ZHARAR | KZ | Өмірбаян / Биография | Махмұд Қашқари (1029-1101 жж.)
Махмұд Қашқаридің толық аты-жөні Махмұд ибн Әл-Құсайын ибн Мұхаммед. Ол ХІ ғасырда Қашқарда туып, Баласағұн қаласында өмір сүрген ғалым, Қарахандар ақсүйектері ортасынан шыққан. Әкесі Құсайын Мұхаммед Мавераннахрды жаулаушы Боғырханның немересі екен. Барыс ханның уәзірі болып (Ыстықкөлдің оңтүстік жағасы), кейіннен Қашқарға қоныс аударады. Сол жерде білім алып, әрі қарай Бұхара мен Нишапурде жалғастырады.

Осы қалаларда оқып жүрген кезінде тіл, фольклор, этнография, география, жаңа жерге орнығу, түркі халықтарының менталитеті қызықтыра бастайды. Жинақтаған мол тәжірибесімен байқағанын ол өзінің басты еңбегі – «Диуани лұғати-ат-түрікте» зерделейді. Ғалымның бұл кітабы ерте орта ғасырлық түркі халқының энциклопедиясы есепті. Онда өте бағалы, кейбір жағдайларда таптырмайтын, ХІ ғасырда өмір сүрген көптеген түркі тайпалары жайындағы мәліметтер енгізілген.

Сөздік этноним, топоним, рулық терминдер, әр түрлі қызмет атаулары, тағамдар мен сусын атаулары, үй, жабайы жануарлар, құстар, айлар мен апта күнтізбесі, дәрілік жабдықтар, астрономия, әскери, медициналық, діни т.б. атаулар қамтылған. Сол кездегі түркі халықтарының дүниені қабылдауы, этикалық нормалары мен құндылықтары, өзін-өзі ұстау әдеті тілге тиек етіледі. Әр түрлі тайпалар арасындағы тарихи-мәдени байланыстар, Қазақстан мен Орта Азия аумағында болған кейбір тарихи оқиғалар жайында (Мәселен, Ескендір Зұлқарнайын жорығы туралы) құнды мәліметтер бар. Тарихшылардың назарына өзіне аударған – шығармадағы дүние жүзінің түрікше картасы. Кітапта 400 мақал-мәтел бар. М.Қашқари оны 1072-1074 жылдары Халиф Әл-Мұқтадиға арнап құрастырған.

«Түркі тілін үйренудің қажеттілігін өмір талабы мен ақыл таразысы әбден дәлелдейді. Түрік, түрікмен, оғыз, жігіл, яғма, қырғыздардың сөздері мен сөйлеу мәнерлерін зерттеп, қажеттісін пайдаландым, Әрқайсысының тілі мен салты санама әбден қалыптасты. Соларды мұқият зерттеп, арнайы мұра боп қалсын деген ниетпен түркі елдерінің сөздігін жасап, кітапқа «Түркі сөздерінің жинағы» деп ат қойдым.

«Жинақты» сегіз бөлімге топтастырдым. Әрбір тайпаның тілінен сөз жасауға болатын түбір сөздерін ғана алдым.
Түркі халықтарының бәйіт-жырлары мен мақал-мәтелдерінен мысалдар келтірдім. Бұл кітапты пайдаланғандар кейінгілерге, олар өздерінен кейінгілерге жеткізсін деген ниетпен тағы біраз табылмайтын тіркестерді пайдаландым. Сөйтіп, бұл кітап ұрпақтан ұрпаққа халықтық мұраны қаз-қалпында жеткізу мақсатымен қиянға қанат қағып, әсемдік әлем – мәңгілік өмірге біржола жолдама алды», - деп жазды.

Комментарии (0)

Оставить комментарий

Последние комментарии
Алхам - Сегодня, 03:29
Қазақстан тарихы (5 сынып | 1, 2, 3, 4 тоқсан)

1000

Абиева Ақерқе - Сегодня, 00:55
Математика (4 сынып | 1, 2, 3, 4 тоқсан)

Математика 4сынып БЖБ ЖАУАПТАРЫ

Happy girl - Сегодня, 00:47
Моя Родина — Казахстан (2, 3, 4 класс)

Это легко

Гость жадыра - Вчера, 23:57
Математика (4 сынып | 1, 2, 3, 4 тоқсан)

4сынып жауаптары барма математикадан

Ваше имя - Вчера, 23:51
Қазақстан тарихы (5 сынып | 1, 2, 3, 4 тоқсан)

Қазақстан тарихы 5 сынып тжб 1 тоқсан пжжж

Менсулу - Вчера, 23:35
Жаратылыстану (4 сынып | 1, 2, 3, 4 тоқсан)

Рахмет

Merei - Вчера, 23:26
Қазақстан тарихы (6 сынып | 1, 2, 3, 4 тоқсан)

Казакстан тарих 6-сынып тжб керек тезирек

Гость Айша - Вчера, 22:08
Фариза Оңғарсынова (Жылу)

Итачи Саске Наруто Сакура

Мен - Вчера, 21:52
Қазақ тілі Т1 (6 сынып | 1, 2, 3, 4 тоқсан)

Жоқ

Айзия - Вчера, 21:39
Отбасы күні (Менің отбасым, менің жанұям)

Отбасы-отбасыда көмек көрсетті керек,сен отбасында ұрыспау болмайды өйткені олар сені жақсы көреді Ал сенде өзінің