетесің?»– деп жағынан шапалақтан тартып жіберген анасы­ның қажырлылығына, намысқойлығына деген зор ризашылықтан туған екен.

Ал көкірегінде жарық түсетін сызаты бар пенде тыңдап отырғанда ара-тұра бір күрсініп қалмай тыңдай алмайтын «Нар идірген» күйін біреулер халықтыкі, біреулер Естөренікі дейді. Бұл күй туралы кезінде жазушы Тахауи Ахтанов аңыз ізімен әңгіме жазған. Бұл күйдегі ботасыз қалған, сүті суалған, өзі де суалып, тірі тулаққа айналған қара нардың шерлі құсасы, шынымен жауқазындай желбіреген жастық шағым мына қаусаған күйші шалдың астында жаншылмақ па деп күйге иіген нардың емшегін қысып, сүтін шығармай тұрған қыздың қара бұлттай қайғы-қасіреті, ақырында шалдың қолынан домбыраны алып, жас жігіттің күйді жалғастыра жөнелгенін көрген қыздың саусағының арасынан сүттің сауылдай жөнелуі – бәрі-бәрі қолмен салған суреттей көз алдыңнан өтіп жатады. Және күйшілер заманында өзі тартып отырған күйдің әр сәтін әңгімелеп те отыратын болған. Мысалы, Арал, Шалқар өңірінде марқұм Бақыт Басығараев, Мергенбай Науанов деген күйшілер сөйтетін. Әсіресе, «Жем суының тасуы», «Шыныаяқ тастар», «Адай» күйлерін тартып отырып: «Міне, толқын жағалаудағы жарлауытқа соғып жатыр, міне, бір уыс топырақ суға шолп етіп құлап түсті» немесе «Адайдың» үшінші бөліміне келгенде «ал енді адайлар мен орыс әскерлері қырылысып жатыр» деп ара-тұра айтып қалып отыратын еді.

оставил комментарий 12 Авг от mergen

Иә, күйді қазақтың екінші тілі десе де болады.

Күй – махаббат, күй құлдықтың зары мен мұңы, азаттықтың, еркіндіктің жаршысы. Күй бірде «Сарыжайлаудың» салқын сабат, жасыл жазирасы болып көсілсе, бірде «Сылқылдақ» болып үкісі бұлғаңдаған бұраңбел бойжеткендей сылаң қағып шыға келеді. Ал небір от ауызды, орақ тілді шешен, ділмарлар, Шыңғыс ханға баласы Жошының өлімін естіртуге тілі жетпегенде «ақсақ құлан шошыған, хан ием-ау, хан ием, түсінбейсің бе осыған» деп естіртіп берген де «Ақсақ құлан» күйі еді ғой.

Қазанғаптың «Шыныаяқ тастар» деген күйі бар. Ол былай: Қазекем бір үйде мейман болып, дастарқан басында күй тартып отырады. Шай құйып отырған келіншектің күйге әбден елтігені сондай, күйшінің кесесіне шай құюды ұмытып, домбыраға телміріп отыра береді. Сонда домбырашы күйден жаңылып қалмайын деп алақанын дастарқанның үстіне қойып, «шай құй» дегенді ымдап түсіндіріпті. Ол қашан қолын дастарқанға қойып, қайтып әкеп ішектерді қағысын жалғастырғанға дейін домбыраның үні үзілмей, күйді перне үстіндегі саусақтары жалғастыра берген екен. Күй содан «Шыныаяқ тастар» аталыпты.

«Ерінбеген – етікші, ұялмаған – өлеңші» бол­ған мына заманда мен күйшімін деп сахнаға шыққандардың көпшілігі әр күйдің орындалу ерекшелігі бар екенін ескермей, нотаға түскен, сірескен күйінде орындап шығады да, күйдің реңі бұзылып, шырайы шықпай қалады. Орындалу ерекшелігі дегеніміз күйші күйдің әр бөлімін, әр сәтін жүрекпен, бүкіл жан сезімімен түсініп, іліп қағатын жерде іліп, күреп қағатын жерде күреп алып, қажет жерінде су жорғаны сипай қамшылағандай қолы шанаққа тиер-тимес қып, қысқасы, күйдің әр тұсын соған сәйкес алуан-алуан қағыспен орындар болар еді. Қазіргі күйшілерге қарап отырсаң, оның бірі жоқ. Жаппай сабалау, шанақтың бетін өші бардай соққылау, тырналау. Бұл, әсіресе, ДЭКОшыларға тән. Кейбір консерватория бітірген домбырашылардың өзі «Көкіл» мен «Домалатпайды» сабалап, тырналап тартып отырғанын көргенде әлде күйшіге, әлде олардың ұстазына, әлде нотасы түспегірге ренжіріңді білмей қаласың. Әділін айтсаңыз, бұл екі күй «Адай», «Сарыарқа», «Жекпе-жек» сияқты едіреңдеп тұрған күйлер емес. Бұл екеуі – тыңдаған жанның жүрегін сыздатып, сай-сүйегін сырқыратып, қайдағы-жайдағысын қозғайтын, өте сыршыл, өте мұңды, небір арманшыл кеудені аһ ұрғызатын терең ойға құрылған сырбаз күйлер. Екіншіден, бүгінгі күйшілер күйдің бұрынғы өз атауын әлде әдейі, әлде білместікпен бұрмалап атайтын болды. Мысалы, Қазанғаптың «Торыаттың бөгелек қағуын» олар «Боз жорғаның бөгелек қағуы» деп жұрттың құлағына сіңіріп жіберді. Ал «Қыз Жібек» фильміндегі Н.Тілендиевтікі делініп жүрген «Жекпе-жек» деп аталып жүрген күй – біз білетін «Күй шақырыс» деген күйдің сәл өзгертілген түрі.

Айта берсек, күй тарихы, күй тағдыры туралы әңгіменің шет-шегі жоқ. Бір ғана Дина Нұрпейісованың күйлерін осы төңіректе түгендеп шығу үшін талай-талай ғылыми да, көркем де дүниелер жазылуы мүмкін. Ал Қазанғаптың 62 «Ақжелеңі» – тұтас бір тарих.

Жастайымыздан домбыра тартып, ел ішіндегі күйшілердің әңгімелерін тыңдап, бір-екі оркестрге қатысқанымыз болмаса, біз білікті музыка маманы емеспіз. Біздің айтпағымыз, бүгінде қазақтың ұлттық, яғни дәстүрлі өнерінің, оның ішінде күй өнерінің қадірі кетіп бара жатқанын жұртшылықтың, өнер адамдарының қаперіне салу ғана. Оның басты себебінің бірі Қазақ елі Ресейден азаттық алған он тоғыз жылдан бері заманымыздың теледидар, радио сияқты ең қуатты ақпарат құралдарында негізінен орыс және еуропалық өнер туындылары насихатталып, ұлттық өнер тек экзотиканың бір көрінісі ретінде қалып бара жатқандығынан болса керек. Ал Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваториядан бастап, музыка мектептеріне дейін көбіне-көп скрипка, фортепьяно сияқты батыстық музыка аспаптарына күйден гөрі көбірек көңіл бөлінетіні – жасыруға келмейтін жайт. Жапонияда ана тілін білмейтін адам жапон деп есептелмейді. Ал біз қазір қазақша білмейтін қазаққа мұның қалай десек, экстремист, сепаратист атанып кетеміз бе деп қорқатын болдық. Мұны айтып отырған себебіміз, бұрын күйді қазақша білмейтін орыстілді қазақтар түсінбейтін еді. Ал бүгінгі жас өрендеріміз ұлттық дәстүрлі мәдениеттен алшақтап, бірыңғай даңғаза, батыстық, орыстық үлгідегі музыкаға ғана ден қойып, күй атаулыға мұрын шүйіре, тіпті жатырқап қарайтыны – өте қорқынышты жағдаят. Өйткені жас­тайынан қазақы дәстүрлі ән мен күйдің кәусарынан сусындамай, шетелдің даңғыр-дұңғырын тыңдап өскен жастарды қазақ халқының болашағы деу – үлкен қате. Олардан өз ұлтын, өз елін сүйетін шынайы ұлтшыл, отаншыл азаматтар шықпайды. Және мәдениет атаулының бәрі бірдей пайдалы, мәдениет бірін-бірі байытады деу – барып тұрған жымысқы саясат. Себебі қай халық көп, қай мемлекет күшті болса, сол халықтың, сол мемлекеттің мәдениеті өзі келген екінші бір мемлекеттің мәдениетін жұтып қояды. Біз түгіл, алпауыт Американың өзінде өзге бір елдің мәдениетін уағыздау, насихаттау мемлекеттік сатқындық деп есептеледі.

Сонда бізге жол болсын?..

896 вопросов

1,105 ответов

286 комментариев

28,046 пользователей

...